4 Oktyabr – Cəbrayıl şəhəri günü Azərbaycanın müasir tarixində mühüm
ictimai-siyasi və mənəvi məna daşıyan əlamətdar tarixlərdən biridir. Bu gün bir
şəhərin işğaldan azad olunmasını xatırlamaqla məhdudlaşmır. 4 oktyabr həm də
uzun illər həsrətlə gözlənilən qayıdışın, dağıdılmış yurdların yenidən qurulmasının,
tarixi torpaqlarda həyatın bərpasının və gələcəyə inamın rəmzi kimi qəbul olunur.
Prezident İlham Əliyevin 31 iyul 2023-cü il tarixli Sərəncamı ilə işğaldan azad
edilmiş ərazilər üzrə şəhər günlərinin təsis edilməsi və 4 oktyabrın Cəbrayıl şəhəri
günü kimi müəyyənləşdirilməsi bu tarixi hadisənin dövlətçilik yaddaşındakı
əhəmiyyətini bir daha təsdiqlədi.
Cəbrayılın taleyi Azərbaycan xalqının son onilliklər ərzində yaşadığı ağır
sınaqların mühüm səhifələrindən biridir. Rayon 23 avqust 1993-cü ildə Ermənistan
silahlı qüvvələri tərəfindən işğal edildi. İşğala qədər Cəbrayıl bir şəhər, dörd
qəsəbə və 92 kəndi əhatə edən, formalaşmış sosial-iqtisadi infrastruktura malik
yaşayış məkanı idi. Kənd təsərrüfatı rayon iqtisadiyyatında mühüm yer tutur,
üzümçülük, taxılçılıq, heyvandarlıq və baramaçılıq inkişaf edirdi. Təhsil, səhiyyə
və mədəniyyət müəssisələri əhalinin gündəlik həyatının ayrılmaz hissəsini təşkil
edirdi.
İşğal bu inkişaf prosesini qəfil dayandırdı. Cəbrayılın şəhər və kəndləri dağıntılara
məruz qaldı, sosial obyektlər və yaşayış evləri yararsız vəziyyətə salındı, tarixi-
mədəni irs nümunələri zərər gördü. Ən böyük faciə isə insan amili ilə bağlı idi. On
minlərlə Cəbrayıl sakini doğma yurdlarından didərgin düşərək uzun illər məcburi
köçkün həyatı yaşamağa məcbur oldu. Beləliklə, Cəbrayıl adı təkcə coğrafi məkan
deyil, həm də doğma yurda qayıdış həsrətinin ifadəsinə çevrildi.
İşğal illərində rayonun tarixi-mədəni irsinə də ciddi ziyan vuruldu. Xudafərin
körpüləri, məscidlər, türbələr, kurqanlar, qədim yaşayış məskənləri və digər tarixi
nümunələr dağıntı və vandalizmə məruz qaldı. Buna görə Cəbrayılın azadlığı
yalnız ərazi üzərində nəzarətin bərpası anlamına gəlmirdi. Bu hadisə həm də
Azərbaycanın çoxəsrlik tarixinin mühüm izlərinin qorunması və milli-mədəni
yaddaşın bərpası baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyırdı.
Cəbrayılın azadlığına aparan yol uzun və mürəkkəb mərhələlərdən keçib. 1994-cü
ilin əvvəlində Horadiz əməliyyatı zamanı Cocuq Mərcanlı kəndinin azad edilməsi
bu istiqamətdə mühüm addımlardan biri idi. 2016-cı ilin Aprel döyüşləri zamanı
Lələtəpə yüksəkliyinin nəzarətə götürülməsi isə Cocuq Mərcanlının
təhlükəsizliyinin təmin olunmasına və burada həyatın yenidən qurulmasına imkan
yaratdı. Sonrakı dövrdə Cocuq Mərcanlıda həyata keçirilən bərpa işləri Böyük
Qayıdışın ilkin nümunələrindən birinə çevrildi.
