Bir universitetdən daha artıq

Bakı:

23 °C

68 %

7 m/s

Əlaqə

AZ RU EN

Ana səhifə / Elm / Bir universitetdən daha artıq

Bir universitetdən daha artıq

01.09.2026 [08:36]

107 yaşlı BDU...

1919-cu il sentyabrın 1-də Bakıda qəbul edilən bir qərar Azərbaycanın gələcəyinə hesablanmış ən mühüm addımlardan birinə çevrildi. Ölkənin müstəqillik tarixinin ilk illərində milli universitet yaratmaq ideyası sadəcə təhsil məsələsi deyildi. Bu, savadlı cəmiyyət qurmaq, elmi kadrlar yetişdirmək və Azərbaycanın intellektual potensialını formalaşdırmaq məqsədi daşıyan strateji seçim idi. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti (AXC) Parlamentinin həmin gün qəbul etdiyi qərarla Bakı Dövlət Universitetinin (BDU) əsası qoyuldu.

Bu qərar adi bir təhsil müəssisəsinin yaradılması demək deyildi. Bu, milli dövlət quruculuğunun ən mühüm istiqamətlərindən biri olan savadlı, dünyagörüşlü və peşəkar kadrların hazırlanmasına hesablanmış böyük bir layihə idi. Cümhuriyyətin ömrü qısa olsa da, onun təhsil və elm sahəsində müəyyən etdiyi hədəflər sonrakı nəsillərin yoluna işıq saldı.

Hazırda Bakı Dövlət Universiteti Azərbaycanın ən qədim və nüfuzlu ali təhsil müəssisələrindən biri kimi fəaliyyət göstərir. Müsəlman Şərqində Avropa tipli ilk universitet kimi tarixə düşən BDU artıq 1 əsrdən çoxdur ki, Azərbaycan elminin, təhsilinin və milli düşüncəsinin inkişafında mühüm rol oynayır.

Cümhuriyyətin böyük arzusu

1918-ci ildə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaradılması ilə ölkənin qarşısında yalnız siyasi və iqtisadi deyil, həm də maarifçiliklə bağlı mühüm vəzifələr dayanırdı. Dövlət quruculuğunun möhkəmləndirilməsi üçün savadlı mütəxəssislərə ehtiyac vardı. Orta məktəblərdən ali təhsil pilləsinə qədər milli təhsil sisteminin formalaşdırılması qarşıda duran əsas məsələlərdən idi.

Məhz belə bir tarixi şəraitdə Azərbaycanda universitet yaradılması ideyası meydana çıxdı. Bu ideyanın həyata keçirilməsi isə asan olmadı. Universitetin yaradılması ilə bağlı müzakirələr aylarla davam etdi. Nəhayət, 1919-cu il sentyabrın 1-də parlamentin 70-ci iclasında Bakı şəhərində Dövlət Universitetinin təsis edilməsi haqqında qanun qəbul edildi. Qanuna əsasən universitetin 1 sentyabr 1919-cu ildən açılmış hesab edilməsi nəzərdə tutulurdu. Beləliklə, 1 sentyabr Azərbaycan təhsil tarixinin yaddaşına qızıl hərflərlə yazıldı.

İlk addımlar, böyük hədəflər

İlk universitetin yaradılması ilə bağlı qanunda 4 fakültənin - tarix-filologiya, fizika-riyaziyyat, hüquq və tibb fakültələrinin fəaliyyət göstərməsi nəzərdə tutulmuşdu. Lakin ilk mərhələdə maddi-texniki və kadr imkanları səbəbindən universitet fəaliyyətinə iki fakültə - tarix-filologiya və tibb fakültələri ilə başladı.

Universitetin ilk rektoru Kazan Universitetinin professoru, tanınmış alim və cərrah Vasili İvanoviç Razumovski oldu. Universitetin təşkili üçün alimlərin Bakıya cəlb edilməsi, tədris proqramlarının hazırlanması, kitab və avadanlıqların əldə olunması istiqamətində ciddi iş aparıldı.

Maraqlı məqamlardan biri də odur ki, universitetin yaradılması haqqında qanunda Azərbaycan dilinin bütün fakültələrdə məcburi fənn kimi tədris olunması nəzərdə tutulmuşdu. Bu, o dövr üçün yalnız təhsil məsələsi deyildi. Bu, milli kimliyin və ana dilinin qorunmasına verilən siyasi və mənəvi əhəmiyyətin göstəricisi idi.

Qanunda qadın və kişilərin universitetə bərabər əsaslarla qəbul edilməsinə də imkan yaradılması xüsusi diqqət çəkir. Bu müddəa həmin dövrdə Azərbaycanda təhsilə və ictimai həyata baxışın mütərəqqi xarakterini göstərən mühüm nümunələrdən biri idi.

Auditoriyalarda ilk mühazirə...

Universitetin təsis edilməsi 1 sentyabrda baş versə də, ilk dərs günü bir qədər sonra - 1919-cu il noyabrın 15-də keçirildi. Həmin gün BDU-nun auditoriyalarında ilk mühazirələr oxundu. Bu tarix də universitetin salnaməsində xüsusi yer tutur. Bir tərəfdə yenicə müstəqilliyini elan etmiş və mürəkkəb siyasi proseslər yaşayan Azərbaycan, digər tərəfdə isə ilk milli universitetin auditoriyalarında elmə açılan qapılar...

Bu mənzərə əslində Cümhuriyyət ideyasının mahiyyətini də göstərirdi. Dövlət yalnız sərhədlər və siyasi institutlardan ibarət deyildi. Dövlət həm də məktəb, universitet, elm, kitab və savadlı insan demək idi. BDU-nun ilk dərs günündən bu yana 100 ildən artıq vaxt keçib. Lakin həmin günün mahiyyəti dəyişməyib: elm və təhsil hər bir ölkənin gələcəyini müəyyən edən əsas qüvvələrdən biri olaraq qalır.

