Azərbaycan xalqının çoxəsrlik dövlətçilik tarixində elə günlər var ki, onların əhəmiyyəti yalnız bir tarixi hadisə ilə məhdudlaşmır. Belə tarixlər xalqın taleyində yeni mərhələnin başlanğıcını, dövlətin gələcək inkişaf istiqamətinin müəyyənləşməsini və milli iradənin siyasi qərara çevrilməsini ifadə edir. 3 oktyabr 1993-cü il də Azərbaycan tarixində məhz belə taleyüklü günlərdən biridir.

Həmin gün keçirilən prezident seçkiləri müstəqilliyini yenicə bərpa etmiş Azərbaycanın sonrakı siyasi, iqtisadi və ictimai inkişafında mühüm mərhələnin başlanğıcını qoydu. Azərbaycan xalqı öz seçimini etdi və Heydər Əliyevi dövlət başçısı seçdi. Bu seçim ölkənin mürəkkəb və ağır siyasi şəraitdən çıxaraq sabitlik, dövlət quruculuğu və inkişaf yoluna qədəm qoyması baxımından mühüm hadisəyə çevrildi.

1991-ci ildə dövlət müstəqilliyini bərpa edən Azərbaycan qarşısında son dərəcə mürəkkəb vəzifələr dayanırdı. Müstəqil dövlət institutlarının formalaşdırılması, iqtisadi sistemin qurulması, milli ordunun yaradılması, ərazi bütövlüyünün qorunması və beynəlxalq münasibətlər sistemində Azərbaycanın yerinin müəyyənləşdirilməsi kimi strateji məsələlər həllini gözləyirdi.

Lakin müstəqilliyin ilk illərində ölkədə siyasi sabitliyin olmaması, idarəetmədə ciddi problemlər, sosial-iqtisadi çətinliklər və Ermənistanın hərbi təcavüzünün genişlənməsi vəziyyəti daha da ağırlaşdırmışdı. 1993-cü ilin yayında ölkədə vətəndaş qarşıdurması təhlükəsi real xarakter almış, dövlət hakimiyyətinin idarəolunmaz hala gəlməsi ehtimalı yaranmışdı. Gəncədə baş verən hadisələr, ayrı-ayrı silahlı dəstələrin mərkəzi hakimiyyətə tabe olmaması və siyasi böhranın dərinləşməsi müstəqil dövlətin gələcəyini ciddi sual qarşısında qoymuşdu.

Belə bir şəraitdə xalqın diqqəti Naxçıvanda siyasi fəaliyyət göstərən Heydər Əliyevə yönəldi. Onun dövlətçilik təcrübəsi, idarəçilik bacarığı, siyasi iradəsi və xalq arasında nüfuzu böhrandan çıxış yolu kimi nəzərdən keçirilirdi.

Heydər Əliyev xalqın və respublika rəhbərliyinin təkidli çağırışlarını qəbul edərək 1993-cü il iyunun 9-da Bakıya gəldi. İyunun 15-də Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin sədri seçilməsi ölkənin siyasi həyatında mühüm dönüş yaratdı. Sonralar bu tarix Milli Qurtuluş Günü kimi tariximizə daxil oldu.

Ulu Öndərin əsas məqsədi ilk növbədə dövlətçiliyi qorumaq, ölkədə sabitliyi bərpa etmək və cəmiyyəti qarşıdurmadan çıxarmaq idi. Siyasi böhranın aradan qaldırılması istiqamətində atılan addımlar nəticəsində Azərbaycan parçalanma təhlükəsindən uzaqlaşdı. Dövlət idarəçiliyində sabitliyin təmin olunması isə ölkənin gələcək inkişafı üçün zəruri siyasi zəmin yaratdı.

1993-cü il oktyabrın 3-də keçirilən prezident seçkiləri həmin proseslərin məntiqi davamı oldu. Seçicilərin böyük əksəriyyəti Heydər Əliyevə səs verdi. Bununla da Azərbaycan xalqının iradəsi siyasi legitimlik qazandı və ölkənin qarşısında yeni dövlətçilik mərhələsi açıldı.

