Yaşadığımız əsrin döyüş meydanı necə dəyişir?

Müharibənin yeni üzü: pilotsuz sistemlər dövrü başlayır

Tarix boyu hər bir texnoloji inqilab müharibələrin xarakterini dəyişdirib. Barıtın ixtirası orta əsr döyüş taktikasını tamamilə yenilədi, tankların meydana çıxması Birinci Dünya müharibəsinin son mərhələsində yeni əməliyyat konsepsiyalarının formalaşmasına səbəb oldu, aviasiyanın inkişafı isə XX əsrdə hava üstünlüyünü müharibələrin əsas amillərindən birinə çevirdi. 1945-ci ildən sonra nüvə silahının yaradılması beynəlxalq münasibətlər sistemində strateji çəkindirmə dövrünü başlatdı. XXI əsrdə isə dünya növbəti böyük hərbi transformasiya ilə üz-üzədir. Bu transformasiyanın mərkəzində pilotsuz uçuş aparatları, süni intellekt, avtonom idarəetmə sistemləri və rəqəmsal texnologiyalar dayanır. Müasir dövrdə döyüş meydanında üstünlük artıq yalnız daha çox tanka, təyyarəyə və ya canlı qüvvəyə malik olmaqla müəyyən edilmir. İnformasiya üstünlüyü, real vaxt rejimində kəşfiyyat məlumatlarının əldə olunması, yüksək dəqiqlikli zərbələrin endirilməsi və qərar qəbuletmə sürəti hərbi əməliyyatların nəticəsinə birbaşa təsir göstərən əsas amillərə çevrilib. Bu dəyişikliklər nəticəsində pilotsuz sistemlər müasir orduların köməkçi vasitəsi olmaqdan çıxaraq onların əsas döyüş komponentlərindən birinə dönüb.

“Reuters”in son illərdə dərc etdiyi analitik materiallarda deyilir ki, Ukrayna müharibəsi pilotsuz sistemlərin hərbi əməliyyatlardakı rolunu kökündən dəyişib. Əgər əvvəllər pilotsuz aparatların əsas funksiyası müşahidə və kəşfiyyat idisə, hazırda onlar zərbə endirmək, artilleriya atəşini idarə etmək, radioelektron kəşfiyyat aparmaq, düşmənin hava hücumundan müdafiə sistemlərini aşkarlamaq və logistika əməliyyatlarında iştirak etmək kimi çoxsaylı funksiyalar yerinə yetirir. Müharibənin gedişi göstərdi ki, nisbətən ucuz pilotsuz aparatlarla milyonlarla dollar dəyərində hərbi texnikanın sıradan çıxarılması artıq adi taktiki üsullardan birinə çevrilib.

BBC isə yazır ki, müasir müharibələrdə pilotsuz sistemlərin sürətli inkişafı klassik döyüş anlayışını dəyişdirir. Əgər əvvəllər cəbhə xətti əsasən tanklar və piyadalar arasında qarşıdurma kimi təsəvvür edilirdisə, indi döyüş meydanı minlərlə kiçik pilotsuz aparatın daim müşahidə apardığı, məlumat topladığı və hədəfləri müəyyən etdiyi mürəkkəb rəqəmsal mühitə dönüb. Hətta ən güclü zirehli texnika belə yuxarıdan aparılan fasiləsiz müşahidə səbəbindən əvvəlki kimi gizli manevr edə bilmir.

Beynəlxalq Strateji Araşdırmalar İnstitutunun (IISS) ekspertləri hesab edirlər ki, hazırda dünya “pilotsuz müharibə” mərhələsinə daxil olur. Onların fikrincə, pilotsuz sistemlərin tətbiqi yalnız yeni silah növünün meydana çıxması deyil, bütövlükdə hərbi planlaşdırmanın dəyişməsi deməkdir. Keçmişdə əsas məqsəd düşmənin canlı qüvvəsini və texnikasını məhv etmək idisə, indi ilk növbədə onun informasiya sistemlərini, rabitəsini, müşahidə imkanlarını və qərar qəbuletmə mexanizmini sıradan çıxarmaq hədəflənir. Bu isə pilotsuz sistemlərin yalnız taktiki yox, həm də strateji əhəmiyyət daşıdığını göstərir.

