ABŞ, Çin və yeni qlobal sistemin gələcəyi

Amerika əsrindən Çin əsrinə keçid mümkündürmü?

Dünya güc balansının tarixi dəyişməsi

XXI əsrin ən böyük geosiyasi sualı artıq yalnız dövlətlərin hərbi gücü, iqtisadi imkanları və texnoloji üstünlükləri ilə bağlı deyil. Əsas məsələ ondan ibarətdir ki, gələcək beynəlxalq sistemi hansı güc mərkəzləri formalaşdıracaq və qlobal qaydaları kim müəyyən edəcək. Tarix göstərir ki, dünya liderliyi heç vaxt dəyişməz olmayıb. Müxtəlif dövrlərdə fərqli dövlətlər beynəlxalq sistemin əsas istiqamətlərini müəyyən ediblər. XVI əsrdə İspaniya dəniz ticarəti və müstəmləkə imperiyası vasitəsilə qlobal təsirə malik idi. XVII əsrdə Niderland maliyyə və ticarət üstünlüyü ilə ön plana çıxmışdı. XIX əsrdə Böyük Britaniya sənaye inqilabı, güclü donanması və qlobal ticarət şəbəkəsi hesabına “üzərində günəş batmayan imperiya” statusunu əldə etmişdi. XX əsrdə isə ABŞ iqtisadi, hərbi, texnoloji və siyasi imkanların birləşməsi nəticəsində dünyanın əsas güc mərkəzinə çevrildi. Lakin tarixdə hər bir lider dövlətin qarşısında eyni sual dayanıb: mövcud üstünlük nə qədər davam edə bilər? ABŞ-ın qlobal liderliyi xüsusilə İkinci Dünya müharibəsindən sonra formalaşmışdı. 1945-ci ildə Avropanın böyük hissəsi müharibədən dağıntılarla çıxarkən ABŞ həm iqtisadi, həm də hərbi baxımdan misilsiz üstünlüyə malik idi. Həmin dövrdə ABŞ dünya sənaye istehsalının böyük hissəsinə nəzarət etməklə yanaşı, dünyanın ən böyük maliyyə ehtiyatlarına sahib idi.

1944-cü ildə Bretton Woods sisteminin yaradılmasıyla ABŞ dolları beynəlxalq maliyyə sisteminin əsas valyutasına çevrildi. 1945-ci ildə Birləşmiş Millətlər Təşkilatının yaradılması, 1949-cu ildə NATO-nun təsis edilməsi və sonrakı dövrdə ABŞ-ın texnologiya sahəsində liderliyi Vaşinqtonun qlobal təsir imkanlarını daha da genişləndirdi. Bu üstünlük yalnız maddi gücə əsaslanmırdı; ABŞ universitetləri, elmi mərkəzləri, kino sənayesi, texnologiya şirkətləri və innovasiya ekosistemi vasitəsilə qlobal cazibə mərkəzi yaratdı. Lakin XXI əsrdə bu model ciddi dəyişikliklərlə üzləşir. Dünyanın iqtisadi ağırlıq mərkəzi tədricən Asiyaya doğru hərəkət edir. Çin, Hindistan və digər Asiya dövlətlərinin yüksəlişi qlobal sistemdə yeni balans yaradır. Çinin inkişafı müasir tarixdə ən böyük iqtisadi transformasiyalardan biri hesab olunur. 1978-ci ildə Den Syaopinin başlatdığı iqtisadi islahatlardan sonra Çin qısa müddət ərzində dünyanın ən böyük istehsal mərkəzlərindən birinə çevrildi. Dünya Bankının məlumatlarına əsasən, son onilliklər ərzində Çində yüz milyonlarla insan yoxsulluq səviyyəsindən çıxıb və ölkə qlobal iqtisadi artımın əsas mühərriklərindən biri olub. Bu yüksəliş təsadüfi proses deyildi - Çin əvvəlcə istehsal gücünü artırdı, sonra texnologiya, infrastruktur, elm və innovasiya sahələrinə böyük investisiyalar yönəltdi. Bu gün Çin dünyanın ən böyük ixracatçılarından biridir, qlobal tədarük zəncirlərinin mərkəzində dayanır və bir sıra texnoloji sahələrdə ABŞ-la rəqabət aparır. Lakin Çinin yüksəlişi yalnız iqtisadi məsələ kimi qiymətləndirilmir, həm də beynəlxalq sistemdə güc balansının dəyişməsi kimi qəbul olunur. ABŞ-Çin rəqabəti artıq klassik iqtisadi rəqabətdən daha geniş məna daşıyır. Bu qarşıdurmanın əsas istiqamətləri texnologiya, yarımkeçiricilər, süni intellekt, kosmos, hərbi imkanlar və qlobal təsir uğrunda mübarizədir.

