20 Oktyabr – Zəngilan Şəhəri Günü xalqımızın yaddaşında qürur, sevinc və tarixi ədalətin təntənəsi kimi xüsusi yer tutur. Bu gün təkcə bir şəhərin işğaldan azad olunmasının ildönümü deyil, həm də Azərbaycan xalqının sarsılmaz iradəsinin, dövlətimizin gücünün, ordumuzun qəhrəmanlığının və doğma torpaqlarımıza bağlılığımızın ifadəsidir. Zəngilanın azadlığı Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpası yolunda atılmış mühüm addımlardan biri olmaqla yanaşı, uzun illər yurd həsrəti ilə yaşayan minlərlə insanın qəlbində yenidən ümid işığı yandırdı.

      Azərbaycan tarixinin hər bir səhifəsində Vətənə bağlılıq, torpağa sədaqət və milli qürur anlayışları mühüm yer tutur. Mən hesab edirəm ki, Zəngilanın keçdiyi tarixi yol bu dəyərlərin necə böyük məna daşıdığını bir daha göstərir. Çünki torpaq yalnız coğrafi ərazi deyil; torpaq xalqın tarixidir, ata-babalarımızın yadigarı, milli kimliyimizin dayağı, gələcək nəsillərə ötürəcəyimiz müqəddəs əmanətdir. Zəngilan da öz zəngin tarixi, mədəni irsi, füsunkar təbiəti və strateji mövqeyi ilə Azərbaycanın ayrılmaz hissəsi kimi xüsusi əhəmiyyətə malikdir.

      Zəngilan rayonu 1930-cu il avqustun 8-də inzibati rayon kimi təşkil olunub. Azərbaycanın cənub-qərbində yerləşən rayon İran İslam Respublikası və Ermənistanla həmsərhəddir. Ərazisinin təbii gözəllikləri, zəngin tarixi-mədəni irsi və əlverişli coğrafi mövqeyi Zəngilanı ölkəmizin mühüm bölgələrindən birinə çevirir. Xüsusilə Bəsitçay vadisində yerləşən, özünəməxsus təbiəti ilə seçilən çinar meşələri bu diyarın nadir sərvətlərindəndir. Zəngilanın əhəmiyyəti həm də onun mühüm nəqliyyat-kommunikasiya imkanları ilə bağlıdır. Bu bölgənin inkişafı Azərbaycanın Şərqi Zəngəzurda iqtisadi əlaqələrinin genişlənməsi, müasir infrastrukturun yaradılması və regionun gələcək potensialının reallaşdırılması baxımından böyük əhəmiyyət daşıyır. Lakin Zəngilanın tarixinə nəzər salarkən onun yaşadığı ağır faciələri də unutmaq olmaz. 1993-cü il oktyabrın 29-da Ermənistan silahlı qüvvələri tərəfindən işğal edilən rayon uzun illər ərzində öz sakinlərindən ayrı düşdü. İşğal nəticəsində yaşayış məntəqələri, inzibati binalar, təhsil və mədəniyyət ocaqları dağıdıldı, tarixi-mədəni və dini irsə ciddi ziyan vuruldu, əhali doğma yurdunu tərk etmək məcburiyyətində qaldı. Bir vaxtlar insanların yaşadığı, qurub-yaratdığı, xatirələrinin və həyat tarixçələrinin qorunduğu məkanlar viran qoyuldu. Bu, yalnız maddi itki deyil, həm də insanların həyatına, mənəvi dünyasına və tarixi yaddaşına vurulan ağır zərbə idi. Erməni vandalizminin ən ağrılı nəticələrindən biri də Azərbaycan xalqının əsrlər boyu qoruyub saxladığı tarixi və dini abidələrin dağıdılması, talan edilməsi və zədələnməsi oldu. Zəngilanın tarixi irsi bu diyarın qədimliyini, burada formalaşmış memarlıq ənənələrini və xalqımızın zəngin mədəniyyətini əks etdirir. Şərifan tarixi yaşayış yeri, Şərifan və Yenikənd sərdabələri, Məmmədbəyli kəndində yerləşən Yəhya ibn Məhəmməd əl-Həcc türbəsi, Bartaz Qız qalası, qədim yaşayış məskənləri, nekropollar, küp qəbirlər, körpülər və digər memarlıq nümunələri bu irsin mühüm tərkib hissəsidir. Bu abidələrin hər biri xalqımızın keçmişindən xəbər verən, tarixin ayrı-ayrı dövrlərini bu günümüzə çatdıran qiymətli yadigarlardır. Xüsusilə Məmmədbəyli kəndində yerləşən Yəhya ibn Məhəmməd əl-Həcc türbəsi orta əsr Azərbaycan memarlığının diqqətəlayiq nümunələrindəndir. 1304–1305-ci illərə aid edilən bu türbə öz memarlıq quruluşu və daş işləmələri ilə seçilir. Şərifan tarixi yaşayış yerinin qalıqları və qədim qəbir abidələri isə bölgənin uzun əsrlər ərzində yaşayış məkanı olduğunu, burada özünəməxsus mədəniyyətin formalaşdığını göstərir. Belə abidələrə vurulan zərər yalnız keçmişə aid tikililərin itirilməsi deyil, həm də gələcək nəsillərin öz tarixini öyrənmək imkanlarının məhdudlaşdırılması deməkdir.