Müasir pilotsuz sistemlərin inkişaf tarixi düşündüyümüzdən daha qədimdir. İlk pilotsuz platformalar ötən əsrin ortalarında əsasən kəşfiyyat məqsədilə hazırlanmışdı. ABŞ Vyetnam müharibəsində pilotsuz kəşfiyyat aparatlarından istifadə etmiş, sonrakı illərdə isə bu texnologiyalar Körfəz müharibəsi, Əfqanıstan və İraqda daha da inkişaf etdirilmişdi. Lakin həmin dövrdə pilotsuz aparatların sayı məhdud idi, onlar əsasən böyük dövlətlərin istifadəsində olan bahalı hərbi sistemlər sayılırdı. Son on ildə vəziyyət tamamilə dəyişib. Mikroelektronikanın inkişafı, GPS texnologiyalarının geniş yayılması, yüksək keyfiyyətli kameraların ucuzlaşması və süni intellekt alqoritmlərinin inkişafı nəticəsində pilotsuz aparatların istehsal dəyəri xeyli azalıb. Artıq hətta kommersiya məqsədilə istehsal olunan bəzi dronlardan belə müəyyən dəyişikliklərdən sonra döyüş şəraitində istifadə edilir.

Stokholm Beynəlxalq Sülh Araşdırmaları İnstitutunun (Stockholm International Peace Research Institute - SIPRI) analitikləri hesab edirlər ki, pilotsuz uçuş aparatlarının və süni intellekt əsaslı silah sistemlərinin sürətli inkişafı qlobal təhlükəsizlik mühitində tamamilə yeni silahlanma yarışına səbəb olub. Onların fikrincə, XX əsrdə dövlətlər əsasən tankların, döyüş təyyarələrinin, hərbi gəmilərin və nüvə arsenalının artırılmasına üstünlük verirdilərsə, XXI əsrdə rəqabət daha çox yüksək texnologiyalar, süni intellekt, yarımkeçirici mikroçiplər, kvant hesablama sistemləri, peyk rabitəsi və avtonom silah platformalarının yaradılması istiqamətində gedir. SIPRI ekspertləri vurğulayırlar ki, müasir hərbi üstünlük artıq təkcə ordunun sayından və ya silah ehtiyatlarından yox, həm də dövlətin elmi tədqiqat potensialından, innovasiya imkanlarından, yüksək texnologiyalar istehsal edən sənayesindən və rəqəmsal infrastrukturunun inkişaf səviyyəsindən asılıdır. SIPRI analitiklərinin araşdırmalarına görə, pilotsuz sistemlərin istehsal xərclərinin azalması və onların texnoloji cəhətdən daha əlçatan olması bu texnologiyaların qlobal miqyasda sürətlə yayılmasına şərait yaradıb. Əgər əvvəllər yalnız iqtisadi və texnoloji baxımdan inkişaf etmiş dövlətlər mürəkkəb pilotsuz sistemlər hazırlaya bilirdilərsə, hazırda bir çox ölkə öz milli pilotsuz aparat proqramını həyata keçirir. Proses bir tərəfdən dövlətlərin müdafiə qabiliyyətini gücləndirsə də, digər tərəfdən qeyri-dövlət silahlı qrupların və terror təşkilatlarının da bu texnologiyalara çıxış imkanlarını artırır ki, bu da beynəlxalq təhlükəsizlik üçün yeni risklər yaradır.

SIPRI mütəxəssisləri bunu da qeyd edirlər ki, gələcəyin silahlanma yarışı artıq ənənəvi silahların kəmiyyət göstəricilərindən daha çox texnoloji üstünlük uğrunda rəqabət formasını alır. Süni intellekt, böyük verilənlərin emalı (Big Data), maşın öyrənməsi (Machine Learning), avtonom idarəetmə sistemləri, peyk müşahidəsi və kibertəhlükəsizlik texnologiyaları gələcəyin hərbi gücünü müəyyən edən əsas amillər sayılır. Buna görə də dövlət müdafiə sənayesinə investisiyalarla yanaşı, universitetlərin, elmi-tədqiqat institutlarının və innovasiya mərkəzlərinin inkişafına da strateji milli təhlükəsizlik məsələsi kimi yanaşmalıdır. SIPRI-nin qənaətinə görə, yaxın onilliklərdə hərbi üstünlük daha çox tank və ya döyüş təyyarəsinə malik olan dövlətə yox, elm, texnologiya və innovasiya sahəsində lider mövqedə olan ölkələrə məxsus olacaq.