Sinqapur Milli Universitetinin professoru Kishore Mahbubani uzun illərdir beynəlxalq münasibətlərdə baş verən əsas dəyişikliklərdən birinin Qərb mərkəzli dünya modelindən daha çoxqütblü və Asiyanın artan rol oynadığı sistemə keçid olduğunu vurğulayır. Onun yanaşmasına görə, bu proses Qərbin siyasi, iqtisadi və mədəni baxımdan tam zəifləməsi kimi başa düşülməməlidir. Əsas dəyişiklik ondan ibarətdir ki, dünya iqtisadiyyatında və beynəlxalq siyasətdə əvvəllər ikinci planda olan regionlar daha fəal aktorlara çevrilir. Mahbubani hesab edir ki, tarixin müəyyən dövrlərində Asiya dünya iqtisadiyyatının əsas mərkəzlərindən biri olub. XVIII əsrə qədər Çin və Hindistanın dünya iqtisadiyyatında böyük payı vardı. Lakin Avropada sənaye inqilabının başlanması, sonradan Şimali Amerikanın sürətli inkişafı nəticəsində iqtisadi və siyasi üstünlük tədricən Qərbə keçdi. XX əsrdə ABŞ-ın liderliyinin formalaşması məhz bu tarixi dəyişimin nəticəsi idi. Onun fikrincə, XXI əsrdə baş verən proses müəyyən mənada tarixi balansın yenidən dəyişməsidir. Asiya ölkələrinin iqtisadi yüksəlişi dünya iqtisadiyyatındakı çəkilərinin artmasına səbəb olur. Çin, Hindistan, Cənubi Koreya, Sinqapur və digər Asiya dövlətlərinin inkişafı göstərir ki, qlobal iqtisadi dinamika artıq yalnız Avropa və Şimali Amerika tərəfindən müəyyən olunmur.

Bu yanaşmada əsas məqam ondan ibarətdir ki, dünya siyasətində güc anlayışı dəyişir. Əvvəllər qlobal liderlik əsasən hərbi üstünlük və ərazi nəzarəti ilə əlaqələndirilirdisə, müasir dövrdə iqtisadi potensial, texnologiya, innovasiya, istehsal imkanları və insan kapitalı daha mühüm rol oynayır. Asiya ölkələri məhz bu sahələrdə böyük irəliləyiş əldə edərək beynəlxalq sistemdə daha böyük təsir imkanları qazanır. Lakin Mahbubani bu prosesi “Qərbin süqutu” kimi təqdim etmir, əksinə, onun yanaşmasına görə, ABŞ və Avropanın elmi, texnoloji, maliyyə və institusional üstünlükləri hələ də çox böyükdür. Dünyanın ən güclü universitetlərinin əhəmiyyətli hissəsi ABŞ və Avropada yerləşir, qlobal maliyyə sistemində dolların və avronun rolu yüksək olaraq qalır, NATO kimi təhlükəsizlik strukturları Qərbin təsir imkanlarını qoruyur.

