125 dövlət, 18 hakim və 1 mübahisəli qərar

Bakı:

23 °C

88 %

6 m/s

Əlaqə

AZ RU EN

Ana səhifə / Sosial / 125 dövlət, 18 hakim və 1 mübahisəli qərar

125 dövlət, 18 hakim və 1 mübahisəli qərar

15.10.2026 [10:13]

Haaqa institutu gücü haradan alır?

Roma Statutunun qəbulundan sonra məhkəmənin yaradılması üçün tələb olunan 60 ratifikasiya həddinə çatmaq təxminən 4 il çəkdi. İlk ratifikasiyanı 1999-cu il fevralın 2-də Seneqal həyata keçirdi. Ardınca Trinidad və Tobaqo, San-Marino, İtaliya, Fici, Qana, Norveç, Beliz, Tacikistan, İslandiya, Venesuela, Fransa, Belçika və Kanada sənədi ratifikasiya etdilər. 2000-ci ildə Mali, Lesoto, Yeni Zelandiya, Botsvana, Lüksemburq, Syerra-Leone, Qabon, İspaniya və Cənubi Afrika da bu sıraya qoşuldu. Statutun 2002-ci il iyulun 1-də qüvvəyə minməsi ilə beynəlxalq cinayət ədaləti tarixində yeni mərhələ başlandı. Bu gün Roma Statutunun iştirakçıları 125 dövlətdir. Beynəlxalq Cinayət Məhkəməsinin (BCM) rəsmi təsnifatına görə, onların 33-ü Afrika, 19-u Asiya-Sakit okean, 20-si Şərqi Avropa, 28-i Latın Amerikası və Karib hövzəsi, 25-i isə Qərbi Avropa və digər dövlətlər qrupuna daxildir. Bu coğrafiya ?əhkəmənin yalnız Avropa layihəsi olmadığını göstərir. Bununla belə, dünyanın bir sıra mühüm dövlətləri Statuta tərəf deyil. ABŞ, Çin, Hindistan, Rusiya və İsrail bu sıradadır. Bu fakt məhkəmənin beynəlxalq nüfuzu ilə onun yurisdiksiyasının coğrafi və siyasi məhdudiyyətləri arasında mühüm fərqi üzə çıxarır.

Regionumuzda da hüquqi mənzərə eyni deyil. Gürcüstan Roma Statutunun iştirakçısıdır. Ermənistan Statuta 2023-cü ildə qoşulmaq barədə sənədi ratifikasiya edib və onun Ermənistan üçün qüvvəyə minməsi 2024-cü il fevralın 1-də baş verib. Tacikistan da iştirakçı dövlətlər sırasındadır. Azərbaycan isə Roma Statutunun iştirakçısı deyil. Bu səbəbdən Beynəlxalq Cinayət Məhkəməsinin Azərbaycanla bağlı hər hansı mümkün yurisdiksiyasını qiymətləndirərkən ümumi siyasi şərhlərdən yox, konkret hüquqi əsaslardan, ərazi və zaman meyarlarından, eləcə də Statutun müddəalarından çıxış etmək lazımdır. Məhkəmənin iştirakçı dövlətləri üçün öhdəliklər beynəlxalq sənədə imza atmaqla bitmir. Onlar Roma Statutunun icrasına əməkdaşlıq etməli, hüquqi yardım göstərməli və məhkəmənin qanuni sorğularına cavab verməlidir. Həbs orderi veriləndə isə onun icrası dövlətlərin əməkdaşlığından asılı olur. Məhkəmənin müstəqil polis qüvvəsi yoxdur. Şübhəli şəxs başqa ölkənin ərazisində olanda onun həbs edilib Haaqaya təhvil verilməsi həmin dövlətin hüquqi öhdəlikləri və praktiki əməkdaşlığı ilə bağlıdır. Məhz bu nöqtədə beynəlxalq ədalətin ən böyük paradoksu görünür: məhkəmə hökm çıxarmaq və həbs orderi vermək səlahiyyətinə malikdir, lakin həmin qərarların həyata keçirilməsi üçün yenə dövlətlərin siyasi iradəsinə ehtiyac duyur. Məhkəmənin miqyasını onun büdcəsi də göstərir. İştirakçı dövlətlərin Assambleyası 2026-cı il üçün 196 milyon 852 min 900 avro büdcə və 1008 ştat vahidi təsdiqləyib. Bu vəsait hakimlərin, prokurorluğun, qeydiyyat və inzibati strukturların, araşdırmaların, zərərçəkmişlərlə işin, məhkəmə proseslərinin və sahə əməliyyatlarının maliyyələşdirilməsinə xidmət edir. BCM-nin rəsmi məlumatlarında 900-dən çox əməkdaşın təxminən 100 ölkədən olduğu bildirilir. Deməli, söhbət yalnız bir neçə hakimin fəaliyyətindən yox, müxtəlif hüquq sistemlərini, dilləri və regionları birləşdirən mürəkkəb beynəlxalq institutdan gedir.