Pilotsuz sistemlərin sürətlə inkişaf etdiyi ölkələr arasında ABŞ, Çin, Türkiyə, İsrail və Cənubi Koreya xüsusi yer tutur. ABŞ uzun illər bu sahədə texnoloji lider olub, MQ-1 Predator və MQ-9 Reaper kimi pilotsuz aparatlarla müasir zərbə dronlarının əsasını qoyub. İsrail pilotsuz kəşfiyyat sistemlərinin inkişafında öncül ölkələrdən biri sayılıb, Çin son illər həm daxili ehtiyaclar, həm də ixrac bazarı üçün geniş çeşiddə pilotsuz platformalar hazırlayıb. Türkiyə isə “Bayraktar”, “Anka”, “Akıncı” və “Kızılelma” layihələri ilə bu sahədə yeni texnoloji model formalaşdırıb.

“Financial Times” yazır ki, pilotsuz sistemlərin inkişafı artıq yalnız hərbi məsələ olmaqdan çıxıb, həm də iqtisadi və sənaye siyasətinin tərkib hissəsinə çevrilib. Müdafiə sənayesində proqram təminatı, mikroçiplər, optik sistemlər və süni intellekt sahəsində çalışan şirkətlər strateji əhəmiyyət qazanır. Bu səbəbdən bir çox dövlət pilotsuz texnologiyalara yatırılan investisiyaları milli təhlükəsizliyin əsas elementi kimi qiymətləndirir.

Müasir müharibələrin ən mühüm xüsusiyyətlərindən biri də budur ki, pilotsuz sistemlər təkbaşına fəaliyyət göstərmir. Onlar peyk rabitəsi, süni intellekt, elektron müharibə vasitələri, kibertəhlükəsizlik sistemləri və yüksək sürətli informasiya şəbəkələri ilə birlikdə vahid hərbi ekosistem yaradır. Məhz buna görə də bir çox ekspert hesab edir ki, XXI əsrdə üstünlüyü yalnız güclü silaha malik dövlət yox, texnologiyanı daha sürətlə inkişaf etdirən, innovasiyaları operativ şəkildə tətbiq edən və məlumat üstünlüyünü təmin edən dövlət qazanacaq.

Müasir müharibələr göstərir ki, pilotsuz sistemlər artıq ayrıca silah növü deyil, bütün hərbi əməliyyatların əsas əlaqələndirici elementidir. Əvvəllər pilotsuz aparatların əsas vəzifəsi düşmənin mövqelərini müşahidə etmək idisə, bu gün onlar kəşfiyyat, zərbə, elektron müharibə, rabitə, logistika və hətta psixoloji əməliyyatların keçirilməsində eyni vaxtda istifadə olunur. Bu səbəbdən hərbi ekspertlər pilotsuz sistemləri XXI əsrin “gözləri və qulaqları” adlandırırlar.

ABŞ-ın tanınmış təhlükəsizlik eksperti, “Wired for War” kitabının müəllifi Peter W. Singer hesab edir ki, robotlaşdırılmış sistemlər müharibələrin mahiyyətini dəyişdirən ən mühüm texnoloji inqilablardan biridir. Onun fikrincə, tarixdə ilk dəfədir ki, insan döyüş meydanından min kilometrlərlə uzaqda ola-ola müharibəni idarə edə bilir. Bu, yalnız yeni silah növünün yaranması deyil, həm də müharibə psixologiyasının dəyişməsi deməkdir. Müasir komandirlər artıq döyüş meydanını xəritədən yox, pilotsuz aparatların fasiləsiz ötürdüyü görüntülər vasitəsilə real vaxt rejimində izləyirlər. Bunun nəticəsində qərar qəbuletmə prosesi əvvəlki dövrlərlə müqayisədə dəfələrlə sürətlənib.