Oktyabrın 10-da Heydər Əliyevin andiçmə mərasimi keçirildi. Ulu Öndər həmin mərasimdə Azərbaycan xalqına və dövlətinə sədaqətlə xidmət edəcəyini bəyan etdi. Onun “həyatımın sonuna qədər xalqıma sədaqətlə xidmət edəcəyəm” fikri sonrakı fəaliyyətinin əsas qayəsini ifadə edən siyasi mövqeyə çevrildi.

3 oktyabrın əhəmiyyəti də məhz bundan ibarətdir: bu tarix təkcə prezident seçkisinin keçirildiyi gün deyil, dövlətçilik böhranından milli dövlət quruculuğuna keçidin mühüm mərhələsidir.

Heydər Əliyevin siyasi fəaliyyətinin əvvəlki mərhələsi də onun xalq üçün gördüyü işlərin miqyasını göstərirdi. 1969-1982-ci illərdə Azərbaycana rəhbərlik etdiyi dövrdə respublikada sənaye, kənd təsərrüfatı, təhsil, elm və digər sahələrdə mühüm inkişaf prosesləri baş vermişdi. Buna görə də 1993-cü ildə Azərbaycan xalqı Heydər Əliyevi yalnız təcrübəli siyasi xadim kimi deyil, dövlət idarəçiliyində böyük təcrübəyə malik lider kimi qəbul edirdi.

Dövlətin möhkəmlənməsi üçün ilk şərt ictimai-siyasi sabitliyin təmin olunması idi. Heydər Əliyevin hakimiyyətə qayıdışından sonra dövlət çevrilişi cəhdlərinin və qeyri-qanuni silahlı qrupların qarşısının alınması, dövlət institutlarının möhkəmləndirilməsi istiqamətində ardıcıl tədbirlər həyata keçirildi.

Siyasi sabitliyin formalaşması iqtisadi islahatların aparılmasına da imkan yaratdı. Ölkədə yeni iqtisadi münasibətlərin və sahibkarlıq mühitinin formalaşdırılması istiqamətində mühüm addımlar atıldı. Azərbaycan iqtisadiyyatının dünya iqtisadi sisteminə inteqrasiyası üçün zəruri siyasi və hüquqi baza yaradılmağa başladı.

Bu prosesdə 1994-cü il sentyabrın 20-də imzalanan “Əsrin müqaviləsi” xüsusi əhəmiyyət daşıyırdı. Azərbaycan dünyanın aparıcı enerji şirkətləri ilə böyükmiqyaslı saziş imzalamaqla özünün enerji resurslarının beynəlxalq əməkdaşlıq çərçivəsində istifadəsinə yol açdı. Sonrakı illərdə həyata keçirilən enerji layihələri Azərbaycanın iqtisadi və geosiyasi əhəmiyyətini daha da artırdı.

Bakı-Tbilisi-Ceyhan neft kəməri və Bakı-Tbilisi-Ərzurum qaz kəməri kimi layihələr Azərbaycanın regional enerji xəritəsində mühüm mövqeyə çıxmasına imkan verdi. Bununla yanaşı, enerji strategiyasından əldə edilən imkanlar ölkənin sosial-iqtisadi inkişafının maliyyələşdirilməsi üçün də mühüm resurs formalaşdırdı.

Müstəqilliyin ilk illərində Azərbaycanın qarşısında dayanan ən ciddi məsələlərdən biri ərazi bütövlüyünün müdafiəsi idi. Ermənistanın hərbi təcavüzü şəraitində güclü və vahid komandanlığa tabe olan ordunun yaradılması dövlət siyasətinin əsas istiqamətlərindən birinə çevrildi.

Heydər Əliyev 1993-cü il oktyabrın 10-da andiçmə mərasimində bu məsələni xüsusi vurğulayaraq demişdi: “Azərbaycan Respublikası bir müstəqil dövlət kimi özünü müdafiə etməyə qadir orduya malik olmalıdır”.

Bu yanaşma sonrakı illərdə ordu quruculuğunun sistemli şəkildə aparılmasına şərait yaratdı. Vahid komandanlığa əsaslanan nizami ordu formalaşdırıldı, Silahlı Qüvvələrin maddi-texniki bazası gücləndirildi, hərbi hazırlıq və idarəetmə sistemi təkmilləşdirildi.