      Tarixi-mədəni irsin qorunması hər bir xalqın özünə, keçmişinə və gələcəyinə münasibətinin göstəricisidir. Abidələr xalqın yaddaşıdır. Onların qorunması, elmi şəkildə araşdırılması və bərpası milli kimliyimizin yaşadılması baxımından mühüm məsuliyyətdir. Zəngilanın işğaldan azad edilməsindən sonra qarşıda duran vəzifələrdən biri də məhz bu tarixi yaddaşın qorunması, abidələrin vəziyyətinin öyrənilməsi və mümkün olan hallarda elmi əsaslarla bərpa edilməsidir. Çünki biz yalnız yeni yaşayış məntəqələri tikməklə kifayətlənməməli, həm də əsrlərin sınağından keçmiş mədəni irsimizi gələcək nəsillərə çatdırmalıyıq. 2020-ci il sentyabrın 27-də başlayan Vətən müharibəsi Azərbaycan tarixində yeni bir dövrün əsasını qoydu. Müzəffər Ali Baş Komandan, Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə Azərbaycan Ordusu böyük qəhrəmanlıq və peşəkarlıq nümayiş etdirərək işğal altındakı torpaqlarımızın azadlığı uğrunda mübarizə apardı. 2020-ci il oktyabrın 20-də Zəngilan şəhərinin azad edilməsi xalqımızın Zəfər tarixində mühüm hadisəyə çevrildi. Bu qələbə illərlə yurd həsrəti çəkən zəngilanlılar üçün doğma torpaqlara qayıdış ümidinin gerçəkləşməsi, bütün Azərbaycan xalqı üçün isə tarixi ədalətin bərpası demək idi. Zəngilanın azad olunması hərbi qələbə olmaqla yanaşı, dövlətimizin qarşısında yeni quruculuq mərhələsinin başlanğıcı oldu. İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə həyatın yenidən qurulması, insanların təhlükəsiz yaşayışının təmin edilməsi, infrastrukturun bərpası və Böyük Qayıdışın həyata keçirilməsi dövlət siyasətinin əsas istiqamətlərindən birinə çevrildi. Bu prosesdə Prezident İlham Əliyevin azad edilmiş ərazilərə səfərləri, görülən işlərlə yerində tanış olması və layihələrin icrasına göstərilən diqqət xüsusi əhəmiyyət daşıyır. 2020-ci il dekabrın 23-də Prezident İlham Əliyevin Zəngilana səfəri zamanı şəhərdə Azərbaycan bayrağının ucaldılması tarixi rəmz daşıyan hadisə oldu. Uzun illər işğal altında qalmış torpaqda dövlət bayrağımızın dalğalanması Azərbaycanın suverenliyinin, xalqımızın iradəsinin və qazanılmış Zəfərin təcəssümü idi. Bayrağımızın ucaldığı həmin torpaqda artıq yeni həyatın qurulması, şəhərin və kəndlərin bərpası istiqamətində ardıcıl işlərə başlanıldı. 2021-ci il fevralın 14-də Prezidentin Zəngilana səfəri zamanı bölgənin gələcək inkişafı, təbii sərvətlərinin qorunması və bərpa işlərinin istiqamətləri diqqət mərkəzində oldu. Həmin səfər çərçivəsində Bəsitçay Dövlət Təbiət Qoruğunun vəziyyəti ilə də tanışlıq keçirildi. Bu, azad edilmiş ərazilərin yalnız yaşayış və iqtisadi baxımdan deyil, ekoloji cəhətdən də bərpasına xüsusi əhəmiyyət verildiyini göstərirdi.2021-ci il aprelin 26-da Zəngilan rayonunda həyata keçirilən layihələr yeni inkişaf mərhələsinin başlanğıcını qoydu. Ağalı kəndlərini əhatə edən “Ağıllı kənd” layihəsinin təməlqoyma mərasimi, Zəngilan Beynəlxalq Hava Limanının və Zəngilan–Horadiz avtomobil yolunun təməlinin qoyulması bölgənin gələcək inkişafına hesablanmış mühüm addımlar idi. Bu layihələr Zəngilanın müasir nəqliyyat şəbəkəsinə inteqrasiyasına, yaşayış məntəqələrinin yenidən qurulmasına və iqtisadi imkanlarının genişləndirilməsinə xidmət edirdi.

