Avropa İttifaqının paradoksu: zəngin güc, məhdud siyasi təsir

Avropanın yeni geosiyasi xəritəsi: Türk dünyası ilə tərəfdaşlıq və qlobal gücə çevrilmə perspektivi

Əgər əvvəlki dövrdə Avropanın əsas gücü iqtisadi inteqrasiya, vahid bazar və yüksək istehsal imkanları ilə ölçülürdüsə, yeni mərhələdə onun qlobal təsiri daha geniş amillərdən asılı olacaq. Enerji təhlükəsizliyi, nəqliyyat marşrutları, kritik xammallar, regional sabitlik və etibarlı tərəfdaşlıq şəbəkəsi Avropanın gələcək strategiyasının əsas elementlərinə çevrilir. Bu baxımdan Avropanın qarşısında duran əsas məsələ yalnız mövcud imkanları qorumaq deyil, dəyişən dünya nizamında yeni əlaqələr sistemi formalaşdırmaqdır. Məhz bu mərhələdə Türk dünyasının strateji əhəmiyyəti artır. Türk dövlətləri Avropa üçün yalnız coğrafi yaxın region deyil. Bu ölkələr enerji resursları, nəqliyyat imkanları, mühüm bazarlar və regional təhlükəsizlik baxımından Avropanın uzunmüddətli maraqları ilə birbaşa əlaqəlidir.

Azərbaycan: enerji tərəfdaşlığından strateji əməkdaşlığa

Azərbaycanın Avropa İttifaqı ilə münasibətləri son illər klassik enerji əməkdaşlığı çərçivəsindən çıxaraq daha geniş geoiqtisadi tərəfdaşlıq modelinə dönür. Azərbaycanın Avropa üçün əhəmiyyəti yalnız neft və qaz ixrac edən ölkə olması ilə izah edilə bilməz. Ölkənin yerləşdiyi coğrafi mövqe, Xəzər regionu ilə Avropa arasında yaratdığı bağlantı, nəqliyyat imkanları və yeni iqtisadi sahələrdə formalaşan potensial Azərbaycanı Avropanın uzunmüddətli strateji tərəfdaşlarından birinə çevirir.

Azərbaycanın əsas üstünlüklərindən biri onun Şərq ilə Qərb arasında yerləşən mühüm geoiqtisadi mövqeyidir. Xəzər dənizi hövzəsi, Mərkəzi Asiya və Avropa arasında yerləşən Azərbaycan həm enerji, həm də nəqliyyat dəhlizlərinin kəsişmə nöqtəsindədir. Bu xüsusiyyət ölkəyə yalnız resurs ixrac edən dövlət kimi deyil, regional bağlantıları təmin edən strateji platforma kimi çıxış etmək imkanı verir.

Enerji sahəsi Azərbaycan-Aİ münasibətlərinin əsas istiqamətlərindən biri olaraq qalır. Cənub Qaz Dəhlizi Avropanın enerji mənbələrinin şaxələndirilməsi siyasətində mühüm layihələrdən biridir. Bu layihə vasitəsilə Azərbaycan qazının Türkiyə və Avropa bazarlarına çıxarılması Aİ-nin enerji təhlükəsizliyinin gücləndirilməsinə xidmət edir. Lakin Azərbaycanın Avropa üçün əhəmiyyəti ənənəvi enerji resursları ilə məhdudlaşmır. Qlobal enerji siyasətinin dəyişdiyi, yaşıl enerji və karbon neytrallığı məsələlərinin ön plana çıxdığı bir dövrdə Azərbaycan yeni enerji istiqamətlərində də əməkdaşlıq imkanlarını genişləndirir. Xüsusilə Xəzər dənizinin külək enerjisi potensialı, bərpaolunan enerji layihələri və regional elektrik bağlantıları gələcək əməkdaşlığın yeni istiqamətlərindən biri kimi qiymətləndirilir. Azərbaycanın Avropa üçün digər mühüm üstünlüyü nəqliyyat və logistika sahəsindədir. Çin - Mərkəzi Asiya - Xəzər - Azərbaycan - Türkiyə - Avropa istiqamətində inkişaf edən Orta Dəhliz qlobal təchizat zəncirlərinin yenidən qurulduğu bir dövrdə xüsusi əhəmiyyət qazanır. Dünya iqtisadiyyatında baş verən dəyişikliklər göstərir ki, dövlətlər artıq yalnız ucuz nəqliyyat marşrutları yox, həm də təhlükəsiz, siyasi baxımdan sabit və alternativ logistika imkanları axtarır. Bu baxımdan Azərbaycan Avropa ilə Asiya arasında mühüm tranzit platformasına çevrilir.

