Allahı öldürən filosof

Bakı:

19 °C

68 %

3 m/s

Əlaqə

AZ RU EN

Ana səhifə / Ədəbiyyat / Allahı öldürən filosof

Allahı öldürən filosof

14.02.2023 [10:34]

Dionis elçisinin dörd ünsürü

Nitsşenin “hakimiyyət iradəsi” Şopenhauerin “yaşamaq iradəsi”nin bəslənib-böyüdülüb cəngavərlik rütbəsinə çatdırılmış yetkin versiyasıdır. Filosofun iddiasına görə, hakimiyyət iradəsi haqdır, onun istədiyi, aldığı, qamarladığı nə varsa, halalıdır. Heç bir fatehi, insanlıq qatilini, kütlələrin qanını içən tiranı əməllərinə görə qınamaq olmaz, çünki o, təbiətin hökmünü yerinə yetirir, qondarma yasaqların, uydurma normaların, qorxuların üstündən aşıb, canındakı ağalıq ehtirasına, hakimiyyət instinktinə azadlıq verir. Bunlar nəinki qınanmalı, tam tərsinə, təbiətin şah əsəri kimi müqəddəs tutulmalı insanlardır. Kütlələr, adi adamlar onları əməllərinə görə sorğu-suala çəkə, mühakimə eləyə bilməzlər, kölənin ağanı sorğulamağa ixtiyarı çatmır.

Sonralar alman faşistləri bu doqmadan yetərincə yararlandılar, filosofun bacısının da yaxından yardımıyla Nitsşeni faşizmin peyğəmbərinə, Hitlerin mənəvi atasına çevirdilər. Belə güman olunur ki, Nitsşe özü buna razılıq verməzdi, ancaq kim nə deyir desin, onun fəlsəfi üvertürasında faşist əsgərlərinin ayaq səsləri aydın eşidilir. Hər bir fikir adamı dediyi sözün məsuliyyətini daşımalıdır. Karl Marksı Lenin-Stalin kommunizminin, Fridrix Nitsşeni Hitler faşizminin cinayətlərindən tam arındırmaq mümkün deyil, onlar bütün bunlara görə hansısa dərəcədə məsuliyyət daşıyırlar.

***

Nitsşenin fövqəlinsanını siyasətə transfer eləsək, üçüncü reyxin amansız füreri Adolf Hitler alınacaq. Fəqət öz doğma müstəvisində o, insan azadlığının simvolu, mənəvi qüdrətin zirvəsi, yüksək iradənin təcəllasıdır. “Zərdüşt belə deyərdi” adlı şah əsərində Nitsşe yazırdı ki, insan - heyvanla fövqəlinsan arasında körpüdür. Bəzən onun təlimini anarxizmlə (siyasi yox, individual anarxizmi nəzərdə tuturam) qarışdırırlar, ancaq bu da doğru yanaşma deyil. Anarxizmin banisi Maks Ştirner mütləq azadlığı ayrıca götürülmüş hər bir fərdə tanıyır, Nitsşe isə belə bir haqqı yalnız fövqəlinsana qıyır. Başqa sözlə, qəzəbli filosof adi anarxist, sadə nihilist yox, anarxizmin, nihilizmin peyğəmbəridir (antipeyğəmbər, antixrist də demək olar). Onun baxışına görə, İsa Məsih özü də fövqəlinsandır, ancaq həvariləri (xüsusilə də apostol Pavel) onun təlimini təhrifə uğradıblar. “Antixristian” əsərində filosof belə yazırdı: “Birinci-sonuncu xristian çarmıxda öldü”.

