Hörmüz boğazı uğrunda geosiyasi mübarizə

Bakı:

24 °C

83 %

4 m/s

Əlaqə

AZ RU EN

Ana səhifə / Arxiv / Hörmüz boğazı uğrunda geosiyasi mübarizə

Hörmüz boğazı uğrunda geosiyasi mübarizə

31.07.2026 [09:56]

İran-ABŞ qarşıdurması dünyanın enerji təhlükəsizliyini necə dəyişir?

Müasir beynəlxalq münasibətlərdə bəzi coğrafi məkanlar var ki, onların əhəmiyyəti dövlət sərhədlərindən qat-qat böyükdür. Hörmüz boğazı belə strateji nöqtələrdən biridir. Dünyada istehsal olunan xam neftin və mayeləşdirilmiş təbii qazın əhəmiyyətli hissəsi bu dar dəniz keçidindən daşınır. Buna görə də burada baş verən hər hansı siyasi və ya hərbi gərginlik təkcə İran-ABŞ münasibətlərinə yox, qlobal enerji bazarına, dünya iqtisadiyyatına və beynəlxalq təhlükəsizlik sisteminə birbaşa təsir göstərir.

Ankara NATO Sammiti fonunda İran ətrafında baş verən hadisələr bir daha nümayiş etdirdi ki, Yaxın Şərq hələ də qlobal geosiyasətin ən həssas bölgələrindən biridir. ABŞ administrasiyasının İran siyasəti, İsrailin təhlükəsizlik maraqları, Körfəz ölkələrinin mövqeyi və beynəlxalq enerji bazarlarında yaranan qeyri-müəyyənlik bu regionu dünya siyasətinin gündəliyində saxlayır. ABŞ və İran arasında tammiqyaslı müharibə ehtimalı aşağı qiymətləndirilsə də, qarşılıqlı təzyiq siyasətinin və dövri eskalasiya risklərinin davametmə ehtimalı yüksəkdir.

Son illər İran-ABŞ münasibətlərində müşahidə olunan əsas xüsusiyyət birbaşa müharibədən yayınmaq, lakin qarşılıqlı təzyiq vasitələrindən istifadə etməkdir. Vaşinqton iqtisadi sanksiyalar, diplomatik təzyiqlər və regional müttəfiqləri vasitəsilə Tehranın təsir imkanlarını məhdudlaşdırmağa çalışır. İran isə cavab olaraq Hörmüz boğazındakı strateji mövqeyindən, regional tərəfdaşlarından və qeyri-simmetrik təhlükəsizlik alətlərindən istifadə edir.

Bu vəziyyət klassik hərbi qarşıdurmadan fərqlənir. Burada əsas məqsəd rəqibi məğlub etmək deyil, onun strateji qərar qəbuletmə imkanlarını məhdudlaşdırmaqdır.

Məhz buna görə də Yaxın Şərqdə baş verən hadisələri yalnız İran-ABŞ münasibətləri çərçivəsində qiymətləndirmək düzgün olmaz. Burada söhbət qlobal enerji marşrutlarına nəzarət uğrunda uzunmüddətli geosiyasi rəqabətdən gedir.

ABŞ üçün Hörmüz boğazının açıq qalması yalnız enerji məsələsi deyil. Bu keçid beynəlxalq ticarətin fasiləsiz işləməsi, müttəfiq ölkələrin enerji təhlükəsizliyi və dünya iqtisadiyyatında sabitliyin qorunması baxımından strateji əhəmiyyət daşıyır. Avropa İttifaqı və Asiyanın iri iqtisadiyyatları da eyni səbəbdən regionda sabitliyin qorunmasında maraqlıdır.

İran isə bu strateji mövqedən özünün təhlükəsizlik siyasətinin mühüm elementi kimi istifadə edir. Tehran anlayır ki, Hörmüz boğazı onun əlində yalnız coğrafi üstünlük deyil, həm də siyasi təsir vasitəsidir. Buna görə də İranın bölgədə atdığı hər bir addım beynəlxalq bazarlarda neft qiymətlərinə və investorların gözləntilərinə dərhal təsir göstərir.

Bu geosiyasi rəqabətin Azərbaycan üçün də əhəmiyyətli nəticələri var. Xəzər hövzəsi və Cənub Qaz Dəhlizi Avropanın enerji təchizatında alternativ marşrut kimi daha çox diqqət cəlb edir. Yaxın Şərqdə gərginliyin artdığı dövrlərdə Azərbaycanın enerji resursları və nəqliyyat imkanları Avropa üçün strateji əhəmiyyət qazanır. Bu isə ölkənin beynəlxalq enerji təhlükəsizliyində rolunu daha da artırır.

Eyni zamanda, Orta Dəhlizin inkişafı, Xəzər üzərindən yükdaşımaların genişlənməsi və Azərbaycan-Türkiyə əməkdaşlığının dərinləşməsi regionun geoiqtisadi əhəmiyyətini yüksəldir. Dünyada ənənəvi marşrutların risk altında olduğu şəraitdə alternativ logistika xətlərinə maraq artır və bu proses Azərbaycana əlavə strateji üstünlüklər qazandırır.

Mövcud vəziyyət göstərir ki, yaxın perspektivdə İran-ABŞ münasibətlərində tam normallaşma gözləmək çətindir. Tərəflər arasında fikir ayrılıqları yalnız nüvə proqramı ilə məhdudlaşmır. Regional nüfuz, təhlükəsizlik konsepsiyaları və geosiyasi maraqlar da iki ölkə arasında münasibətlərin əsas təyinedici amillərindəndir. Buna görə də Yaxın Şərqdə gərginliyin müəyyən fasilələrlə yenidən artması ehtimalı aradan qalxmayıb.

Lakin bu, genişmiqyaslı müharibənin mütləq baş verəcəyi anlamına gəlmir. Daha real ssenari tərəflərin birbaşa hərbi toqquşmadan yayınaraq siyasi, iqtisadi və regional təzyiq alətlərindən istifadəyə davam etməsidir. Belə bir şəraitdə enerji bazarlarında dəyişkənlik, nəqliyyat marşrutlarının təhlükəsizliyi və qlobal iqtisadi risklər beynəlxalq siyasətin əsas mövzularından biri olaraq qalacaq.

Hörmüz boğazı uğrunda geosiyasi rəqabət bir daha göstərir ki, XXI əsrdə təhlükəsizlik anlayışı yalnız hərbi qüvvə ilə müəyyən olunmur. Enerji marşrutlarına nəzarət, logistika xətlərinin qorunması və iqtisadi dayanıqlılıq artıq beynəlxalq güc balansının ayrılmaz hissəsinə çevrilib. Bu reallıqdan ən çox faydalanacaq dövlətlər isə yalnız təbii resurslara malik olan yox, həmin resursları təhlükəsiz və etibarlı şəkildə dünya bazarlarına çatdırmaq imkanına sahib ölkələr olacaq. Bu baxımdan Azərbaycanın geostrateji mövqeyi və həyata keçirdiyi enerji-nəqliyyat siyasəti gələcək illərdə də ölkənin beynəlxalq əhəmiyyətini artıran əsas amillərdən biri kimi qalacaq.

Kəramət QƏNBƏROV,

Beynəlxalq hüquq üzrə ekspert

Paylaş:

Baxılıb: 347 dəfə