1994-cü ildə atəşkəsin əldə olunması hərbi sahədə islahatların daha sistemli aparılması üçün imkan yaratdı. Bu mərhələdə formalaşdırılan ordu quruculuğu siyasəti sonrakı illərdə davam etdirildi və Azərbaycan dövlətinin müdafiə qabiliyyətinin yüksəldilməsinə xidmət etdi.

Heydər Əliyevin siyasi fəaliyyətində dövlət quruculuğu yalnız iqtisadi və hərbi sahələrlə məhdudlaşmırdı. Müstəqil Azərbaycanın hüquqi əsaslarının formalaşdırılması da prioritet istiqamətlərdən biri idi.

1995-ci il noyabrın 12-də ümumxalq səsverməsi ilə Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasının qəbul edilməsi müstəqil dövlətçiliyimizin tarixində mühüm hadisə oldu. Konstitusiya demokratik, hüquqi və dünyəvi dövlət quruculuğunun əsaslarını müəyyənləşdirdi, hakimiyyət bölgüsü prinsipini təsbit etdi, insan və vətəndaş hüquq və azadlıqlarının müdafiəsi üçün fundamental hüquqi baza yaratdı.

Sonrakı dövrdə məhkəmə-hüquq sisteminin təkmilləşdirilməsi, Konstitusiya Məhkəməsinin və Ombudsman təsisatının yaradılması, ölüm hökmünün ləğvi, kütləvi informasiya vasitələri üzərində senzuranın aradan qaldırılması kimi addımlar dövlətin hüquqi əsaslarının möhkəmləndirilməsinə xidmət etdi.

Beləliklə, 1993-cü ildən başlayan dövlət quruculuğu prosesi yalnız siyasi sabitliyin yaradılması ilə kifayətlənmədi. Müstəqil Azərbaycanın institusional və hüquqi dayaqları da mərhələli şəkildə formalaşdırıldı.

Ulu Öndərin dövlətçilik siyasətində milli ideologiya məsələsi də mühüm yer tuturdu. Azərbaycançılıq məfkurəsi müxtəlif siyasi, sosial və regional mənsubiyyətlərdən asılı olmayaraq Azərbaycan xalqını vahid milli ideya ətrafında birləşdirən mühüm amil kimi önə çəkildi.

Heydər Əliyev bu barədə deyirdi: “Müstəqil Azərbaycan dövlətinin əsas ideyası azərbaycançılıqdır. Hər bir azərbaycanlı öz milli mənsubiyyətinə, mentalitetinə görə qürur hissi keçirməlidir və biz azərbaycançılığı - Azərbaycanın dilini, mədəniyyətini, milli-mənəvi dəyərlərini, adətlərini yaşatmalıyıq”.

Bu ideya yalnız ölkə daxilində milli həmrəyliyin möhkəmləndirilməsi baxımından deyil, xaricdə yaşayan azərbaycanlılarla əlaqələrin inkişafı baxımından da mühüm əhəmiyyət daşıdı.

2001-ci ildə Bakıda Dünya Azərbaycanlılarının I Qurultayının keçirilməsi dünya azərbaycanlılarının təşkilatlanması və müstəqil Azərbaycan dövləti ilə əlaqələrinin gücləndirilməsi istiqamətində mühüm hadisə oldu. Bu addım milli həmrəyliyin dövlət siyasətinin mühüm istiqamətlərindən birinə çevrildiyini göstərirdi.

1993-cü ildən sonra Azərbaycanın xarici siyasətində də yeni mərhələ başladı. Heydər Əliyevin zəngin dövlətçilik və diplomatik təcrübəsi ölkənin beynəlxalq münasibətlər sistemində öz mövqeyini möhkəmləndirməsinə imkan verdi.