Burada əsas dəyişiklik hegemonluğun tam əvəzlənməsindən daha çox, güc mərkəzlərinin sayının artmasıdır. Başqa sözlə, dünya əvvəlki kimi yalnız bir neçə Qərb dövlətinin müəyyən etdiyi sistem üzrə inkişaf etmir. Yeni reallıqda Asiya, Afrika və digər inkişaf etməkdə olan regionlar daha fəal mövqe tutur. Bu yanaşma beynəlxalq münasibətlərdə mühüm sual yaradır: Çinin yüksəlişi və Asiyanın güclənməsi Qərb üçün təhlükədirmi, yoxsa qlobal sistemin təbii transformasiyasıdır? Mahbubaninin mövqeyinə görə, bunu qarşıdurma kimi qəbul etmək düzgün yanaşma olmaz, çünki qlobal iqtisadiyyat artıq qarşılıqlı asılılıq üzərində qurulub. ABŞ, Avropa və Asiya iqtisadiyyatları ticarət, investisiya, texnologiya və maliyyə əlaqələri ilə bir-birinə bağlıdır. Bir regionun inkişafı avtomatik olaraq digər regionların zəifləməsi anlamına gəlmir, lakin bu dəyişikliklər mövcud lider dövlətlər üçün yeni çağırışlar yaradır. Tarix göstərir ki, böyük güclər öz üstünlüklərini qorumaq üçün daim yenilənməlidir. Böyük Britaniya sənaye üstünlüyünü itirəndə ABŞ yüksəldi. ABŞ isə bu gün texnoloji, iqtisadi və institusional üstünlüklərini qorumaq üçün yeni rəqabət mühitinə uyğunlaşmalıdır.

Mahbubaninin yanaşmasının əsas mesajı bundan ibarətdir: XXI əsrin əsas xüsusiyyəti bir dövlətin digərini tam əvəzləməsi olmayacaq. Daha mürəkkəb, çoxmərkəzli və qarşılıqlı asılı beynəlxalq sistem formalaşacaq. Bu baxımdan Çinin yüksəlişi yalnız Çinin güclənməsi kimi deyil, dünya iqtisadi və siyasi sistemində tarixi çəkilərin yenidən bölüşdürülməsi kimi qiymətləndirilməlidir. Əsas məsələ bu dəyişimin qarşıdurmaya, yoxsa əməkdaşlığa əsaslanan yeni beynəlxalq model yaradacağıdır. Bu yanaşmalar göstərir ki, ABŞ-Çin münasibətlərini sadəcə “qalib və məğlub” modeli ilə izah etmək mümkün deyil. Qarşıdakı dövrdə əsas məsələ hansı dövlətin tam üstünlük qazanması yox, yeni güc balansının necə formalaşacağıdır, çünki XXI əsrin dünya siyasəti əvvəlki əsrlərdən fərqlənir. İqtisadi qarşılıqlı asılılıq, qlobal istehsal zəncirləri və beynəlxalq institutlar böyük dövlətləri belə bir-birindən tam ayırmağa imkan vermir. Bu səbəbdən ABŞ və Çin arasındakı rəqabət eyni zamanda əməkdaşlıq elementlərini də özündə saxlayır. İki ölkə arasında texnoloji və strateji rəqabət mövcud olsa da, qlobal iqtisadiyyat onların qarşılıqlı əlaqəsini zəruri edir. Yeni dünya sisteminin gələcəyi məhz bu ziddiyyətlərin necə idarə olunacağından asılı olacaq.

ABŞ-Çin rəqabətinin əsas cəbhələri: iqtisadiyyat, texnologiya və qlobal təsir uğrunda mübarizə

