Planetimizin xilaskarı...

Bakı:

27 °C

56 %

10 m/s

Əlaqə

AZ RU EN

Ana səhifə / Xəbər lenti / Planetimizin xilaskarı...

Planetimizin xilaskarı...

16.09.2023 [12:25]

Bəşəriyyət üçün əhəmiyyətli olan ozon qatı

Bu gün Beynəlxalq Ozon Qatının Qorunması Günüdür. Yer kürəsini Günəşin məhvedici radiasiyasından qoruyan ozon təbəqəsinin qorunması günümüzdə prioritet məsələlərdən biridir. 1985-ci ildə BMT tərəfindən “Ozon qatının qorunmasına dair Vyana Konvensiyası” qəbul edilib. Hazırda 200-ə yaxın dövlət bu konvensiyanın tələblərinin yerinə yetirilməsi məqsədilə öhdəliklər götürüb.

Ozon qatı nədir?

Ozon qatı yer üzündə həyatın vacib qoruyucusudur. Bunun səbəbi günəşin ultrabənövşəyi radiasiyasına qarşı qoruyucu filtr funksiyasına malik olmasıdır. Günəşin ultrabənövşəyi şüaları ozona düşəndə molekullar atom oksigeninə və adi oksigenə parçalanır. Stratosferdə adi oksigen və atom oksigen yenidən bir araya gəldikdə, yenidən birləşərək ozon molekulları əmələ gətirirlər. Stratosferdə bu reaksiyalar sabitdir.

Ozon təbəqəsinin mənşəyi

Ozon təbəqəsi ifadəsinin özü ümumiyyətlə, səhv başa düşülür. Bu anlayış stratosferdə müəyyən bir yüksəklikdə Yer kürəsini əhatə edən və qoruyan yüksək bir ozon konsentrasiyasıdır.

Ozon bir təbəqədə cəmləşməyib və ya müəyyən bir yüksəklikdə yerləşmir, əksinə, havada çox seyrəldilmiş və əlavə olaraq yerdən stratosferin kənarına qədər görünür. Ozon təbəqəsi dediyimiz təbəqə ozon molekullarının konsentrasiyasının nisbətən yüksək olduğu bir stratosfer sahəsidir. Ancaq atmosferdəki azot kimi digər qazlarla müqayisədə ozonun konsentrasiyası kiçikdir.

Ozon əsasən oksigen molekulları böyük miqdarda enerji aldıqda istehsal olunur. Bu baş verdikdə molekullar atom oksigen radikallarına çevrilir. Ozon qazı son dərəcə qeyri -sabitdir, buna görə başqa bir ümumi oksigen molekulu ilə qarşılaşdıqda, birləşərək ozon əmələ gətirir. Bu reaksiya hər iki saniyədə baş verir.

Ozon qatında ozon molekulları, molekulyar oksigen və atom oksigenləri daim yaradılır və məhv edilir. Bu şəkildə ozonun məhv edildiyi və əmələ gəldiyi dinamik bir tarazlıq var.

Ozon qatındakı deşik

Ozon təbəqəsindəki bu çuxur, müəyyən bir ərazidə bu elementin konsentrasiyasının azalmasıdır. Ona görə də bu sahədə daha zərərli günəş radiasiyası səthimizə daxil olur. Çuxur dirəklərdə yerləşir və yaz aylarında bərpa olunur. Bir qütbdə sağalanda digərində pisləşir və proses dövri olaraq baş verir.

Ozonun deqradasiyası həm planetin elektromaqnit sahəsindəki təbii dalğalanmalar, həm də insan fəaliyyəti ilə qarşılıqlı təsir nəticəsində baş verir. Bəşəriyyət iqtisadi inkişaf və sənaye fəaliyyəti sayəsində ozon molekullarını məhv edən çox miqdarda çirkləndirici qazlar yayır.

Ozon qatının dağılması həmçinin müxtəlif xəstəliklərin yaranmasına və artmasına səbəb olur. Təxminən 1970-ci ildən stratosfer ozonunun miqdarının qlobal azalması müşahidə olunur. Ozonun ümumi miqdarının azalması buzlaqların əriməsinə şərait yaradır. Digər tərəfdən, Yer kürəsində orta illik temperaturun 0,6 dərəcəyə qədər artması qlobal istiləşmə problemi yaradır.