2026-cı il üçün təsdiqlənmiş büdcə məhkəmənin gücünü göstərməklə yanaşı, onun həssaslığını da üzə çıxarır. Əgər beynəlxalq məhkəmənin əməkdaşları maliyyə əməliyyatları, bank xidmətləri, proqram təminatı, bulud infrastrukturu və sığorta xidmətlərinə çıxışda məhdudiyyətlərlə üzləşirsə, siyasi təzyiq yalnız konkret hakimə təsir göstərməklə kifayətlənməyib bütöv bir hüquqi mexanizmin gündəlik işinə toxuna bilər. 2026-cı il oktyabrın 9-da ABŞ administrasiyasının BCM-ə qarşı sanksiyaları genişləndirməsi bu riskləri yenidən beynəlxalq gündəmə gətirdi. ABŞ tərəfi tədbirləri öz suverenliyini və vətəndaşlarını qorumaqla əsaslandırır, məhkəmənin müdafiəçiləri isə bunu müstəqil məhkəmə fəaliyyətinə təzyiq kimi qiymətləndirirlər.

Bəs Haaqa ?əhkəməsinin hakimləri kimdir? 2026-cı ildə Məhkəmənin rəsmi siyahısında 18 hakim yer alır. Onların arasında prezident Tomoko Akane (Yaponiya), birinci vitse-prezident Rosario Salvatore Aitala (İtaliya) və ikinci vitse-prezident Reine Alapini-Gansou (Benin) var. Digər hakimlər Luz del Carmen Ibanez Carranza (Peru), Solomy Balungi Bossa (Uqanda), Kimberly Prost (Kanada), Joanna Korner (Böyük Britaniya), Gocha Lordkipanidze (Gürcüstan), Socorro Flores Liera (Meksika), Sergio Gerardo Ugalde Godinez (Kosta-Rika), Miatta Maria Samba (Syerra-Leone), Althea Violet Alexis-Windsor (Trinidad və Tobaqo), Keebong Paek (Cənubi Koreya), Erdenebalsuren Damdin (Monqolustan), Iulia Motoc (Rumıniya), Haykel Ben Mahfoudh (Tunis), Nicolas Guillou (Fransa) və Beti Hohlerdir (Sloveniya). Hakimlər iştirakçı dövlətlər tərəfindən seçilir və onların peşəkar təcrübəsi, hüquq sahəsində səriştəsi və coğrafi təmsilçilik prinsipləri nəzərə alınır.

Məhkəmənin işi haqqında rəqəmlər də diqqətəlayiqdir. Onun rəsmi fakt vərəqində indiyədək 34 iş üzrə proseslərin aparıldığı, hakimlərin 68 həbs orderi verdiyi, 23 nəfərin Məhkəmənin təcridxanasına gətirilərək məhkəmə qarşısına çıxarıldığı, 34 nəfərin isə hələ də axtarışda olduğu göstərilir. Doqquz şəxs barədə ittihamlar onların vəfat etməsi səbəbindən dayandırılıb. Hakimlər 15 məhkumluq hökmü və 4 bəraət hökmü çıxarıblar. Bu rəqəmlər bir tərəfdən beynəlxalq cinayət ədalətinin konkret nəticələrini, digər tərəfdən isə onun qarşısında duran çətinlikləri göstərir. Həbs orderinin verilməsi ilə şübhəlinin həbs edilməsi, məhkəməyə gətirilməsi və iş üzrə yekun hökmün çıxarılması bir-birindən fərqli hüquqi mərhələlərdir.

