Çin və ABŞ arasında yeni texnoloji mübarizə

XXI əsrin geosiyasi rəqabəti artıq yalnız neft yataqları, təbii sərvətlər və ya hərbi bazalar uğrunda aparılmır. Dünyanın aparıcı dövlətləri arasında əsas mübarizə süni intellekt texnologiyalarına nəzarət uğrunda gedir. Əgər XX əsrdə dövlətlərin qlobal gücünü atom silahına sahib olmaq müəyyən edirdisə, XXI əsrdə bu rolu getdikcə süni intellekt öz üzərinə götürür. Məhz buna görə ABŞ və Çin arasında rəqabət artıq texnoloji suverenlik və gələcəyin idarə olunması uğrunda strateji mübarizəyə çevrilib. Süni intellekt qısa müddət ərzində iqtisadiyyatın, sənayenin, maliyyənin, səhiyyənin, təhsilin və dövlət idarəçiliyinin ayrılmaz hissəsinə çevrilib. Bununla yanaşı, hərbi texnologiyalar, kəşfiyyat, kibertəhlükəsizlik və kosmik proqramlarda AI sistemlərinin tətbiqi dövlətlərin milli təhlükəsizlik strategiyalarında yeni mərhələnin başlanğıcını qoyub. Artıq süni intellektə sahib olmaq sadəcə texnoloji üstünlük deyil, geosiyasi təsir imkanlarının əsas göstəricilərindən biridir.

ABŞ uzun illər texnoloji innovasiyaların əsas mərkəzi kimi lider mövqeyini qoruyub saxlayıb. Dünyanın ən böyük texnologiya şirkətləri, aparıcı universitetləri, innovasiya fondları və risk kapitalı sistemi məhz bu ölkədə formalaşıb. Süni intellekt sahəsində OpenAI, Google DeepMind, Anthropic, Microsoft və NVIDIA kimi şirkətlərin fəaliyyəti ABŞ-ın qlobal üstünlüyünü daha da gücləndirib. Xüsusilə yüksək məhsuldarlıqlı çiplərin istehsalı və AI modellərinin hazırlanması sahəsində Vaşinqton hələ də mühüm üstünlüyə malikdir. Lakin son on il ərzində Çin də bu sahədə görünməmiş sürətlə irəliləyib. Pekin süni intellekti milli inkişaf strategiyasının əsas istiqamətlərindən biri elan edib, dövlət büdcəsindən bu sahəyə milyardlarla dollar vəsait ayırıb və bu texnologiyanın iqtisadiyyatın bütün sahələrinə inteqrasiyasını sürətləndirib. Çin artıq yalnız texnologiya idxalatçısı kimi yox, yeni texnoloji standartlar formalaşdırmağa çalışan qlobal oyunçu kimi çıxış edir. Bu məqsədlə rəsmi Pekin beynəlxalq əməkdaşlıq mexanizmlərini də genişləndirir. Şanxayda süni intellekt sahəsində beynəlxalq əməkdaşlığın koordinasiyasını gücləndirmək məqsədilə yeni platformaların və çoxtərəfli təşəbbüslərin yaradılması Pekinin texnologiya sahəsində qlobal təsir imkanlarını artırmaq strategiyasının tərkib hissəsidir. Bu təşəbbüslərin əsas məqsədi yalnız elmi əməkdaşlığı inkişaf etdirmək deyil, həm də gələcək texnoloji idarəetmə qaydalarının formalaşdırılmasında Çinin rolunu gücləndirməkdir.