27 sentyabr 2020-ci ildə başlayan Vətən müharibəsi Azərbaycanın ərazi
bütövlüyünün bərpası istiqamətində həlledici mərhələ açdı. Cəbrayıl rayonu da

hərbi əməliyyatların mühüm istiqamətlərindən biri oldu. Sentyabrın 27-də Böyük
Mərcanlı və Nüzgar kəndlərinin, oktyabrın 3-də isə Mehdili, Çaxırlı, Aşağı
Maralyan, Şəybəy və Quycaq kəndlərinin azad edilməsindən sonra oktyabrın 4-də
Cəbrayıl şəhərinin və bir sıra yaşayış məntəqələrinin azad edilməsi baş verdi.
Cəbrayıl əməliyyatı Azərbaycan hərbçilərinin ciddi müqavimətlə üzləşdiyi,
mürəkkəb istehkamların yarıldığı və böyük fədakarlığın göstərildiyi hərbi proses
kimi yadda qaldı. Şəhərin azad edilməsi sonrakı əməliyyatlar üçün də mühüm
imkanlar yaratdı. Cəbrayıl istiqamətində əldə edilən üstünlük Xocavənd, Hadrut,
Zəngilan, Qubadlı və Laçın istiqamətlərində irəliləyiş üçün mühüm amillərdən biri
oldu.
Cəbrayılın azadlığını simvolik baxımdan daha da əlamətdar edən hadisələrdən biri
Xudafərin körpülərində Azərbaycan bayrağının ucaldılması idi. Bu tarixi məkanın
üzərində üçrəngli bayrağımızın dalğalanması Azərbaycan dövlətçiliyinin və
suverenliyinin tarixi torpaqlarda bərpasının rəmzinə çevrildi. Xudafərin körpüləri
yalnız memarlıq abidəsi deyil, həm də Azərbaycanın çoxəsrlik siyasi və mədəni
tarixinin mühüm simvollarındandır.
Hərbi Zəfərdən sonra qarşıda yeni və daha genişmiqyaslı vəzifələr dayanırdı. Azad
edilmiş ərazilərdə təhlükəsizliyin təmin edilməsi ilə yanaşı, dağıdılmış şəhər və
kəndlərin yenidən qurulması, infrastrukturun yaradılması və insanların doğma
yurdlarına qayıdışının təmin olunması əsas prioritetlərdən birinə çevrildi.
Cəbrayıl bu prosesin mühüm mərkəzlərindən biri kimi müəyyənləşdirildi. Burada
həyata keçirilən işlər yalnız dağıdılmış binaların bərpası ilə məhdudlaşmır. Yeni
şəhərsalma yanaşmaları, müasir yaşayış məhəllələri, sosial obyektlər, nəqliyyat və
enerji infrastrukturu, sənaye və kənd təsərrüfatı imkanlarının yaradılması bütöv
inkişaf modelinin formalaşdırılmasına xidmət edir.
Cəbrayıl şəhərinin 2040-cı ilədək inkişafına dair Baş planın təsdiqlənməsi şəhərin
gələcək simasının sistemli şəkildə müəyyənləşdirilməsi baxımından mühüm
mərhələdir. Müasir şəhərsalma prinsiplərinə əsaslanan yaşayış və ictimai
məkanların, sosial obyektlərin, yaşıllıq zonalarının və kommunal infrastrukturun
yaradılması Cəbrayılın yeni şəhər mühitinin əsasını təşkil edir.
Bu prosesin əsas məqsədi yalnız yeni binalar inşa etmək deyil. Əsas hədəf
insanların təhlükəsiz, rahat və layiqli yaşayışını təmin edən dayanıqlı şəhər
mühitinin yaradılmasıdır. Çünki Böyük Qayıdışın mahiyyəti sadəcə insanların
doğma torpaqlarına köçürülməsindən ibarət deyil. Bu siyasət eyni zamanda həmin
ərazilərdə sosial həyatın, iqtisadi fəallığın, təhsilin, səhiyyənin və məşğulluğun
yenidən formalaşdırılmasını nəzərdə tutur.
