Tənqidsiz tənqid haqqında

Bakı:

14 °C

82 %

7 m/s

Əlaqə

AZ RU EN

Ana səhifə / Xəbər lenti / Tənqidsiz tənqid haqqında

Tənqidsiz tənqid haqqında

09.01.2024 [10:24]

REDAKSİYADAN

Bəllidir ki, Azərbaycan mətbuatı ayaq tutandan sonra ədiblərimizin, fikir adamlarımızın, ictimai xadimlərimizin çoxu ədəbi-bədii, fəlsəfi-publisistik əsərlər yaratmaqla yanaşı, qəzetçilik, tənqidçilik fəaliyyəti, jurnalistika ilə də məşğul olub, öz məqalələrində, çıxışlarında, məktub və müraciətlərində yaşadığı dövrün aktual ictimai problemlərinə, sənətlə bağlı mübahisəli, ağrılı məsələlərə münasibət bildirib. Bu da təbiidir, çünki istedad, bədii təfəkkür həm də analitik-tənqidi yanaşma tələb edir, əks halda sənət meyarları dəqiqliyini itirə, ictimai mizan pozula bilər. Meyarlar, dəyərlər isə yoxdan yaranmır, ziyalıların, sənətkarların, ictimai xadimlərin kollektiv iştirakçılığı ilə meydana çıxır. Bu baxımdan Azərbaycan tarixində iz qoymuş ədiblərin, sənətkarların, ictimai xadimlərin məqalələri, çıxışları, məktubları dövrün reallıqlarından xəbər verən əvəzsiz sənədlərdir. Bu sənədlərə, keçmişimizlə bağlı etibarlı mənbələrə dönə-dönə qayıtmaqla biz xalqımızın keçdiyi tarixi yola daha yaxşı bələd ola, bu tarixi daha obyektiv, daha dürüst qiymətləndirə bilərik. Beləliklə, xalqımızın hamıya açıq olan mənəvi arxivindən seçdiyimiz materiallar yaxın-uzaq tariximizə səyahətə çıxmaq üçün bizə bələdçi olacaq. Xatırlatması bizdən, yozması oxucudan...

Tənqidsiz tənqid haqqında

Mübahisə və sübuta ehtiyacı olmayan bir həqiqət var ki, bizim bugünkü nəsrimiz və şeirimiz ölkəmizin mədəni tələbindən qat-qat aşağıdır. Bu xüsusda çox yazılmış və danışılmış. Bu gün isə, xüsusən 1-ci Şura yazıçıları qurultayından sonra bizim qarşımızda duran vəzifə bu əskimiş və artıq şablonlaşmış bir etiraf deyildir. Əsas vəzifəmiz - ədəbiyyat sahəmizi dərindən yoxlamaq, onun bu və ya digər sahəsini mədəni tənqid vasitəsilə şərh etmək, hər yazıçıya konkret kömək göstərmək, geniş oxucu kütləsini bu və ya digər ədəbi əsər ətrafında toplamaq, onların tələb və zövqlərini öyrənmək və bu surətlə ədəbi məhsulumuzun keyfiyyətcə yüksəlməsidir.

Bu məqsədə çatmaq üçün konkret marksist tənqidinə böyük ehtiyac var.

Təəssüflə qeyd etmək lazımdır ki, hələ də Azərbaycan şəraitində konkret bədii tənqid yox dərəcəsindədir. Bədii əsərin mündəricə, şəkil və formal cəhətlərini əhatə edəcək, əsərin konkret nöqsanlarını və səbəblərini göstərəcək tənqid yaratmaq asan iş deyildir. Bu çətinlikdən qorxanlar, bu vəzifəni öhdəsinə götürə bilməyən “alimlər” həmişə bizim ədəbiyyata ümumi və abstrakt “priqovor” verirlər. Tənqid adından istifadə edərək, nə yazıçıya, nə də əsərə mənfəət verməyən xronikalar yazırlar.

Misal üçün yoldaş Əli Nazimin “Kommunist” qəzetinin 6 oktyabr nömrəsində “Öyrəndiklərimiz” adlı məqaləsini göstərə bilərik. Əli Nazim 1-ci Şura yazıçıları qurultayının tənqidimiz qarşısında qoyduğu böyük tələbləri anlaya bilmədiyindən xronika yazmağa başlamışdır.

Gözümüz aydın!

O, bir qəzet məqaləsində bütün yazıçıların adını çəkərək, hər birinə istədiyi damğanı vurmaqdan çəkinməmişdir. O, yazıçının tələbini bir tərəfə buraxaraq, heç bir ölçü və meyara əsaslanmadan öz subyektiv görüşünə sığınaraq hər yazıçıya quru və cansız “formullar”la qiymət verir.

Yoldaş Əli Nazim, bilməlisən ki, bədii əsər “formullar”, əmrlər və reseptlərlə yazılmır. O, daxili bir hərəkətə malik, öz xüsusi qanunları ilə inkişaf edən incə bir həqiqətdir. Ona qarşı bu qədər qaba və məsuliyyətsiz əlaqə bəsləyənlərə imkan verilməyəcək. Sən yazırsan ki, “şəxsən mənim bugünkü nəsr və şeirlərin keyfiyyəti haqqında fikrim qurultaydan sonra daha da fənalaşmışdır”. Qurultay bizim nəsr və şeirimizə mənfi nöqteyi-nəzərdən baxmadı. O, nəsrimizin və şeirimizin böyük müvəffəqiyyətlərini qeyd etdi, onun qarşısında böyük tələblər qoydu. Sən isə xırda burjua bədbinliyinə düşərək, bizim şeirimizdə müsbət cəhətləri görmürsən və gözlərini yalandan isladaraq onun “ölümünə ağlayırsan”. Bu, sənin həyatında təsadüfi deyildir. Sən daima bizim şeirimizə yuxarıdan baxmaqla “böyüklük” xəstəliyinə mübtəla olmusan.

Sən hələ də bilmirsən ki, şeirimizdəki çətinliklər onun yüksəliş çətinlikləridir. Bu, dialektikadır və tarixi bir hadisədir.

Sən yazırsan ki, “Süleyman Rüstəmin son yazıları asan olmaq üçün sürtülmüş pul qədər şablonlaşmış bir şəkildə və üslubda yazılır”. Sən bir tənqidçi olaraq bu şablonçuluğun səbəblərinin nədən ibarət olduğunu niyə göstərmirsən? Sənin bu sətirlərində yazıçı yoldaşa sürtülmüş bir pul qədər olsa da kömək varmı? Əlbəttə, yoxdur.

Sən yazırsan ki, “Rəfilinin sərbəst şeirləri yorğun-yorğun Mahaç-Qaladan geri qayıdır”. Görünür ki, sən bu geriləməyə “acıyırsan”, eləmi? O halda bu geriləmənin nədən ibarət olduğunu və şairin təqsiri üçün öz “alim” məsləhətlərini nə üçün əsirgəyirsən?

Sənin yazdığın bu məqalə başdan-başa bir xronika, “sadə bir baxış” deyilmi?

Lakin bugünkü marksist tənqidimiz qarşısında, hər şeydən əvvəl, yazıçıya və oxucuya konkret kömək vəzifələri durur. Bu çətin, yüksək bir vəzifədən sən boyun qaçırırsan, nəticədə isə adi söz yığını əmələ gəlir ki, bu da heç kimə lazım deyil.

Səməd Vurğun

1934

Paylaş:

Baxılıb: 527 dəfə