Nitsşenin təlimini ehkama çevirmək olduqca təhlükəlidir, ancaq onun istedadının qüdrətinə, parlaq yazı manerasına dəyər verməyin, ondan yaradıcı şəkildə bəhrələnməyin qəti qorxusu yoxdur. O, iyirminci əsrin ədəbiyyatına, fəlsəfəsinə çox güclü təsir göstərmiş barmaqla sayılacaq dahilərdən biridir. Yeri gəlmişkən, Maksim Qorkinin bığları da gəncliyində qəzəbli filosofun pərəstişkarı olmuş yazıçıya Nitsşenin yadigarıydı.

***

Nitsşe özünü Dionisin elçisi, təbiət peyğəmbəri elan eləmişdisə də, əbədiyyətə, ruhani başlanğıca inanmırdı. Fəqət peyğəmbər əbədiyyətsiz keçinə bilməz, onun metafizikası, dərgahı, mifi, qibləsi, cənnəti-cəhənnəmi olmalıdır. Məsələn, Nitsşe dininin cənnəti əfsanəvi şimal ölkəsi Hiperboreya idi.

Sağalmaz xəstəliyi, amansız başağrıları üzündən tez-tez qaçıb sığındığı İsveçrə dağlarının qoynunda, nazənin bir dağ gölünün qırağındakı iri qaya parçasının yanında, dəniz səviyyəsindən altı min beş yüz fut yüksəklikdə otuz yeddi yaşlı filosofa ana təbiətin qüdrətindən belə bir mif nazil oldu (Nitsşe söyləyirdi ki, bu ideyanı o düşünüb tapmayıb, bu mif onun qəlbinə, şüuruna vəhy kimi enib): sən demə, kainatda baş vermiş, baş verən, baş verəcək nələr varsa, bəlli bir zamandan sonra eynən təkrarlanacaqmış, üstəlik, bu tsik?lərin əvvəli-sonu yoxmuş. Yəni qarşıda bizi yaşadığımız, yaşayacağımız hər ana əbədi qayıdış gözləyir ki, bu da elə ilk növbədə Nitsşenin öz təliminə ziddir: elə isə niyə əlləşib-vuruşub özümüzə tale yazmağa çalışırıq, niyə fələklə çarpışıb azadlığa dartınırıq? Bunun dinlərin təhəmmül resepti olan alın yazısı haqda mifdən mahiyyətcə nə fərqi var? Madam ki, fələyin çarxını dayandırmaq, yaxamızı onun pəncəsindən qoparmaq, həyatımızın bir saniyəsini belə dəyişmək gücümüz yoxdur, dünya adlı bu tələdə çabalamağın bir mənası-faydası varmı? Heç nə dəyişməyəcək, hər şey həmişə təkrar olunacaqsa, bu həyatın pəncərəsindən özümüzü atmaqdan, fələyin kəndirini boğazımıza dolamaqdan ayrı çarəmiz varmı? Daha doğrusu, heç bunlar da çarə deyil, çarəsizliyin ta özüdür.

Fəqət Nitsşe çarənin yox, çarəsizliyin; optimizmin yox, pessimizmin; humanizmin yox, nihilizmin; harmoniyanın yox, xaosun; mənanın yox, absurdun; ruhun yox, təbiətin; Apollonun yox, Dionisin peyğəmbəri olmağı seçmişdi. O, əbədi olmayana əbədiyyət donu geyindirməyə, yoxluğa dirilik suyu içirməyə, heçliyi varlıq kimi qələmə verməyə çalışırdı. Onca parlaq zəkanın (hələ tələbəykən universitetdə professor vəzifəsinə təyin olunmuşdu) bundan böyük faciəsi ola bilməzdi. Apollon əlini onun çiynindən biryolluq götürəndən sonra Nitsşenin zəkası söndü, vəsf elədiyi Dionisin kor instinktləri onu xaosun dibsiz qaranlığına sürüklədi. Ömrünün son on ilindən çoxunu dahi filosof öz içinin zülmətində, xəstə vücudunun dustaqlığında keçirdi. Dionisin etibarı bax budur.

F.Uğurlu

Paylaş:

Baxılıb: 770 dəfə