Amerikalı siyasi strateq Henri Kissincer hələ bir neçə il əvvəl qeyd edirdi ki, süni intellekt bəşəriyyətin inkişafında nüvə texnologiyasının yaranması qədər ciddi geosiyasi dəyişikliklərə səbəb ola bilər. Onun fikrincə, bu texnologiya yalnız iqtisadi üstünlük yaratmır, eyni zamanda dövlətlərin qərar qəbuletmə mexanizmlərini, beynəlxalq münasibətləri və qlobal güc balansını kökündən dəyişdirir. Bu baxımdan AI uğrunda rəqabət gələcək dünya düzəninin necə formalaşacağını müəyyən edən əsas amillərdən biridir. ABŞ və Çin arasında texnoloji rəqabət artıq ticarət mübahisələri mərhələsini çoxdan geridə qoyub. Mikroçiplərin ixracına tətbiq olunan məhdudiyyətlər, yüksək texnologiyaların transferinə nəzarətin sərtləşdirilməsi, strateji investisiyaların məhdudlaşdırılması və rəqəmsal platformalar ətrafında yaranan qarşıdurmalar göstərir ki, dünya yeni “texnoloji soyuq müharibə” mərhələsinə adlayır. Burada əsas silah tanklar və raketlər deyil, məlumat bazaları, alqoritmlər, kvant hesablamaları və yüksək məhsuldarlıqlı prosessorlardır. Ən ciddi narahatlıq doğuran məqam isə ondan ibarətdir ki, bu rəqabətin vahid beynəlxalq hüquqi çərçivəsi hələ formalaşmayıb. Texnologiyalar misli görünməmiş sürətlə inkişaf edir, lakin onlardan istifadəni tənzimləyən beynəlxalq normalar eyni sürətlə yenilənmir. Nəticədə dünya elə bir mərhələyə yaxınlaşır ki, burada süni intellekt yalnız iqtisadi inkişafın mühərrikinə yox, dövlətlər arasında yeni geosiyasi qarşıdurmaların səbəblərindən birinə də çevrilə bilər.

Süni intellekt sahəsində ABŞ və Çin arasında gedən rəqabət təkcə texnoloji yeniliklərin sürətini müəyyən etmir, bu rəqabət qlobal iqtisadiyyatın gələcək strukturunu, beynəlxalq ticarət qaydalarını və dövlətlərin siyasi nüfuz imkanlarını da yenidən formalaşdırır. Məhz buna görə bir çox ekspert hesab edir ki, XXI əsrdə süni intellekt neft, qaz və nadir faydalı qazıntılardan daha qiymətli strateji resursa çevriləcək. Hazırda rəqabətin əsas istiqamətlərindən biri yüksək məhsuldarlıqlı mikroprosessorların istehsalıdır. Süni intellekt sistemlərinin inkişafı üçün böyük hesablama gücü tələb olunur, bu imkana malik dövlət texnoloji üstünlük əldə edir. ABŞ son illər qabaqcıl çiplərin ixracına məhdudiyyətlər tətbiq etməklə Çinin texnoloji inkişaf tempini zəiflətməyə çalışır. Pekin isə buna cavab olaraq daxili istehsal potensialını artırır, yarımkeçirici sənayesinə milyardlarla dollar həcmində investisiya yatırır, xarici texnologiyalardan asılılığı minimuma endirməyə çalışır. Beləliklə, iqtisadi rəqabət artıq texnoloji müstəqillik uğrunda mübarizəyə çevrilib.

Digər mühüm istiqamət məlumat resursları uğrunda mübarizədir. Süni intellekt sistemlərinin inkişafı böyük həcmdə məlumat bazalarının mövcudluğundan birbaşa asılıdır. Kim daha çox və daha keyfiyyətli məlumat emal edə bilirsə, daha güclü alqoritmlər də yarada bilir. Bu səbəbdən rəqəmsal məlumatlar artıq XXI əsrin ən qiymətli strateji aktivlərindən biri hesab olunur. Dövlətlər məlumat təhlükəsizliyini milli təhlükəsizlik məsələsi kimi qiymətləndirməyə başlayıb.

Rəqabətin yeni mərhələsində beynəlxalq təşkilatlar da fəallaşmağa başlayır. Şanxayda yaradılan süni intellekt üzrə beynəlxalq əməkdaşlıq platforması bu baxımdan xüsusi diqqət çəkir. Platformanın əsas məqsədi AI sahəsində elmi əməkdaşlığı genişləndirmək, texnologiyaların təhlükəsiz inkişafını təşviq etmək və qlobal idarəetmə mexanizmlərinin formalaşdırılmasına töhfə verməkdir. Bununla yanaşı, bu təşəbbüs Çinin beynəlxalq texnoloji siyasətdə daha fəal rol oynamaq niyyətini də nümayiş etdirir. Pekin süni intellekt sahəsində beynəlxalq standartları müəyyən edən aktorlardan birinə çevrilməyi qarşısına məqsəd qoyur.

