İki dünya arasında...

Bakı:

20 °C

68 %

4 m/s

Əlaqə

AZ RU EN

Ana səhifə / Ədəbiyyat / İki dünya arasında...

İki dünya arasında...

02.07.2022 [12:32]

...Varmı azadlıq?

Əvvəli ötən sayımızda…

***

Hər bir canlını, o cümlədən insan cismini hərəkətə gətirən tək mühərrik - özünüqoruma instinkti yaşamaq ehtirasıyla ölüm qorxusunun ortaq adıdır. “Şaqren dərisi” romanında Onore de Balzak həzzin ağrıya, ağrının həzzə çevrilməsini böyük ustalıqla təsvir eləyib. Əsərin qəhrəmanı Rafaelə sehirli dəri bağışlayan qoca belə bir söz işlədir: “Ola bilsin, ağrı özü həddini aşmış nəşədən başqa bir şey deyil”.

Bəli, insan beyni iki alternativ mənbədən impuls alır - biri sevgi, o biri qorxu. Sevgi, intuisiya - ruhun, qorxu, instinkt - bədənin dilidir. Beynimiz bu iki qaynaq arasında müdam var-gəl eləməkdədir.

Freyd determinist idi, ruha inanmırdı deyə onun insanı azad deyil, daim təhtəlşüurunda irin bağlamış yaraların, iz qoymuş çapıqların, zədələrin təsiri altındadır. Onun Eqosu İd adlandırdığı şüursuz istəklərlə Super-eqo dediyi qorxuların, yasaqların arasında çırpınır. Eqodan ötrü azad olmağın tək yolu bütün qadağaların, tabuların aradan qalxması, türmə qapılarının yasaq istəklərin üzünə açılması, şüuraltı təmayüllərin şüuru tam qapsamasıdır ki, bu da vəhşi təbiətə qayıdış deməkdir. Belə azadlığın nəyə başa gəldiyini Freydin soydaşları Hitler Almaniyasında öz canlarıyla sınaqdan keçirdilər.

***

Şagirdi, dostu Karl Yunq kollektiv şüursuzluq aləmini kəşf eləyəndə Freyd qəzəblənib bunu cəfəngiyyat adlandırmışdı. Halbuki Yunqun kəşfi tarixin ən böyük ixtiralarından biridir; o, insan şüurunun dərinliklərində ruhu, Allahı tapmışdı. Materialist Freyd üçün belə tapıntının heç bir elmi dəyəri yoxuydu.

Bir az irəli-geri boylansaq, XIX əsrin mütəfəkkir yazıçılarından biri Emil Zolyanın da nəzərində insan - varlığında qalanmış instinkt tonqallarının, ana təbiətin apardığı genetik reaksiyaların məhsuludur, insan şüuru insan vücudunun köləsi, əsiri, qoşqu atıdır.

Son illər dünyada populyarlıq qazanmış İsrail filosofu Harari də insan xarakterinin, davranışlarının büsbütün beyində gedən kimyəvi reaksiyalardan asılı olduğunu vurğulayır. Bu cür determinist yanaşmalar insanın azadlığına bilmərrə yer qoymur, yer üzünün əşrəfini hansısa mübhəm qüvvələrin, ən yaxşı halda təbiətin oyuncağına çevirir.

***

Beləliklə, ruhumuz - azadlıq, zərurət; vücudumuz - determinizm, təsadüf qanunlarıyla hərəkətə gəlir. Böyük alman filosofu Kant noumenlər aləminin (yəni transsendental, ideal dünyanın) zərurət (yəni determinizm), fenomenlər aləminin (yəni real, maddi dünyanın) azadlıq qanunlarına tabe olduğunu deyirdi. Tolstoy da yazırdı ki, dərk olunan azadlıqdan əl çəkib adi hiss orqanlarımızla duymadığımız asılılığı qəbul eləməliyik. Hər iki dahinin zəhmi məni bassa da deməliyəm ki, bununla razılaşmaq çətindir.