Bu sistemin tarixində xüsusi yeri olan şəxslərdən biri də Navi Pillaydır. O, 1941-ci ildə Cənubi Afrikanın Durban şəhərində, aparteid rejiminin hökm sürdüyü dövrdə Tamil mənşəli ailədə dünyaya gəlib. İrqi ayrı-seçkilik və siyasi məhdudiyyətlərlə üzləşən Pillay hüquqşünas kimi fəaliyyətə başlayaraq aparteidə qarşı mübarizə aparan şəxsləri, o cümlədən Nelson Mandela ilə əlaqəli siyasi məhbusların hüquqlarını qoruyan çevrələrdə iştirak edib. 1967-ci ildə Natal əyalətində hüquq bürosu açan ilk qadın, 1995-ci ildə isə Cənubi Afrikanın Ali Məhkəməsinə təyin edilən ilk qaradərili qadın oldu. Pillayın beynəlxalq hüquqa təsiri xüsusilə Ruanda üzrə Beynəlxalq Cinayət Tribunalında üzə çıxdı. O, 1995-ci ildə həmin tribunalın hakimi seçildi və səkkiz il ərzində çalışdı; bu müddətin dörd ilində tribunalın prezidenti oldu. 1998-ci ildə Jean-Paul Akayesu işi üzrə çıxarılan tarixi qərar seksual zorakılığın müəyyən şərtlər daxilində soyqırımı cinayətinin tərkib hissəsi ola biləcəyini təsdiqlədi. Bu qərar beynəlxalq cinayət hüququnda mühüm mərhələ sayılırdı: zorakılığın yalnız fiziki hücum kimi deyil, müəyyən qrupun məhv edilməsinə yönəlmiş əməllərin bir hissəsi kimi də hüquqi qiymətləndirilməsi mümkün oldu.

Pillay 2003-cü ildə Beynəlxalq Cinayət Məhkəməsinin hakimi seçildi. Məhkəmənin rəsmi bioqrafiyasında onun hakimlik müddəti 2003-cü ilin martından 2012-ci ilin avqustunadək göstərilir; BMT-nin bioqrafik materiallarında isə onun 2008-ci ildə BMT-nin İnsan Hüquqları üzrə Ali Komissarı vəzifəsinə keçməsi vurğulanır. Bu vəzifədə Pillay 2008-2014-cü illərdə çalışdı. Onun gündəliyinə münaqişə zonalarında insan hüquqlarının qorunması, ayrı-seçkiliklə mübarizə, qadınların və digər həssas qrupların hüquqları, beynəlxalq cinayətlərə görə məsuliyyət və BMT mexanizmlərinin fəaliyyətinin gücləndirilməsi daxil idi. 2021-ci ildə Pillay BMT-nin İşğal Olunmuş Fələstin Ərazisi, o cümlədən Şərqi Qüds və İsraillə bağlı Müstəqil Beynəlxalq Araşdırma Komissiyasına rəhbərlik etməyə başladı. 2025-ci il sentyabrın 16-da həmin komissiya Qəzzada soyqırımı törədildiyi qənaətinə gəldiyini açıqladı. Komissiyanın nəticələri İsrail rəsmilərinin bəyanatları və hərbi əməliyyatlarla bağlı faktiki materialların hüquqi təhlilinə əsaslanırdı. İsrail bu nəticələri rədd etdi. Bu mübahisənin özü beynəlxalq hüququn siyasi baxımdan nə qədər həssas sahədə işlədiyini göstərir: bir tərəf hesabatı hüquqi məsuliyyətə çağırış kimi təqdim edir, digər tərəfsə onu qərəzli və qəbuledilməz sayır. Burada hesabatın nəticələrini məhkəmənin yekun hökmü ilə eyniləşdirmək olmaz, lakin onun beynəlxalq hüquq müzakirələrinə təsiri danılmazdır.