ABŞ-la Çin arasındakı rəqabət XXI əsrin ən mühüm geosiyasi hadisələrindən birinə çevrilib. Ancaq bu rəqabəti yalnız iki böyük dövlət arasında adi siyasi qarşıdurma kimi qiymətləndirmək kifayət deyil. Burada söhbət gələcəyin beynəlxalq sisteminin necə qurulacağından, qlobal iqtisadi qaydaları kimin formalaşdıracağından və strateji texnologiyalara kimin daha çox nəzarət edəcəyindən gedir. Tarix göstərir ki, böyük dövlətlər arasında liderlik mübarizəsi yalnız hərbi güc əsasında aparılmayıb. XIX əsrdə Böyük Britaniyanın üstünlüyünü təmin edən əsas amillərdən biri sənaye inqilabı və dəniz ticarətinə nəzarət idi. XX əsrdə ABŞ-ın yüksəlişinin əsas səbəbləri isə güclü sənaye bazası, elmi potensial, maliyyə sistemi və texnoloji innovasiyalar oldu. XXI əsrdə isə əsas rəqabət sahələri dəyişir. İqtisadiyyat, məlumat, yüksək texnologiyalar, kritik infrastruktur və qlobal təchizat zəncirləri yeni güc mübarizəsinin əsas istiqamətlərinə çevrilir. ABŞ və Çin arasındakı iqtisadi münasibətlər bu rəqabətin ən mürəkkəb tərəflərindən biridir. Bir tərəfdən, iki ölkə arasında ciddi strateji qarşıdurma mövcuddur, digər tərəfdən, dünya iqtisadiyyatının ən böyük hissəsi bu iki dövlət arasındakı ticarət və maliyyə əlaqələrindən asılıdır.

Çin uzun illər ərzində dünyanın əsas istehsal mərkəzinə çevrildi. 2001-ci ildə Ümumdünya Ticarət Təşkilatına üzv olduqdan sonra Pekin qlobal iqtisadi sistemə daha dərindən inteqrasiya olundu. Xarici investisiyaların cəlb edilməsi, böyük əmək bazarı, istehsal imkanları və ixrac yönümlü iqtisadi model Çini qısa müddətdə dünyanın ən mühüm iqtisadi güclərindən birinə çevirdi. Bu proses ABŞ şirkətləri üçün də böyük imkanlar yaratdı, bir çox Amerika şirkəti istehsal zəncirlərinin müəyyən hissəsini Çinə köçürüb Çin bazarında fəaliyyət göstərməyə başladı. Nəticədə iki ölkə arasında iqtisadi qarşılıqlı asılılıq formalaşdı. Lakin son illər bu model dəyişməyə başlayıb. ABŞ Çinin bəzi strateji texnologiyalara çıxışını məhdudlaşdırmağa çalışır, Çin isə kritik sahələrdə xarici asılılığını azaltmaq siyasəti yürüdür. Bu proses iqtisadi münasibətlərin “qarşılıqlı fayda” mərhələsindən “strateji rəqabət” mərhələsinə keçdiyini göstərir. ABŞ-ın əsas narahatlıqlarından biri Çinin texnoloji sahədə sürətli inkişafıdır. Vaşinqton hesab edir ki, müəyyən texnologiyalar yalnız kommersiya məhsulu deyil, həm də milli təhlükəsizlik elementidir. Xüsusilə yarımkeçiricilər, yüksək hesablama sistemləri, süni intellekt və telekommunikasiya infrastrukturu gələcəyin strateji sahələri kimi qiymətləndirilir. ABŞ hökuməti son illər yüksək texnologiyaların ixracına nəzarəti gücləndirib. Məqsəd Çinin ən qabaqcıl çiplərə və istehsal avadanlıqlarına çıxış imkanlarını məhdudlaşdırmaqdır. Bu addımlar göstərir ki, texnologiya artıq yalnız iqtisadi rəqabət sahəsi deyil, böyük dövlətlər arasında strateji üstünlük uğrunda mübarizənin əsas elementidir. Bu məsələyə müxtəlif ekspert yanaşmaları var.