Peter Singer daha bir vacib məqama diqqət çəkir. Onun fikrincə, gələcəyin müharibələrində üstünlük silahların sayına yox, məlumatın toplanması və emalı sürətinə bağlı olacaq. Döyüş meydanında ilk görən, ilk analiz edən və ilk qərar qəbul edən tərəf üstünlük qazanacaq. Buna görə də pilotsuz sistemlər sadəcə zərbə vasitəsi deyil, informasiya üstünlüyü yaradan strateji texnologiyadır.

Britaniyalı hərb tarixçisi Lawrence Freedman da bu qənaətdədir ki, müasir müharibələrdə əsas dəyişiklik silahların özündə yox, onların vahid informasiya sistemində əlaqələndirilməsində baş verir. Onun fikrincə, tank, artilleriya, raket sistemi və pilotsuz aparat ayrı-ayrılıqda fəaliyyət göstərdikdə onların imkanları məhdud olur, lakin bütün bu vasitələr eyni informasiya şəbəkəsinə inteqrasiya edildikdə tamamilə yeni döyüş modeli formalaşır. Freedman bunu “şəbəkə əsaslı müharibə”nin yeni mərhələsi kimi qiymətləndirir. Bu yanaşma son illər Ukraynada xüsusilə aydın görünür. Müharibənin ilk mərhələsində pilotsuz sistemlər əsasən kəşfiyyat üçün istifadə olunurdusa, sonrakı dövrdə onlar artilleriya ilə birgə fəaliyyət göstərməyə başladı. Pilotsuz aparat düşmənin mövqeyini müəyyən edir, koordinatları bir neçə saniyə ərzində komanda məntəqəsinə ötürür, artilleriya isə dərhal həmin hədəfə zərbə endirir. Zərbənin nəticəsi yenidən pilotsuz aparat vasitəsilə qiymətləndirilir və zərurət yarandıqda atəş korrektə olunur. Beləliklə, əvvəllər onlarla dəqiqə sürən əməliyyat artıq bir neçə dəqiqə ərzində başa çatır.

RUSI (Royal United Services Institute) analitiklərinin fikrincə, Ukrayna müharibəsinin əsas dərslərindən biri FPV (First Person View) pilotsuz aparatların döyüş taktikasının kökündən dəyişdirilməsidir. Bu aparatların operatoru xüsusi eynək vasitəsilə pilotsuz sistemin kamerasından görüntünü canlı izləyərək onu yüksək dəqiqliklə idarə edə bilir. Nəticədə əvvəllər yalnız bahalı idarəolunan raketlərlə vurula bilən hədəflər indi nisbətən ucuz pilotsuz aparatlarla məhv edilir. RUSI ekspertləri vurğulayırlar ki, bu texnologiya klassik tank hücumlarının effektivliyini əhəmiyyətli dərəcədə azaldıb.

Müharibələrin yeni mərhələsində geniş istifadə olunan digər texnologiya isə “Loitering Munition”, yəni “gəzən sursat” adlandırılan kamikadze pilotsuz aparatlarıdır. Bu sistem adi raketdən fərqli olaraq hədəf ərazisində müəyyən müddət dövrə vuraraq ən uyğun anı gözləyə bilir. Hədəf aşkar olunandan sonra aparat özü həmin obyektə istiqamətlənərək onu məhv edir. Bu xüsusiyyət pilotsuz sistemlərə həm kəşfiyyat, həm də zərbə funksiyasını eyni platformada birləşdirmək imkanı verir.

ABŞ-ın RAND Corporation analitikləri hesab edirlər ki, gələcəkdə bahalı döyüş platformalarının sayı azalacaq, onların yerini minlərlə kiçik və ucuz pilotsuz aparat tutacaq. RAND ekspertlərinin fikrincə, müasir döyüş meydanında bir neçə yüz milyon dollarlıq döyüş təyyarəsini itirmək böyük strateji itki hesab olunur, lakin minlərlə aşağı qiymətli pilotsuz aparatın müəyyən qisminin sıradan çıxması ümumi əməliyyatın nəticəsinə ciddi təsir göstərmir. Buna görə də müdafiə sənayesində artıq “kütləvi ağıllı sistemlər” konsepsiyası formalaşır.