      “Ağıllı kənd” layihəsi Azərbaycanın işğaldan azad edilmiş ərazilərdə tətbiq etdiyi müasir yanaşmanın mühüm nümunəsidir. Ağalıda həyata keçirilən quruculuq işləri göstərdi ki, məqsəd yalnız dağıdılmış evləri yenidən tikmək deyil, sakinlər üçün rahat, təhlükəsiz və müasir yaşayış şəraiti yaratmaqdır. İnfrastrukturun yenilənməsi, sosial xidmətlərin təşkili, müasir texnologiyaların tətbiqi və kənd həyatının inkişafı insanların doğma torpaqlarında davamlı yaşayışının təmin edilməsində mühüm rol oynayır. 2021-ci il oktyabrın 20-də, Zəngilan şəhərinin azad edilməsinin birinci ildönümündə Prezident İlham Əliyevin rayona səfəri xüsusi əhəmiyyət daşıdı. Səfər zamanı Ağalı kəndində görülən işlərlə, Zəngilan Beynəlxalq Hava Limanının tikintisi ilə tanışlıq keçirildi, Dövlət Sərhəd Xidmətinin hərbi hissə kompleksində yaradılan şəraitə baxıldı. Həmin gün “Zəngilan” 110/35/10 kV-luq yarımstansiyasının açılışında iştirak edildi və rəqəmsal yarımstansiyanın təməli qoyuldu. Bütün bunlar bölgənin enerji təminatının gücləndirilməsi və müasir infrastrukturun yaradılması istiqamətində atılan addımların ardıcıl xarakter daşıdığını göstərirdi. Zəngilanın strateji əhəmiyyətini artıran əsas amillərdən biri də nəqliyyat imkanlarıdır. Zəngilan Beynəlxalq Hava Limanı, avtomobil yolları və digər kommunikasiya layihələri bölgənin ölkə daxilində və regional miqyasda əlaqələrinin genişlənməsinə şərait yaradır. Bu infrastruktur gələcəkdə ticarətin, turizmin, sahibkarlığın və investisiya fəaliyyətinin inkişafı üçün yeni imkanlar açır. Zəngilanın coğrafi mövqeyi onu Şərqi Zəngəzurun mühüm nəqliyyat və logistika mərkəzlərindən birinə çevirmək potensialına malikdir. Bu baxımdan burada görülən işlər təkcə rayonun deyil, bütövlükdə Azərbaycanın iqtisadi inkişafı üçün əhəmiyyətlidir.