Ruh fəaliyyətində azaddır, özü addım atmasa, heç kim onu buna vadar eləyə bilməz. Onun zərurəti səbəb-nəticə zəncirinə bənzəmir, ideal varlığın səbəbi də, nəticəsi də özündədir. Vücud kənar faktorlardan asılıdır, fələyin oyuncağı, təbiətin girovudur.

Ruh vücudu qapsamasa, insan bir bədən kimi təsadüflər, olar-olmazlar girdabında rahatlıq, xoşbəxtlik tapa bilməz (ruh kimi onsuz da xoşbəxtdir, bunu bilsə də, bilməsə də, çünki ruh elə xeyirin, gözəlliyin, dürüstlüyün, həqiqətin, xoşbəxtliyin özü deməkdir). Yalnız ruhumuz cismimizi fani dünyadan qoparıb əbədi, baqi, ideal dünyaya apara bilər. Bu mənada beynini ruhuna təslim eləmiş insanın “o” dünyası elə “bu” dünyadır. Şəxsən mən özümü ideal dünyanın sakini kimi xoşbəxt hiss elədiyim məqamlarda ruhlar aləminə yox, tərsinə, maddi, real dünyaya “o” dünya kimi baxıram.

***

Cismin fəsadlarından qurtulmaq üçün ehtirasları cilovlamaq, həyatı ömrün üzünə yasaqlarla kilidləmək süni yoldur. Ehtirası cilovlamaq yox, susdurmaq lazımdır, bundan ötrüsə ruh bədəni zəbt eləməli, beyində idarəçiliyi ələ almalıdır. Bu zaman vücudun ruhu dilləndirə bilən alətləri işləyir, qalan alətlər kəsərdən düşür. İnsanı qəzavü-qədərə, taleyə, təsadüfə bağlayan zəncirlər incəlib telə dönür, fələyin atdığı oxlar ona batmır, batsa da dərindən yaralamır.

Gerçək azadlıq budur. Qalan azadlıqlar yaxşı halda mütləq azadlığa gedən yolun dayanacaqları, pis halda volyuntarizm, dağıdıcılıq, ərköyünlükdür. Azadlıq əxlaqla qoşa doğulub (daha doğrusu, Tanrının xassəsi kimi doğmayıb, doğulmayıb, hər zaman olub, hər zaman olacaq), mənəvi başlanğıca söykənməyən azadlıq heç bir halda gerçək azadlıq ola bilməz. Hətta İblisin özünə qarşı yönəlsə belə!

***

Bədənin ruha, gövdənin könülə təslim olması (islam kəlməsini də mən belə anlayır, belə yozuram) insanın həm ruhani, həm cismani dincliyi, xoşbəxtliyidir. Öz xislətindən azad olmaq istəyən İblis Tanrının müdaxiləsinə möhtacdır. Tanrı isə azadlığın ta özü olduğuna görə heç nəyə, heç kimsəyə möhtac deyil.

Hegelin “Kantın dualizmindən qurtarmaq” arzusu da yalnız bu proses ideal səviyyəyə çatandan sonra gerçəkləşə bilər. Yalnız o zaman ikilik aradan qalxacaq, iki dünya həqiqətən bir olacaq, varlıq Tanrı nuruyla dolub daşacaq. Materiyanın tam susdurulacağı o gün kainatda ruhun təntənəsi, maddi həyatın sonu olacaq.

Fəqət Hegelin təlimində ruhla materiya xorla danışır, materiyanın bütün əməlləri ruhun adına yazılır. Bu gedişlə tarixin son dayanacağına gedən yolu tapmaq olmaz. Bu gedişlə Tanrını da qorumaq olmayacaq, Şeytanın işləkləri Allahın boynuna atılacaq.

***

İnsan seçimində azaddır. Fəqət azadlığı seçdiyi kimi azad olmamağı da seçə bilər.

Biz azadlıqdan başqa heç nəyi seçə bilməyəndə tam azad olacağıq. Paradoksal görünsə də...

Fəxri Uğurlu

Paylaş:

Baxılıb: 1153 dəfə