1 yanvar 1989-cu ildə qüvvəyə minən Monreal protokoluna əsasən, 1987-ci ildə ozon təbəqəsini parçalayan maddələrin hazırlanması və istifadəsi qadağan olunub. Bu protokolu 127 ölkə qəbul edib.

Ozon təbəqəsinin dağılması səbəbləri sırasında antropogen amillərin də rolu xüsusi qeyd olunur. Bu təbəqənin nazikləşməsi təhlükəsi ilk dəfə Antarktida üzərində müşahidə edilib. Tədqiqatlar göstərir ki, payızda planetin cənub yarımkürəsində Antarktida üzərindəki ozon qatında ölçüləri Afrika qitəsinin sahəsinə bərabər “dəlik” əmələ gəlir. Qış vaxtı soyuq və qaranlıq hava şəraitində atmosferdə qütb stratosfer dumanları əmələ gəlir. Bu zaman təsirsiz xlor günəş işığı altında ozonla kimyəvi reaksiyaya girərək ozon qatını aşılamayan maddəyə çevrilir. Bunun nəticəsində də yazda günəş güclənir. Antarktida stratosferinin yetərincə qızdığı və beləcə də onu dünyadan təcrid edən qütb stratosfer buludlarını dağıtdığı vaxt “dəlik” yenidən yox olur. Nazikləşmə ən çox 15-30 kilometr hündürlüklərdə baş verir ki, burada ozonun konsentrasiyası yüksək olur.

Nə edilməlidir?

Ozon qatını qorumaq üçün dünyanın hər yerindəki hökumətlər bu zərərli qazların emissiyalarını azaltmaq üçün tədbirlər görməlidirlər. Əks təqdirdə, bir çox bitki günəş radiasiyasından əziyyət çəkə bilər, dəri xərçəngi artar və daha ciddi ekoloji problemlər yaranar. Fərdi səviyyədə edə biləcəyiniz şey, ozonu ehtiva etməyən və ya tərkibində olmayan aerosol məhsulları almaqdır.

Halojenləşdirilmiş karbohidrogen. Bu məhsul yanğınsöndürənlərdə mövcuddur. Ən yaxşısı, aldığımız söndürücüdə bu qazın olmamasına əmin olmaqdır.

Bromid metil. Ağac əkinlərində istifadə edilən bir pestisiddir. Ətraf mühitə buraxıldıqda ozonu məhv edir.

ODM-li cihazların idxalı azaldılmalıdır

Azərbaycan “Ozon qatının qorunması haqqında Vyana Konvensiyası”na, “Ozon qatını dağıdan maddələr üzrə Monreal Protokolu”na və bu protokola edilmiş düzəlişlərə dair sazişə 1996-cı ildən qoşulub. Ölkəmiz beynəlxalq müqavilələrə qoşulmaqla qlobal ekoloji problem olan ozon qatının qorunması üçün üzərinə öhdəliklər götürüb. Götürülmüş öhdəlik sənaye müəssisələri və məişətdə ozondağıdıcı maddələrlə (ODM) təchiz edilmiş cihaz və avadanlıqların, əsasən də soyuducu və kondisionerlərin ODM olmayan daha müasir texnologiyalarla əvəzlənməsindən ibarətdir. Bu öhdəliklərə ODM-li cihaz və avadanlıqların ölkəyə idxalının ildən-ilə azaldılmasına nail olunması da daxildir.

Deyilənlər bir daha göstərir ki, “Yer”imizi qorumaqda, iqlim dəyişmələrinin mənfi təsirlərinin qarşısının alınmasında insan amilinin rolu böyükdür. Eyni zamanda, yaranan problemlərin kökündə anrtopogen amillərin ilk sırada olduğu təsdiqlənir. Yəni planetimizi zəhərləyən, təhlükə yaradan fəaliyyət istiqamətlərindən qaçmaqla bacardığımız qədər Yer kürəsini qoruya bilərik.

Paylaş:

Baxılıb: 732 dəfə