Azərbaycanın xarici siyasətində milli maraqlar, dövlət suverenliyi və ərazi bütövlüyünün qorunması əsas istiqamətlər kimi müəyyənləşdirildi. Dünyanın aparıcı dövlətləri və beynəlxalq təşkilatları ilə əlaqələrin inkişaf etdirilməsi, qarşılıqlı maraqlara əsaslanan əməkdaşlığın genişləndirilməsi Azərbaycanın beynəlxalq mövqeyinin möhkəmlənməsinə xidmət etdi.

Ulu Öndər Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsinin beynəlxalq hüququn norma və prinsipləri əsasında həll olunması istiqamətində ardıcıl diplomatik fəaliyyət göstərdi. Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün müdafiəsi məsələsi beynəlxalq platformalarda davamlı şəkildə gündəmə gətirildi.

Beləliklə, 1993-cü ildən formalaşdırılan xarici siyasət kursu Azərbaycanın beynəlxalq münasibətlər sistemində müstəqil və suveren aktor kimi mövqeyinin möhkəmlənməsinə xidmət edən əsas amillərdən birinə çevrildi.

Tarixə yalnız keçmiş hadisələrin ardıcıllığı kimi baxmaq kifayət deyil. Tarixi günlərin əsl mənası onların sonrakı proseslərə təsirində üzə çıxır. 3 oktyabr 1993-cü il də Azərbaycan üçün məhz belə bir tarixdir.

Həmin gün xalqın verdiyi siyasi qərar sonrakı dövlət quruculuğu proseslərinin başlanğıc nöqtələrindən birinə çevrildi. Siyasi sabitliyin bərpası, iqtisadi islahatların həyata keçirilməsi, enerji strategiyasının formalaşdırılması, milli ordunun yaradılması, hüquqi dövlət institutlarının möhkəmləndirilməsi və Azərbaycanın beynəlxalq mövqeyinin gücləndirilməsi bir-biri ilə bağlı vahid dövlətçilik strategiyasının müxtəlif istiqamətləri idi.

Heydər Əliyevin 1993-cü ildə müəyyənləşdirdiyi dövlətçilik xətti sonrakı dövrdə Prezident İlham Əliyev tərəfindən davam etdirildi. Bu siyasətin nəticəsi kimi Azərbaycan iqtisadi, siyasi, hərbi və diplomatik imkanlarını genişləndirdi.

Bu gün müstəqil Azərbaycanın keçdiyi yolun mühüm mərhələlərinə nəzər salarkən 3 oktyabr 1993-cü il xüsusi məna daşıyır. Çünki həmin tarix dövlətin ən mürəkkəb dövrlərindən birində xalqın iradəsinin ifadəsi olmaqla yanaşı, sabit və davamlı inkişaf üçün siyasi əsasların formalaşdığı mərhələnin başlanğıcı kimi yadda qalıb.

Ulu Öndər Heydər Əliyevin “Azərbaycanın dövlət müstəqilliyi əbədidir, dönməzdir” fikri onun dövlətçilik fəlsəfəsinin mahiyyətini ifadə edir. Bu fəlsəfənin əsas qayəsində güclü dövlət, milli birlik, müstəqilliyin qorunması və xalqın gələcəyinin təmin olunması dayanırdı.

3 oktyabr Azərbaycan dövlətçilik tarixində yalnız bir seçki tarixi deyil. Bu tarix müstəqilliyin qorunması, dövlət institutlarının möhkəmləndirilməsi və milli inkişaf strategiyasının müəyyənləşdirilməsi baxımından yeni mərhələnin başlanğıcı kimi tariximizin yaddaşında özünəməxsus yer tutur.

Bu gün həmin tarixə nəzər salmaq həm keçmişin siyasi dərslərini xatırlamaq, həm də müstəqil dövlətçiliyin hansı mürəkkəb mərhələlərdən keçərək formalaşdığını dərk etmək baxımından əhəmiyyətlidir. 3 oktyabrın tarixi mənası da məhz burada – xalq iradəsi ilə dövlətçilik iradəsinin bir nöqtədə birləşməsində və Azərbaycanın gələcək inkişafının əsas istiqamətlərinin müəyyənləşməsində öz ifadəsini tapır.

Pərviz Hüseynzadə

Yeni Azərbaycan Partiyası Babək rayon təşkilatının əməkdaşı