Azərbaycan-Avropa İttifaqı iqtisadi əlaqələrinin miqyası da bu strateji yaxınlaşmanı təsdiq edir. Son illərin iqtisadi göstəricilərinə əsasən, Aİ Azərbaycanın ən böyük ticarət tərəfdaşlarından biridir. Azərbaycanla Avropa İttifaqı arasında illik ticarət dövriyyəsi təxminən 19,7 milyard ABŞ dolları səviyyəsindədir. Aİ ölkələri Azərbaycanın ümumi ixracında təxminən 67 faizdən çox paya malik olmaqla ölkənin əsas ixrac bazarını təşkil edir. Eyni zamanda, Azərbaycanla Avropa arasında ticarət əlaqələrinin mühüm xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, ixrac həcmi idxaldan əhəmiyyətli dərəcədə yüksəkdir. Bu, Azərbaycanın Avropa bazarında enerji və sənaye məhsulları üzrə mühüm mövqe tutduğunu göstərir.

Aİ daxilində Azərbaycanın başlıca ticarət tərəfdaşlarından biri İtaliyadır. Bu ölkə Azərbaycan nefti və qazının Avropada əsas alıcılarındandır. Bununla yanaşı, Almaniya, Yunanıstan, Çexiya və İspaniya kimi ölkələrlə də iqtisadi əlaqələr genişlənir. Bu münasibətlər göstərir ki, Azərbaycan-Avropa əməkdaşlığı yalnız siyasi dialoq deyil, real iqtisadi maraqlar üzərində formalaşır.

Əhəmiyyətli məqam ondan ibarətdir ki, Azərbaycanın Avropa bazarına çıxışı artıq yalnız enerji sektoru ilə məhdudlaşmır. Son illər qeyri-neft sektorunun inkişafı və ixracın şaxələndirilməsi istiqamətində müəyyən irəliləyiş müşahidə olunur. Azərbaycanın Avropaya ixrac etdiyi qeyri-neft məhsulları sırasında kimya sənayesi məhsulları, metallurgiya məhsulları, qiymətli metallar, kənd təsərrüfatı məhsulları və sənaye malları xüsusi yer tutur. SOCAR Polymer kimi sənaye müəssisələrinin fəaliyyəti nəticəsində polipropilen və yüksək sıxlıqlı polietilen kimi kimya məhsullarının ixrac imkanları genişlənib. Karbamid zavodunun istehsal etdiyi məhsullar da Azərbaycanın qeyri-neft ixracında mühüm istiqamətlərdən birinə çevrilib.

Metallurgiya sahəsində Azərbaycan məhsulları da Avropa sənayesi üçün əhəmiyyət daşıyır. İlkin alüminium, metal məhsulları və digər sənaye xammalları Avropa bazarlarına çıxarılır. Bu, Azərbaycanın yalnız enerji ixrac edən yox, həm də sənaye məhsulları istehsal edən iqtisadiyyat formalaşdırmaq istiqamətində irəlilədiyini göstərir. Kənd təsərrüfatı sahəsində isə Azərbaycan məhsulları Avropa bazarında xüsusi yer tutur. Fındıq, meyvə-tərəvəz və digər aqrar məhsullar Avropa ölkələrinə ixrac edilir. Bu sahədə əsas məqsəd yalnız xammal ixracı deyil, yüksək əlavə dəyər yaradan emal sənayesinin inkişaf etdirilməsidir.