Bu yanaşmanın praktik nümunəsi kimi ABŞ Müdafiə Nazirliyinin “Replicator Initiative” proqramını göstərmək olar. Proqramın əsas məqsədi qısa müddət ərzində minlərlə pilotsuz aparat istehsal etmək və onları süni intellekt vasitəsilə koordinasiya olunan vahid sistemdə birləşdirməkdir. Pentaqon hesab edir ki, gələcəkdə çoxsaylı pilotsuz platformalar rəqibin hava hücumundan müdafiə sistemlərini yükləyəcək, bahalı raket ehtiyatlarını tükəndirəcək və əsas zərbə vasitələri üçün əlverişli şərait yaradacaq.

Müasir hərbi nəzəriyyədə son illərin ən çox müzakirə olunan anlayışlarından biri “Drone Swarm”, yəni pilotsuz aparat sürüsü konsepsiyasıdır. Bu modeldə onlarla, hətta yüzlərlə uçan aparat eyni vaxtda vahid alqoritm əsasında fəaliyyət göstərir. Onlar öz aralarında məlumat mübadiləsi aparır, hədəfləri bölüşdürür, məhv edilmiş aparatların funksiyalarını avtomatik şəkildə öz üzərinə götürür. Ən mühüm xüsusiyyət isə ondan ibarətdir ki, bu proseslərin böyük hissəsi insan müdaxiləsi olmadan həyata keçirilir. ABŞ, Çin və Böyük Britaniya hazırda bu istiqamətdə ən intensiv tədqiqat aparan dövlətlər sırasındadır.

Pekin isə pilotsuz sistemlərin inkişafına fərqli yanaşır. Çin hərbi nəzəriyyəsində geniş istifadə olunan “İntellektləşdirilmiş müharibə” (Intelligentized Warfare) konsepsiyası süni intellektin yalnız pilotsuz aparatların yox, bütün silahlı qüvvələrin idarə edilməsində əsas rol oynayacağını nəzərdə tutur. Çin strateqləri hesab edirlər ki, gələcəyin döyüş meydanında üstünlüyü daha çox əsgəri olan tərəf yox, süni intellekti daha səmərəli tətbiq edən tərəf qazanacaq. Bu məqsədlə Pekin süni intellekt, kvant rabitəsi, yüksək məhsuldarlıqlı mikroçiplər və avtonom idarəetmə sistemlərinə milyardlarla dollar investisiya yatırır.

Son illər pilotsuz sistemlərin inkişafına diqqət yönəldən ölkələrdən biri də Türkiyədir. Bayraktar TB2, Anka, Akıncı və Kızılelma layihələri göstərdi ki, düzgün dövlət siyasəti, güclü mühəndis məktəbi və özəl sektorun əməkdaşlığı nəticəsində qısa müddətdə rəqabətqabiliyyətli müdafiə sənayesi yaratmaq mümkündür. “The Economist” yazır ki, Türkiyə artıq yalnız pilotsuz aparat istehsal edən ölkə deyil, eyni zamanda bu texnologiyanın taktiki tətbiqi sahəsində də yeni yanaşmalar formalaşdıran dövlətlərdən birinə çevrilib.

Lakin pilotsuz sistemlərin inkişafı yeni imkanlarla birgə yeni risklər də yaradır. CSIS və Foreign Affairs analitikləri qeyd edirlər ki, müasir müharibələrdə pilotsuz aparatlarla yanaşı, onlara qarşı mübarizə vasitələri də sürətlə inkişaf edir. Elektron müharibə sistemləri radio siqnallarını bloklayır, GPS rabitəsini pozur, bəzi hallarda isə pilotsuz aparatların idarəetməsini ələ keçirə bilir. Bu səbəbdən gələcəyin müharibələri təkcə pilotsuz sistemlərin yox, elektron müharibə vasitələrinin də rəqabəti şəraitində aparılacaq. Məhz bu səbəbdən bir çox ekspert yazır ki, XXI əsrin döyüş meydanında üstünlük yalnız daha çox pilotsuz aparata malik olmaqla yox, onları qoruyan, idarə edən və digər silah sistemləri ilə əlaqələndirən texnologiyalara yiyələnməklə müəyyənləşdiriləcək.