Cəbrayılın yenidən qurulmasında enerji infrastrukturu xüsusi əhəmiyyət daşıyır. 4
oktyabr 2021-ci ildə “Cəbrayıl” yarımstansiyasının istifadəyə verilməsi rayonun
enerji təminatının yenidən qurulması baxımından mühüm addım oldu. Sonrakı

mərhələdə enerji sisteminin genişləndirilməsi və bərpa olunan enerji
mənbələrindən istifadə istiqamətində layihələr həyata keçirilməyə başladı. Günəş
enerjisi ilə bağlı layihələr Cəbrayılın Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda formalaşdırılan
yaşıl enerji məkanının tərkib hissəsinə çevrilməsinə imkan yaradır.
Nəqliyyat infrastrukturu da Cəbrayılın gələcək inkişafında mühüm rol oynayır.
Horadiz-Cəbrayıl-Zəngilan-Ağbənd avtomobil yolu, eləcə də Şükürbəyli-Cəbrayıl-
Hadrut avtomobil yolu rayonun digər ərazilərlə əlaqələrinin genişləndirilməsinə
xidmət edir. Bu yolların əhəmiyyəti yalnız gediş-gəliş imkanlarının
yaxşılaşdırılması ilə məhdudlaşmır. Nəqliyyat bağlantılarının gücləndirilməsi
iqtisadi fəallığın artmasına, yeni investisiya imkanlarının yaranmasına və regional
əlaqələrin genişlənməsinə də şərait yaradır.
Cəbrayılın gələcəyi yalnız yaşayış məkanı kimi deyil, həm də iqtisadi fəaliyyət və
regional logistika baxımından mühüm mərkəz kimi formalaşdırılır. “Araz Vadisi
İqtisadi Zonası” Sənaye Parkının yaradılması bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət
daşıyır. 4 oktyabr 2021-ci il tarixli Prezident Fərmanı əsasında yaradılan sənaye
parkı Cəbrayılın və Şərqi Zəngəzur iqtisadi rayonunun iqtisadi imkanlarının
genişləndirilməsi məqsədinə xidmət edir.
Logistika, ticarət, anbar, nəqliyyat və xidmət infrastrukturlarının inkişafı regionda
yeni iqtisadi mühitin formalaşmasına zəmin yaradır. Cəbrayılın coğrafi mövqeyi və
əsas nəqliyyat istiqamətlərinə yaxınlığı onun gələcəkdə regional bağlantılar
baxımından rolunun artmasına imkan verir.
Beləliklə, Cəbrayılın bərpası yalnız sosial layihələr toplusu deyil. Burada
şəhərsalma, sənaye, enerji, kənd təsərrüfatı, logistika və nəqliyyat kimi müxtəlif
istiqamətlər vahid inkişaf konsepsiyasında birləşdirilir.
Cəbrayılın yenidən qurulmasının ən mühüm nəticəsi insanların doğma torpaqlarına
qayıtmasıdır. Böyük Mərcanlı, Karxulu, Sarıcallı, Maşanlı, Horovlu və Şükürbəyli
kimi kəndlərdə aparılan tikinti və quruculuq işləri kənd yaşayış məntəqələrinin də
kompleks şəkildə bərpa edildiyini göstərir.
Yeni yaşayış evləri ilə yanaşı məktəblərin, uşaq bağçalarının, tibb məntəqələrinin,
inzibati və ictimai obyektlərin yaradılması qayıdan insanların sosial ehtiyaclarının
təmin olunmasına hesablanıb. Bu baxımdan Horovlu və Şükürbəyli kəndlərində
həyata keçirilən layihələr Böyük Qayıdışın real nəticələrini göstərən mühüm
nümunələrdir.
Cəbrayıl şəhərində yaşayış komplekslərinin yaradılması da bu prosesin mühüm
istiqamətlərindəndir. Müasir standartlara uyğun binaların, mənzillərin, sosial
obyektlərin və kommunal infrastrukturun inşası illərlə doğma yurda qayıtmaq
arzusu ilə yaşayan ailələrin öz şəhərlərinə dönüşünü mümkün edir.