2026-cı ildə sülh üzrə Nobel mükafatının Pillaya verilməsi məhz bu uzunmüddətli hüquqi və institusional fəaliyyət kontekstində qiymətləndirilməlidir. Mükafat yalnız onun keçmişdə hakim işləməsinə görə təqdim edilməyib; əsas vurğu insan hüquqlarının müdafiəsi, aparteidə qarşı hüquqi mübarizə, beynəlxalq cinayət hüququnun inkişafı və ağır cinayətlərə görə məsuliyyət prinsipinin gücləndirilməsi ilə bağlıdır. Pillayın təcrübəsi göstərir ki, beynəlxalq hüquq yalnız dövlətlərarası müqavilələrdən ibarət deyil, konkret insanların həyatına, siyasi hakimiyyətin davranışına və qurbanların ədalət axtarışına təsir göstərən institutlar sistemidir. Bununla belə, Nobel qərarı ətrafındakı siyasi mübahisə göstərir ki, hüquqi prinsipə dəstək hər zaman yekdil olmur. Tramp administrasiyası BCM-in ABŞ və onun tərəfdaşları ilə bağlı fəaliyyətini suverenliyə təhdid kimi təqdim edir. Avropa İttifaqının rəhbərliyi və bir sıra Avropa ölkələri isə beynəlxalq məhkəmənin müstəqilliyinin qorunmasının vacibliyini vurğulayır. Yaponiyanın məhkəmənin prezidenti Tomoko Akane ilə bağlı mövqeyi də diqqət çəkib: Tokio ABŞ-ın əsas hərbi müttəfiqi olmasına baxmayaraq beynəlxalq məhkəmə institutlarının müstəqil fəaliyyət göstərməsinin vacibliyini ifadə edib. Bu, beynəlxalq münasibətlərdə hüquqi prinsiplərlə strateji tərəfdaşlıqların bəzən eyni istiqamətdə hərəkət etmədiyini göstərən nümunədir.

Azərbaycan üçün bu müzakirənin əhəmiyyəti beynəlxalq hüquqa münasibətin ardıcıllığı, regional təhlükəsizlik və dövlət suverenliyinin hüquqi çərçivədə müdafiəsi ilə bağlıdır. Beynəlxalq institutların səlahiyyətləri qiymətləndirilərkən həm onların hüquqi əsasları, həm də real məhdudiyyətləri nəzərə alınmalıdır. Bir tərəfdən, heç bir dövlətin siyasi mövqeyi ağır beynəlxalq cinayətlərə dair iddiaların araşdırılmasını avtomatik əvəz etməməlidir; digər tərəfdən, beynəlxalq məhkəmələrin yurisdiksiyası da müqavilələr və hüquqi prosedurlarla müəyyən edilir. Bu tarazlıq beynəlxalq hüququn inandırıcılığının əsas şərtidir. Nəticədə Beynəlxalq Cinayət Məhkəməsinin gələcəyini yalnız onun çıxardığı qərarlarla öl?mək mümkün deyil. Məhkəmənin gücü 125 iştirakçı dövlətin hüquqi öhdəlikləri, 18 hakimin müstəqilliyi, prokurorluğun araşdırma imkanları və beynəlxalq əməkdaşlıq mexanizmlərinin işləkliyi ilə müəyyən olunur. Lakin onun zəifliyi də elə buradadır: dövlətlər əməkdaşlıqdan imtina edəndə və ya məhkəmənin fəaliyyətinə iqtisadi-siyasi təzyiq göstərəndə hüquqi qərarın real nəticəyə çevrilməsi çətinləşir.

Bəs beynəlxalq ədalətin son sözü kimə məxsusdur - dövlətlərin siyasi iradəsinə, yoxsa hüququn hamı üçün eyni tətbiq edilməli olduğu prinsipinə? Bu sualın cavabı bir Nobel mükafatından, bir sanksiya qərarından və ya bir həbs orderindən daha genişdir. Beynəlxalq hüququn gələcəyi dövlətlərin yalnız öz maraqlarına uyğun qərarları müdafiə etməsindən deyil, çətin və siyasi baxımdan əlverişsiz vəziyyətlərdə də hüquqi normalara hörmət göstərmək qabiliyyətindən asılı olacaq.

Kəramət Qənbərov,

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Dövlət İdarəçilik

Akademiyasının əməkdaşı,

beynəlxalq hüquq üzrə ekspert

Paylaş:

Baxılıb: 69 dəfə

Xəbər lenti

Hamısına bax