Süni intellekt, beynəlxalq hüquq və gələcək müharibələr

Pilotsuz sistemlərin sürətli inkişafı müasir müharibələrin taktikasını dəyişdirməklə yanaşı, beynəlxalq təhlükəsizlik sisteminin gələcəyi ilə bağlı tamamilə yeni suallar da meydana çıxarır. Əgər XX əsrdə dövlətlərin əsas narahatlığı nüvə silahının yayılması sarıdan idisə, XXI əsrdə süni intellektlə idarə olunan avtonom silah sistemləri, pilotsuz platformaların kütləvi istehsalı və onların qeyri-dövlət aktorlarının əlinə keçməsi beynəlxalq gündəliyin əsas mövzularından birinə çevrilib. Bu gün dünyanın aparıcı analitik mərkəzlərinin ekspertləri hesab edirlər ki, pilotsuz sistemlərin gələcək inkişafı təkcə hərbi yox, həm də siyasi, hüquqi, iqtisadi və etik nəticələr doğuracaq.

ABŞ-ın nüfuzlu Center for Strategic and International Studies (CSIS) analitiklərinin rəyincə, gələcəyin orduları insan və maşının birgə fəaliyyət göstərdiyi hibrid hərbi model əsasında qurulacaq. Bu modeldə süni intellekt böyük həcmdə məlumatı saniyələr ərzində emal edəcək, müxtəlif mənbələrdən daxil olan kəşfiyyat məlumatlarını təhlil edəcək və komandirlərə optimal qərar variantları təqdim edəcək. Lakin son qərarın insan tərəfindən qəbul olunması prinsipi qorunmalıdır. CSIS ekspertlərinin fikrincə, tam avtonom öldürücü sistemlərin geniş yayılması nəzarət edilmədiyi təqdirdə beynəlxalq təhlükəsizlik üçün ciddi risklər yarada bilər.

Müasir hərbi texnologiyaların inkişafı ilə bağlı ən çox müzakirə olunan məsələlərdən biri də süni intellektin döyüş meydanında müstəqil qərar qəbul etməsidir. Bu gün bir sıra pilotsuz sistemlər hədəfi avtomatik aşkar edə, təhlükə səviyyəsini qiymətləndirə və operatorun minimum müdaxiləsi ilə zərbə endirə bilir. Texnologiyanın inkişafı göstərir ki, yaxın gələcəkdə bu imkanlar daha da genişlənəcək. Məhz buna görə beynəlxalq ekspertlər insan nəzarətinin hansı həddə qədər saxlanmalı olduğu barədə ciddi müzakirələr aparırlar. Bir çox mütəxəssis hesab edir ki, ölümcül qüvvənin tətbiqi ilə bağlı son qərarın mütləq insan tərəfindən verilməsi beynəlxalq humanitar hüququn əsas prinsiplərindən biri olaraq qalmalıdır.

Bu məsələyə münasibət bildirən britaniyalı hərbi tarixçi Lawrence Freedman qeyd edir ki, texnologiya nə qədər inkişaf etsə də, müharibənin siyasi məsuliyyəti dəyişmir. Onun fikrincə, süni intellekt daha sürətli hesablamalar apara bilər, lakin müharibənin başlanmasına və ya dayandırılmasına görə məsuliyyət yenə də siyasi rəhbərlərin üzərində qalacaq. Freedman vurğulayır ki, texnologiyanın inkişafı dövlətlərin qərar qəbuletmə məsuliyyətini azaltmır, əksinə, onu daha da artırır.

ABŞ-ın tanınmış analitiki Peter W. Singer isə hesab edir ki, gələcəkdə dövlətlər arasında rəqabət yalnız silahların sayı ilə deyil, alqoritmlərin keyfiyyəti ilə ölçüləcək. Onun fikrincə, süni intellekt sistemlərini daha sürətli hazırlayan, onları hərbi strukturlara daha çevik inteqrasiya edən və proqram təminatı sahəsində üstünlük qazanan dövlətlər strateji üstünlük qazanacaqlar. Singer bunu “alqoritmlərin geosiyasəti” adlandırır və bildirir ki, XXI əsrdə proqram kodu bəzən raketdən daha böyük strateji əhəmiyyət daşıya bilər.