Son illər qeyri-neft ixracında müşahidə olunan artım Azərbaycanın iqtisadi modelində baş verən dəyişikliklərin göstəricisidir. Qeyri-neft sektorunun ixrac potensialının genişlənməsi ölkənin enerji gəlirlərindən asılılığını azaltmaq və daha çoxşaxəli iqtisadi struktur formalaşdırmaq məqsədinə xidmət edir. Bu prosesdə dövlət proqramları, ixracatçılara göstərilən dəstək mexanizmləri, logistika infrastrukturunun inkişafı və beynəlxalq standartlara uyğunlaşma mühüm rol oynayır. Azərbaycan müəssisələrinin Avropa bazarının keyfiyyət tələblərinə uyğunlaşması onların rəqabət imkanlarını artırır. Beləliklə, Azərbaycan-Avropa münasibətlərində yeni mərhələ formalaşır. Əvvəllər əsas diqqət enerji ixracına yönəlirdisə, indi əməkdaşlıq daha geniş istiqamətləri əhatə edir: enerji təhlükəsizliyi, yaşıl enerji, logistika, sənaye, kənd təsərrüfatı, texnologiya və investisiya əməkdaşlığı.

Avropa üçün Azərbaycan yalnız Xəzər regionundan enerji əldə edən tərəfdaş deyil, Avropa ilə Asiya arasında bağlantı yaradan, alternativ nəqliyyat imkanları təqdim edən və yeni iqtisadi əməkdaşlıq platformaları formalaşdıran strateji tərəfdaşdır. Məhz bu səbəbdən Azərbaycan-Avropa əlaqələrinin gələcəyi yalnız resurs mübadiləsi ilə deyil, qarşılıqlı iqtisadi inteqrasiya və uzunmüddətli geoiqtisadi əməkdaşlıq modeli ilə müəyyən olunacaq. XXI əsrin yeni dünya nizamında dövlətlərin gücü yalnız sahib olduqları resurslarla deyil, həmin resursları beynəlxalq tərəfdaşlıq imkanlarına çevirmək bacarığı ilə ölçülür. Bu baxımdan Azərbaycan Avropanın dəyişən geosiyasi və iqtisadi xəritəsində mühüm rol oynayan ölkələrdən biri kimi çıxış edir.

Türkiyə: Avropanın təhlükəsizlik və iqtisadi tərəfdaşı

Avropanın yeni geosiyasi strategiyasında Türkiyənin rolu xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Türkiyə Avropa ilə Asiyanın kəsişməsində yerləşən, NATO üzvü olan və regional təhlükəsizlik proseslərinə ciddi təsir göstərən dövlətdir. Türkiyənin strateji əhəmiyyəti onun coğrafi mövqeyi ilə bağlıdır. Qara dəniz, Balkanlar, Qafqaz və Yaxın Şərq arasında yerləşməsi Türkiyəyə regional proseslərdə mühüm rol verir. Avropa üçün Ankara eyni zamanda böyük iqtisadi tərəfdaşdır. Türkiyə Aİ-nin əsas ticarət tərəfdaşlarından biridir və Avropa şirkətləri üçün mühüm istehsal və investisiya məkanı hesab olunur. Türkiyənin sənaye potensialı, xüsusilə avtomobil istehsalı, müdafiə sənayesi, logistika və enerji sektorları Avropa iqtisadiyyatı ilə sıx əlaqəlidir. Beynəlxalq münasibətlər üzrə amerikalı ekspert Ian Bremmer qlobal güc balansını təhlil edərkən yazır ki, XXI əsrdə dövlətlərin təsiri yalnız hərbi və iqtisadi imkanlarla yox, onların müxtəlif regional sistemlər arasında əlaqə yaratmaq qabiliyyəti ilə də müəyyən olunur. Bu baxımdan Türkiyə Avropa ilə Asiya arasında strateji bağlantı yaradan əsas ölkələrdən biridir.