26 sentyabr 2024-cü ildə Cəbrayıl şəhərinə ilk köç karvanının yola salınması bu
baxımdan xüsusi tarixi hadisə oldu. Uzun illər məcburi köçkün həyatı yaşamış
ailələrin doğma şəhərlərinə qayıtması Cəbrayılın tarixində yeni mərhələnin
başlanğıcını qoydu.
Bu mənada Cəbrayılın hər yeni yaşayış məhəlləsi yalnız tikinti layihəsi deyil.
Burada hər ev bir ailənin yurduna dönüşünü, hər məktəb gələcəyin qurulmasını,
hər sosial obyekt isə normal həyatın yenidən bərqərar olmasını ifadə edir.
Cəbrayılın bərpası ilə yanaşı, onun tarixi irsinin qorunması da mühüm
istiqamətlərdən biridir. Xudafərin körpüləri, qədim yaşayış məskənləri, dini və
memarlıq abidələri, arxeoloji nümunələr rayonun çoxəsrlik tarixinin mühüm
hissəsini təşkil edir.
Bu irsin qorunması yalnız keçmişə ehtiram məsələsi deyil. Tarixi abidələr gələcək
nəsillərin öz milli kimliyini və tarixi yaddaşını daha dərindən dərk etməsi
baxımından da əhəmiyyətlidir. Cəbrayılın yeni siması formalaşarkən onun tarixi
yaddaşının qorunması şəhərin inkişafının ayrılmaz hissəsi olaraq qalır.
Bu gün Cəbrayılın timsalında iki fərqli mənzərə bir arada görünür. Bir tərəfdə işğal
illərinin dağıntıları və insanların yaşadığı məcburi köçkünlük faciəsinin izləri,
digər tərəfdə isə yeni yollar, məktəblər, yaşayış kompleksləri, enerji obyektləri və
sənaye müəssisələri ilə formalaşan müasir şəhər və kəndlər var.
Bu mənzərə Zəfərdən sonrakı dövrün əsas məzmununu da ifadə edir: azad edilmiş
torpaqların yalnız bərpası deyil, onların davamlı inkişafının təmin olunması.
4 Oktyabr – Cəbrayıl şəhəri günü bu baxımdan yalnız tarixi hadisənin ildönümü
deyil. Bu tarix həm də Azərbaycan dövlətinin ərazi bütövlüyünün bərpasından
sonra həyata keçirilən genişmiqyaslı quruculuq prosesinin yaddaş günlərindən
biridir.
Cəbrayılın azadlığı hərbi Zəfərin mühüm səhifələrindən biridirsə, şəhərin və
kəndlərin yenidən qurulması həmin Zəfərin inkişaf və qayıdış mərhələsini təşkil
edir. Burada qurulan yeni həyat Azərbaycanın qarşısında duran uzunmüddətli
vəzifələrin mahiyyətini nümayiş etdirir: təhlükəsizliyin təmin olunması, müasir
yaşayış mühitinin yaradılması, iqtisadi fəallığın artırılması, sosial xidmətlərin
əlçatanlığının təmin edilməsi və insanların doğma torpaqlarında davamlı həyat
qurması.
Cəbrayılın tarixində 4 oktyabr artıq yalnız azadlığın tarixi deyil. Bu tarix həm də
qayıdışın və yenidənqurmanın rəmzidir. İşğal illərində səssizliyə qərq olmuş
küçələrdə həyatın yenidən canlanması, yeni məktəblərdə uşaq səslərinin eşidilməsi,
yaşayış məhəllələrinin salınması və iqtisadi obyektlərin fəaliyyətə başlaması
Cəbrayılın yeni tarixinin yazıldığını göstərir.

Bu gün Cəbrayılın gələcəyi işğal və məcburi köçkünlük anlayışları ilə deyil,
quruculuq, qayıdış, inkişaf və dayanıqlı tərəqqi ilə səciyyələnir. 4 Oktyabr –
Cəbrayıl şəhəri günü isə bütün bu proseslərin yaddaşda birləşdiyi əlamətdar tarix
kimi Azərbaycanın müasir dövlətçilik salnaməsində özünəməxsus yer tutur.
İlahə Qurbanova
YAP Samux rayon təşkilatının əməkdaşı