Son illər NATO da pilotsuz sistemlərin inkişafını öz strateji konsepsiyalarında prioritet istiqamətlərdən biri kimi müəyyənləşdirib. Alyansın qəbul etdiyi yeni sənədlərdə pilotsuz uçuş aparatları, süni intellekt, böyük verilənlər, kosmik müşahidə sistemləri və kibertəhlükəsizlik gələcəyin kollektiv müdafiə mexanizmlərinin əsas komponentləri kimi qiymətləndirilir. NATO ekspertləri hesab edirlər ki, gələcək münaqişələrdə qələbə yalnız döyüş meydanında yox, informasiya məkanında, kiberməkanda və kosmosda da qazanılacaq.

Beynəlxalq təhlükəsizlik üzrə tədqiqatlarla məşğul olan SIPRI analitikləri diqqəti başqa bir problemə yönəldirlər. Onların fikrincə, pilotsuz sistemlərin istehsal xərclərinin azalması bu texnologiyaların daha geniş yayılmasına səbəb olur. Bu isə bir tərəfdən dövlətlərin müdafiə imkanlarını artırsa da, digər tərəfdən terror təşkilatlarının, transmilli cinayətkar qrupların və digər qeyri-dövlət aktorlarının da bu texnologiyalara çıxışını asanlaşdırır. Son illər Yaxın Şərqdə müxtəlif silahlı qrupların kommersiya məqsədilə istehsal olunan pilotsuz aparatları döyüş şəraitinə uyğunlaşdıraraq istifadə etməsi bunun real nümunələrindən biridir.

Bu tendensiya beynəlxalq hüququn da qarşısında yeni və mürəkkəb problemlər yaradır. Hazırda qüvvədə olan beynəlxalq humanitar hüquq normaları əsasən insan tərəfindən idarə olunan silah sistemləri nəzərə alınmaqla hazırlanıb. Lakin avtonom pilotsuz sistemlərin yayılması ilə yeni hüquqi suallar meydana çıxır: Süni intellektin qəbul etdiyi yanlış qərara görə hüquqi məsuliyyət kimin boynuna düşəcək? Avtonom sistem mülki obyektə zərbə endirəndə cavabdehlik proqram təminatını hazırlayan şirkətin, operatorun, yoxsa həmin sistemi tətbiq edən dövlətin üzərinə düşəcək? Bu kimi məsələlər hələ də beynəlxalq hüquqda tam həllini tapmayıb.

Məhz buna görə BMT çərçivəsində bir neçə ildir Ölümcül Avtonom Silah Sistemləri (Lethal Autonomous Weapons Systems - LAWS) ilə bağlı xüsusi ekspert qrupları fəaliyyət göstərir. Burada aparılan müzakirələrin əsas məqsədi süni intellekt əsaslı silah sistemlərinin tətbiqinə dair ümumi beynəlxalq prinsiplərin müəyyənləşdirilməsidir. Bir sıra dövlət tam avtonom öldürücü sistemlərin qadağan olunmasını təklif etsə də, digərləri texnoloji inkişafın qarşısının alınmasını mümkün saymayıb onların istifadəsinin hüquqi çərçivəyə salınmasını daha məqsədəuyğun hesab edir.

“Foreign Affairs” jurnalında dərc olunan analitik məqalələrdə qeyd olunur ki, yaxın onilliklərdə texnologiya uğrunda rəqabət böyük dövlətlər arasında geosiyasi mübarizənin əsas istiqamətlərindən birinə çevriləcək. ABŞ və Çin arasında mikroçiplər, süni intellekt, kvant texnologiyaları və yüksək məhsuldarlıqlı hesablama sistemləri sahəsində müşahidə olunan rəqabət artıq klassik iqtisadi mübarizə deyil, milli təhlükəsizlik məsələsi kimi qiymətləndirilir. Bu isə göstərir ki, gələcəyin hərbi üstünlüyü təkcə silah zavodlarında yox, universitetlərdə, elmi-tədqiqat institutlarında və yüksək texnologiya şirkətlərində formalaşacaq.

Müasir müharibələrdən əldə olunan təcrübə bir mühüm nəticəni də ortaya qoyur. Artıq dövlətlərin müdafiə qabiliyyəti yalnız hərbi büdcənin həcmi ilə qiymətləndirilmir. Elmi tədqiqatlara ayrılan vəsait, mühəndis hazırlığı, proqram təminatı sahəsində milli potensial,mikroelektronika sənayesinin inkişafı, kibertəhlükəsizlik infrastrukturu və innovasiya mühiti də milli təhlükəsizliyin ayrılmaz elementlərinə çevrilir. Başqa sözlə, XXI əsrin silahlanma yarışı əvvəlki dövrlərdən fərqli olaraq laboratoriyalarda, universitetlərdə və texnologiya şirkətlərində aparılır.