      Böyük Qayıdış siyasəti isə bütün bu quruculuq işlərinin ən mühüm insani tərəfini təşkil edir. İnsanların illərlə həsrətində olduqları doğma evlərinə, ata-baba yurdlarına qayıtması hər birimiz üçün sevindirici və qürurverici hadisədir. Zəngilan rayonunun Ağalı kəndinə keçmiş məcburi köçkünlərin qayıdışına 2022-ci ilin iyul ayında başlanması bu istiqamətdə mühüm mərhələ oldu. Doğma torpaqlarda yeni həyatın qurulması, ailələrin öz evlərinə qovuşması və uşaqların ata-babalarının yaşadığı torpaqlarda böyüməsi Zəngilanın dirçəlişinin əsl mahiyyətini ifadə edir. Doğma yurda qayıdış yalnız yaşayış yerinin dəyişməsi deyil. Bu, insanın öz köklərinə, xatirələrinə, ailə tarixçəsinə və mənəvi dəyərlərinə qovuşmasıdır. Uzun illər yurd həsrəti ilə yaşayan insanların doğma torpaqlarında yenidən məskunlaşması dövlətimizin qarşıya qoyduğu məqsədlərin həyata keçirilməsinin ən aydın göstəricilərindəndir. Bu gün Zəngilanda qurulan hər bir ev, salınan hər bir yol, yaradılan hər bir sosial obyekt gələcəyə inamın möhkəmlənməsinə xidmət edir. Zəngilanın bərpası ilə tarixi irsin qorunması arasında da sıx əlaqə vardır. Müasir şəhərsalma layihələri həyata keçirilərkən qədim abidələrin, arxeoloji ərazilərin və tarixi məkanların mühafizəsi diqqət mərkəzində saxlanılmalıdır. Çünki inkişaf keçmişin unudulması hesabına deyil, tarixi yaddaşın qorunması ilə birlikdə aparıldıqda daha böyük məna qazanır. Zəngilanın gələcək nəsillər üçün həm müasir yaşayış məkanı, həm də zəngin tarixi irs nümunəsi kimi qorunması ümumi vəzifəmizdir.

      20 Oktyabr – Zəngilan Şəhəri Gününün qeyd olunması da məhz həmin tarixi yaddaşın yaşadılması baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin 2023-cü il iyulun 31-də imzaladığı Sərəncamla 20 oktyabr tarixi Zəngilan Şəhəri Günü kimi təsis edilib. Bu qərar Vətən müharibəsində qazanılmış tarixi Qələbənin əbədiləşdirilməsi və azad edilmiş şəhərlərimizin tarixdəki yerinin daha da möhkəmləndirilməsi baxımından əhəmiyyətlidir. Zəngilanın tarixi bizə bir daha sübut edir ki, xalqın Vətənə bağlılığını, milli iradəsini və azadlıq əzmini heç bir qüvvə sındıra bilməz. İşğal dövründə dağıdılan evlər, zədələnən abidələr, tərk edilmiş kəndlər bu torpaqların tarixini silə bilmədi. Azərbaycan xalqı öz dövlətinə, ordusuna və gələcəyinə inamını qorudu. Bu gün həmin torpaqlarda aparılan quruculuq işləri isə bu inamın real nəticələrini nümayiş etdirir.

      Mənim üçün Zəngilanın dirçəlişi həm də dövlətimizin gücünün, xalqımızın birliyinin və gələcəyə inamının ifadəsidir. Qazanılmış Zəfərin dəyərini anlamaq üçün onun hansı çətinliklərdən, hansı fədakarlıqlardan və hansı tarixi sınaqlardan keçdiyini unutmamalıyıq. Torpaqlarımızın azadlığı uğrunda canından keçmiş şəhidlərimizin xatirəsi daim ehtiramla yad edilməli, qazilərimizin fədakarlığı unudulmamalıdır. Bu gün azad torpaqlarda qurulan hər bir yeni həyat onların göstərdikləri qəhrəmanlığın mənəvi məsuliyyətini də daşıyır.

      20 Oktyabr – Zəngilan Şəhəri Günü münasibətilə bütün xalqımızı, xüsusilə zəngilanlıları ürəkdən təbrik edirəm. Arzum budur ki, Zəngilanın hər bir kəndində həyat daha da canlansın, tarixi abidələrimiz qorunaraq gələcək nəsillərə çatdırılsın, doğma yurda qayıdan ailələrin evlərindən daim sevinc səsləri gəlsin. Zəngilan müasir inkişafı, zəngin tarixi irsi və firavan həyatı ilə Azərbaycanın gücünü, milli birliyini və quruculuq əzmini nümayiş etdirən nümunəvi bölgələrimizdən birinə çevrilsin.

      Zəngilanın azadlığı Zəfərimizin, dirçəlişi isə gələcəyə inamımızın rəmzidir. Bu torpaqlarda dalğalanan Azərbaycan bayrağı xalqımızın iradəsini, dövlətimizin qüdrətini və əbədi Vətən sevgisini yaşadır.

Səriyyə Əhmədova

YAP Naxçıvan şəhər təşkilatı “Babək məhəlləsi 8” ünvanında yerləşən ərazi partiya təşkilatının sədri,

YAP Naxçıvan şəhər təşkilatının fəal üzvü