ABŞ-Çin münasibətlərinin gələcəyi ilə bağlı mühüm yanaşmalardan biri də ABŞ-ın Çin siyasətinin formalaşmasında birbaşa iştirak etmiş ekspert Evan S. Medeiros tərəfindən irəli sürülür. Medeiros ABŞ-Çin münasibətləri, Asiya-Sakit okean regionunda təhlükəsizlik və böyük dövlətlər arasında strateji rəqabət məsələləri üzrə dünyanın tanınmış mütəxəssislərindən biridir, hazırda Corc Vaşinqton Universitetinin Elliott School of International Affairs məktəbində Asiya üzrə professor kimi fəaliyyət göstərir. Bundan əvvəl o, ABŞ Prezidenti Barak Obama administrasiyasında Milli Təhlükəsizlik Şurasının Asiya məsələləri üzrə baş direktoru (Special Assistant to the President and Senior Director for Asian Affairs at the National Security Council) vəzifəsində çalışıb. Bu vəzifə ona ABŞ-ın Çin, Yaponiya, Cənubi Koreya və digər Asiya ölkələri üzrə təhlükəsizlik və xarici siyasət strategiyalarının hazırlanması prosesində birbaşa iştirak etmək imkanı verib. Medeiros daha əvvəl nüfuzlu tədqiqat mərkəzlərindən biri olan RAND Corporation-da da çalışıb və Asiya təhlükəsizliyi, Çin xarici siyasəti və ABŞ-ın regional strategiyası ilə bağlı geniş araşdırmalar aparıb. Buna görə onun ABŞ-Çin münasibətləri ilə bağlı fikirləri yalnız akademik nəzəriyyəyə deyil, həm də dövlət siyasətinin hazırlanması təcrübəsinə əsaslanır.

Medeirosun əsas tezisi ondan ibarətdir ki, ABŞ-la Çin arasında rəqabət artıq uzunmüddətli xarakter daşıyır və bu rəqabətin yaxın illərdə aradan qalxacağı gözlənilmir. Lakin onun fikrincə, əsas məsələ rəqabətin mövcudluğu deyil, bu rəqabətin hansı formada idarə olunacağıdır. Onun yanaşmasına görə, ABŞ və Çin iqtisadi, texnoloji və strateji sahələrdə bir-biriylə rəqabət aparacaq, amma bu rəqabətin nəzarətsiz qarşıdurmaya çevrilməsi həm iki ölkə, həm də bütün dünya üçün ciddi təhlükələr yarada bilər. Medeiros hesab edir ki, böyük dövlətlər arasında rəqabət qaçılmaz ola bilər, lakin rəqabətin müharibəyə çevrilməsi qaçılmaz proses deyil. Bunun üçün diplomatik kanalların açıq saxlanması, hərbi sahədə yanlış hesablamaların qarşısının alınması və böhranların idarə olunması mexanizmlərinin yaradılması vacibdir.

Bu yanaşma xüsusilə Tayvan məsələsi, Cənubi Çin dənizində təhlükəsizlik və texnoloji məhdudiyyətlər fonunda mühüm əhəmiyyət daşıyır, çünki ABŞ və Çin arasında mümkün böhran yalnız iki dövlətin münasibətlərinə təsir göstərməyəcək, belə bir münaqişə qlobal iqtisadiyyat, enerji bazarları, beynəlxalq ticarət və təhlükəsizlik sisteminə də ciddi təsir edə bilər. Medeirosun fikirlərində əsas məqam ondan ibarətdir ki, XXI əsrin başlıca geosiyasi vəzifələrindən biri rəqabət aparan böyük dövlətlər arasında sabitlik yaratmaqdır. Onun fikrincə, ABŞ-ın məqsədi Çinin yüksəlişini tam dayandırmaq yox, Çinlə rəqabəti elə idarə etmək olmalıdır ki, beynəlxalq sistemdə sabitlik qorunsun və təhlükəli eskalasiya baş verməsin. Bu yanaşma ABŞ-Çin münasibətlərinə daha realist baxış sərgiləyir. Mövcud reallıq göstərir ki, ABŞ və Çin arasında tam ayrılma mümkün deyil: Çin qlobal istehsal sisteminin əsas mərkəzlərindən biridir, ABŞ isə dünya maliyyə və texnologiya sistemində aparıcı mövqeyə malikdir. İki dövlət arasındakı qarşıdurmanın həddindən artıq kəskinləşməsi bütün dünya iqtisadiyyatına mənfi təsir göstərə bilər. Medeirosun mövqeyi əslində bir xəbərdarlıq xarakteri daşıyır: böyük dövlətlər arasındakı rəqabət düzgün idarə olunmayanda iqtisadi və texnoloji mübarizə tədricən təhlükəsizlik böhranına çevrilə bilər. XXI əsrin əsas problemi isə rəqabətin qarşısını almaq deyil, onu beynəlxalq sabitliyi pozmayacaq şəkildə idarə etməkdir. Məhz buna görə ABŞ-Çin münasibətlərinin gələcəyi yalnız iki dövlətin güc nisbəti ilə müəyyən olunmayacaq. Əsas məsələ onların rəqabət şəraitində hansı qaydaları qəbul edəcəyi və qlobal sistem üçün hansı məsuliyyəti daşıyacağıdır.