Beləliklə, pilotsuz uçuş aparatları, avtonom silah sistemləri və süni intellekt texnologiyaları XXI əsrdə hərbi sahədə baş vermiş ən fundamental texnoloji transformasiyanı formalaşdırıb. Lakin texnologiyanın özü nə təhlükə, nə də təhlükəsizlik mənbəyidir. Onun bəşəriyyət üçün hansı nəticələr doğuracağını müəyyən edən əsas amil həmin texnologiyanın hansı hüquqi normalar çərçivəsində, hansı siyasi məsuliyyət prinsipləri əsasında və hansı etik meyarlarla tətbiq edilməsidir. Məhz buna görə də beynəlxalq ictimaiyyət süni intellekt və avtonom silah sistemlərinin inkişaf tempindən geri qalmamalı, onların istifadəsini tənzimləyən beynəlxalq hüquqi mexanizmləri vaxtında formalaşdırmalıdır. Fikrimizcə, mövcud beynəlxalq humanitar hüquq normaları müasir texnologiyaların inkişaf sürəti ilə müqayisədə artıq yeni hüquqi yanaşmalar tələb edir. Avtonom silah sistemlərinin tətbiqi zamanı məsuliyyətin müəyyənləşdirilməsi, insan nəzarətinin minimum həddi, mülki əhalinin qorunması, alqoritmik qərarların hüquqi qiymətləndirilməsi və dövlətlərin beynəlxalq məsuliyyəti kimi məsələlər gələcəkdə beynəlxalq hüququn ən aktual istiqamətlərindən birinə çevriləcək. Bu baxımdan BMT, regional təşkilatlar və aparıcı dövlətlər yalnız texnoloji üstünlük uğrunda yox, həm də beynəlxalq hüququn yeni texnoloji reallıqlara uyğunlaşdırılması istiqamətində ortaq mövqe formalaşdırmalıdır. Gələcəyin təhlükəsizlik sistemi yalnız silah balansı üzərində yox, hüququn aliliyi, beynəlxalq əməkdaşlıq, etik məsuliyyət və elmi inkişaf arasında qorunan tarazlıq üzərində qurulmalıdır. Yoxsa süni intellekt texnologiyalarının nəzarətsiz inkişafı silahlanma yarışını daha da sürətləndirə, regional münaqişələrin qlobal təhlükəsizlik böhranına çevrilməsi riskini artıra bilər. Artıq hər kəsə məlumdur ki, XXI əsrdə dövlətlərin milli gücü hərbi büdcənin həcmi, ordunun şəxsi heyəti və ya silah arsenalının miqdarı ilə ölçülməyəcək, milli təhlükəsizliyin əsas göstəricilərinə elmi potensial, innovasiya ekosistemi, süni intellekt sahəsində tədqiqatlar, yüksək texnologiyalı sənaye, kibertəhlükəsizlik infrastrukturu, mikroelektronika istehsalı və yüksək ixtisaslı insan kapitalı da daxil olacaq. Gələcəyin geosiyasi nizamını daha çox tanka, raketə və ya pilotsuz uçuş aparatına malik dövlətlər yox, elmi bilikləri milli inkişaf strategiyasının mərkəzinə yerləşdirən, süni intellekt və rəqəmsal texnologiyalar üzərində hüquqi, etik və institusional nəzarət mexanizmləri quran, innovasiyanı milli təhlükəsizlik siyasəti ilə uzlaşdıra bilən ölkələr formalaşdıracaq. Məhz hüquqla texnologiya arasında tarazlığın qorunması XXI əsrin beynəlxalq təhlükəsizlik arxitekturasının əsas prinsiplərindən biri olacaq, gələcək dünya nizamının sabitliyi də böyük ölçüdə bu tarazlığın necə təmin edilməsindən asılı olacaq.

Kəramət QƏNBƏROV,

Beynəlxalq hüquq üzrə ekspert