Çətin sınaqlardan keçən universitet

Bakı Dövlət Universitetinin tarixi Azərbaycanın mürəkkəb və ziddiyyətli tarixi ilə sıx bağlıdır. Universitet müxtəlif siyasi sistemlərin dəyişdiyi, cəmiyyətin ağır sınaqlardan keçdiyi dövrləri yaşayıb. 1920-ci ildən sonra ölkədə siyasi hakimiyyət dəyişsə də, universitet fəaliyyətini davam etdirdi. Sonrakı illərdə onun strukturunda və adında dəyişikliklər baş verdi. 1922-ci ildə universitet Azərbaycan Dövlət Universiteti adlandırıldı. 1930-cu ildə isə ali təhsil sisteminin yenidən təşkili çərçivəsində universitet müstəqil institutlara bölündü. 1934-cü ildə universitet yenidən təşkil edilərək fəaliyyətini bərpa etdi.

Bu dəyişikliklər BDU-nun tarixində yalnız inzibati hadisələr deyildi. Universitet həmin dövrün siyasi, ictimai və ideoloji proseslərindən də təsirlənirdi. Buna baxmayaraq, elm və təhsil ocağı kimi öz missiyasını qorumağa çalışdı. Xüsusilə, milli elmi kadrların hazırlanması baxımından universitetin rolu getdikcə daha da artdı.

Milli düşüncənin formalaşdığı məkan

Bakı Dövlət Universitetinin tarixini yalnız fakültələr, kafedralar, auditoriyalar və diplomlarla ölçmək mümkün deyil. Bu universitet Azərbaycanın ziyalı nəslinin formalaşmasında mühüm rol oynayıb. Burada tarixçilər, hüquqşünaslar, fiziklər, riyaziyyatçılar, filoloqlar, həkimlər və digər sahələrin mütəxəssisləri yetişib.

BDU həmçinin Azərbaycan dilinin, milli düşüncənin və vətənpərvərlik ruhunun inkişafında mühüm mərkəzlərdən biri olub. Universitetin özünün də qeyd etdiyi kimi, fəaliyyətinin müxtəlif mərhələlərində bu ali məktəb yalnız elm və təhsil ocağı kimi deyil, milli şüurun inkişafına xidmət edən mühüm mərkəz kimi çıxış edib. Bu baxımdan, BDU-nun tarixini Azərbaycan cəmiyyətinin intellektual tarixindən ayrı təsəvvür etmək çətindir.

1969-cu ildən başlayan yeni mərhələ

Universitetin inkişaf tarixində 1969-cu il xüsusi mərhələ təşkil edir. Həmin ildən etibarən Heydər Əliyevin Azərbaycana rəhbərliyi dövründə ali təhsil və elm sahəsinə diqqət daha da gücləndi. BDU-nun inkişafında da yeni mərhələ başladı. Universitetin elmi potensialının artırılması, yüksəkixtisaslı kadrların hazırlanması və maddi-texniki bazanın möhkəmləndirilməsi istiqamətində mühüm işlər görüldü.

Sonrakı illərdə BDU Azərbaycanın elm və təhsil sistemində aparıcı mövqelərdən birini qoruyub saxladı. Universitetin yetirmələri ölkənin müxtəlif sahələrində - dövlət idarəçiliyində, elmdə, təhsildə, səhiyyədə, hüquq sistemində, iqtisadiyyatda, mədəniyyətdə və digər istiqamətlərdə fəaliyyət göstərərək Azərbaycanın inkişafına töhfələr verdilər.

Bu günün BDU-su...

Bu gün Bakı Dövlət Universiteti artıq 1919-cu ildəki universitet deyil. Zaman dəyişib, elm dəyişib, təhsil texnologiyaları yenilənib. Lakin universitetin əsas missiyası - elm və təhsil vasitəsilə cəmiyyətə xidmət etmək - dəyişməz olaraq qalır. Hazırda BDU-da bakalavriat, magistratura və doktorantura səviyyələrində kadr hazırlığı həyata keçirilir. Universitetdə 16 fakültə fəaliyyət göstərir. Burada 25 mindən çox tələbə, magistrant və doktorant təhsil alır. BDU-nun strukturunda elmi-tədqiqat mərkəzləri, laboratoriyalar, muzeylər və digər elmi-tədris qurumları da fəaliyyət göstərir.

Bir əsrdən artıq tarixə malik universitet üçün bu rəqəmlər yalnız statistika deyil. Hər bir tələbə, hər bir müəllim və hər bir elmi araşdırma BDU tarixinin yeni səhifəsidir.

Bakı Dövlət Universiteti haqqında danışarkən bir məqamı xüsusi vurğulamaq lazımdır: BDU sadəcə ali təhsil müəssisəsi deyil. Bu universitet Azərbaycanın elm tarixinin canlı salnaməsidir. Burada keçmişlə gələcək bir auditoriyada görüşür. Bir tərəfdə 1919-cu ildə Cümhuriyyət parlamentinin qəbul etdiyi tarixi qərar dayanır. Digər tərəfdə isə müasir Azərbaycanın elmi qarşısında dayanan yeni vəzifələr.

Silahların səsinin eşidildiyi, siyasi proseslərin sürətlə dəyişdiyi bir dövrdə universitet yaratmaq gələcəyə inanmaq demək idi. Çünki universitet bu gün üçün deyil, sabah üçün qurulur...

Yeganə BAYRAMOVA

Paylaş:

Baxılıb: 49 dəfə