Çinin qlobal strategiyasını təhlil edən digər mühüm ekspertlərdən biri Elizabeth C. Economy-dir. O, ABŞ-da Çin siyasəti üzrə ən tanınmış alimlərdən biri hesab olunur və uzun illər ərzində Pekinin daxili inkişaf modeli, xarici siyasəti və beynəlxalq ambisiyaları ilə bağlı araşdırmalar aparıb. Elizabeth C. Economy hazırda Stanford Universitetinin Hoover İnstitutunda (Hoover Institution, Stanford University) baş elmi əməkdaş (Hargrove Senior Fellow) kimi fəaliyyət göstərir və institutun “The United States, China, and the World” proqramında aparıcı tədqiqatçılardan biridir. O, əvvəllər Council on Foreign Relations (CFR) təşkilatında Asiya üzrə baş direktor vəzifəsində çalışıb, 2021-23-cü illərdə ABŞ Ticarət Nazirliyində Çin məsələləri üzrə yüksək səviyyəli məsləhətçi kimi fəaliyyət göstərib. Elizabeth C. Economynin əsas tədqiqat istiqamətləri Çin Kommunist Partiyasının idarəetmə modeli, Si Cinpin dövründə dövlət siyasətinin transformasiyası, Çinin texnoloji inkişaf strategiyası və Pekinin beynəlxalq sistemdə artan rolu ilə bağlıdır. O, “The Third Revolution: Xi Jinping and the New Chinese State” və “The World According to China” kimi əsərlərin müəllifidir. Elizabeth G.Economy hesab edir ki, Çinin yüksəlişini yalnız iqtisadi göstəricilərlə izah etmək kifayət deyil. Onun yanaşmasına görə, Pekinin uzunmüddətli strategiyası iqtisadi gücün artırılması ilə yanaşı, beynəlxalq sistemdə daha böyük siyasi və institusional təsir qazanmağa yönəlib. Economynin təhlillərində əsas diqqətçəkən məqam ondan ibarətdir ki, Si Cinpin dövründə Çin xarici siyasətini daha fəal mərhələyə keçirib. Əvvəlki dövrlərdə Pekinin əsas prioriteti daxili iqtisadi inkişaf və qlobal iqtisadi sistemə inteqrasiya idi. Lakin son illər Çin özünü yalnız dünya iqtisadiyyatının istehsal mərkəzi kimi yox, həm də beynəlxalq qaydaların formalaşmasında iştirak edən böyük dövlət kimi təqdim etməyə başlayıb. Onun fikrincə, Çin artıq mövcud beynəlxalq sistemdən sadəcə faydalanan ölkə mövqeyindən çıxaraq, həmin sistemin gələcək istiqamətinə təsir göstərmək istəyən aktora çevrilir.

Kəramət QƏNBƏROV,

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Dövlət İdarəçilik

Akademiyasının “Dövlət qulluğu və kadr siyasəti” kafedrasının müəllimi,

beynəlxalq hüquq üzrə ekspert