Mərkəzi Asiya: Avropanın yeni iqtisadi tərəfdaş məkanı

Avropanın gələcək strategiyasında Mərkəzi Asiyanın rolu da artır. Qazaxıstan, Özbəkistan və digər region ölkələri təbii resurslar, sənaye imkanları və nəqliyyat potensialına malikdir. Qazaxıstan xüsusilə kritik xammallar sahəsində mühüm tərəfdaşdır. Avropa İttifaqının yaşıl enerji və yüksək texnologiya strategiyası üçün litium, uran, nadir metallar kimi resurslara çıxış böyük əhəmiyyət daşıyır. Avropa Komissiyası son illər kritik xammallar üzrə tərəfdaşlıq siyasətini gücləndirir. Məqsəd müəyyən ölkələrdən asılılığı azaltmaq və daha təhlükəsiz təchizat zəncirləri yaratmaqdır. Bu baxımdan Mərkəzi Asiya Avropa üçün yeni imkanlar təqdim edir. Özbəkistan isə iqtisadi transformasiya mərhələsində olan ölkələrdən biridir. Ənənəvi olaraq pambıq istehsalı ilə tanınan Özbəkistan son illər sənaye emalı, tekstil istehsalı və xarici investisiyaların cəlb edilməsi istiqamətində dəyişikliklər həyata keçirir. Avropa üçün əsas imkan ondan ibarətdir ki, region ölkələri ilə münasibətlər yalnız xammal mübadiləsi səviyyəsində qalmamalıdır. Müasir əməkdaşlıq texnologiya transferi, birgə istehsal, logistika və innovasiya layihələri üzərində qurulmalıdır.

Avropanın gələcək seçimi: tərəfdaşlıq şəbəkəsi və siyasi güc

Avropa İttifaqının gələcək qlobal mövqeyi böyük ölçüdə onun tərəfdaşlıq siyasətindən asılı olacaq. Dünya artıq əvvəlki kimi yalnız bir neçə böyük güc mərkəzinin təsiri altında formalaşmır. Yeni dövrdə uğurlu dövlətlər və siyasi birliklər geniş əməkdaşlıq şəbəkələri yaradanlar olacaq. ABŞ qlobal təsirini müttəfiqlər sistemi üzərində qurur. Çin iqtisadi və infrastruktur layihələri vasitəsilə təsir imkanlarını genişləndirir. Avropanın isə öz modelini formalaşdırması üçün iqtisadi imkanlarını strateji tərəfdaşlıqlarla birləşdirməsi lazımdır. Avropanın türk dövlətləri ilə münasibətləri bu baxımdan mühüm istiqamət ola bilər. Azərbaycan Avropaya enerji və nəqliyyat imkanları təqdim edir. Türkiyə təhlükəsizlik, sənaye və regional əlaqələr baxımından mühüm tərəfdaşdır. Qazaxıstan və Mərkəzi Asiya kritik xammallar və yeni iqtisadi bağlantılar baxımından əhəmiyyətlidir. Özbəkistan isə inkişaf edən bazar və istehsal imkanları ilə yeni əməkdaşlıq perspektivləri yaradır. Lakin gələcək münasibətlər qarşılıqlı fayda prinsipi əsasında qurulmalıdır. Avropa yalnız resurs qazanan tərəf kimi çıxış edərsə, uzunmüddətli strateji tərəfdaşlıq formalaşdırmaq çətin olacaq. Əsl güclü əməkdaşlıq investisiya, texnologiya, təhsil, sənaye və siyasi dialoq üzərində qurulur.

Avropanın qarşısında duran əsas məsələ budur: iqtisadi imkanlarını qlobal siyasi təsirə çevirmək. XXI əsrin beynəlxalq sistemində liderlik yalnız böyük daxili bazara, yüksək ÜDM-ə və inkişaf etmiş sənayeyə malik olmaqla qazanılmır. Əsas üstünlük müxtəlif regionlarla etibarlı əlaqələr qura bilmək, dəyişən reallıqlara uyğunlaşmaq və strateji qərarlar qəbul etmək bacarığıdır. Avropa İttifaqı əgər Türk dünyası, Xəzər regionu və Mərkəzi Asiya ilə daha dərin və uzunmüddətli əməkdaşlıq modeli yarada bilsə, qlobal sistemdə öz rolunu əhəmiyyətli dərəcədə gücləndirər. Əks halda, Avropa dünyanın ən zəngin iqtisadi məkanlarından biri kimi qalacaqsa da, böyük güclər arasında strateji qərarların formalaşmasında təsiri məhdud olacaq. Yeni dünya nizamında Avropanın gələcəyi onun sərvətindən çox tərəfdaşlarını necə seçəcəyindən və bu tərəfdaşlıqları hansı strateji məqsədlərə çevirəcəyindən asılıdır.

Kəramət QƏNBƏROV,

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyasının “Dövlət qulluğu və kadr siyasəti” kafedrasının müəllimi,

beynəlxalq hüquq üzrə ekspert