ABŞ isə paralel olaraq müttəfiqləri ilə texnoloji tərəfdaşlığı gücləndirir. “Chip 4” təşəbbüsü, AUKUS çərçivəsində texnologiya əməkdaşlığı, G7 ölkələrinin süni intellektlə bağlı qəbul etdiyi qərarlar və Avropa İttifaqı ilə koordinasiya göstərir ki, Vaşinqton bu rəqabətə təkbaşına yox, geniş koalisiya formatında yanaşır. Bu isə texnologiya sahəsində yeni geosiyasi bloklaşmanın formalaşdığını göstərən əlamətlərdən biridir.

Böyük Britaniyanın Oksford Universitetinin professoru Nik Bostrom hesab edir ki, süni intellekt üzərində nəzarət gələcəkdə dövlətlərin iqtisadi imkanlarından çox onların strateji təhlükəsizlik potensialını müəyyənləşdirəcək. Onun fikrincə, AI texnologiyalarında qazanılan üstünlük yalnız iqtisadi gəlir yox, həm də diplomatik təsir, hərbi planlaşdırma, kəşfiyyat fəaliyyəti və informasiya üstünlüyü deməkdir. Bu səbəbdən dövlətlər süni intellekti milli gücün ayrılmaz elementi kimi qəbul etməyə başlayıblar. Bu rəqabətin ən təhlükəli tərəfi onun sürətidir - texnologiyalar ildən-ilə yox, aydan-aya dəyişir. Hüquqi mexanizmlər, etik normalar və beynəlxalq razılaşmalar isə bu inkişaf tempindən geri qalır. Əgər dövlətlər arasında qarşılıqlı etimad daha da zəifləyərsə, süni intellekt əməkdaşlıq vasitəsindən çox geosiyasi qarşıdurmanın alətinə çevrilə bilər. Bu gün artıq əsas sual süni intellekt sahəsində kimin qalib gələcəyi deyil; əsas məsələ budur ki, bu rəqabət bəşəriyyətin ümumi inkişafına xidmət edəcək, yoxsa XXI əsrin təhlükəli geosiyasi böhranlarının əsas səbəbinə çevriləcək? Məhz bu suallara verilən cavablar növbəti onilliklərdə dünya siyasətinin əsas gündəmini müəyyən edəcək.

ABŞ və Çin arasında süni intellekt sahəsində gedən rəqabət artıq yalnız iki dövlətin texnoloji üstünlük uğrunda mübarizəsi deyil. Bu proses beynəlxalq münasibətlər sisteminin yeni mərhələyə keçdiyini göstərir. Tarixə nəzər salanda görürük ki, hər bir texnoloji inqilab dünya siyasətində yeni güc mərkəzlərinin formalaşmasına səbəb olub. Sənaye inqilabı Böyük Britaniyanı, informasiya texnologiyaları ABŞ-ı qlobal liderə çevirdi. Bu gün isə süni intellekt həmin tarixi prosesi yenidən təkrarlayır və gələcəyin siyasi-iqtisadi xəritəsini formalaşdırır. Lakin bu dəfə vəziyyət daha mürəkkəbdir, süni intellekt yalnız iqtisadi artımı sürətləndirən texnologiya deyil. O, maliyyə sistemlərini, enerji sektorunu, səhiyyəni, nəqliyyatı, dövlət idarəçiliyini, kibertəhlükəsizliyi və hərbi əməliyyatların planlaşdırılmasını eyni vaxtda dəyişdirən universal texnoloji platformadır. Süni intellektə nəzarət edən dövlət gələcəyin iqtisadiyyatına, informasiya axınlarına və müəyyən mənada qlobal qərar qəbuletmə proseslərinə də təsir imkanları qazanacaq.

Proses orta və kiçik dövlətlər qarşısına da yeni vəzifələr qoyur. XX əsrdə inkişaf etməkdə olan ölkələr sənaye texnologiyalarını idxal yoluyla qlobal iqtisadiyyata inteqrasiya oluna bilirdisə, süni intellekt dövründə bu model əvvəlki kimi işləməyə bilər. Texnologiyaya çıxışın məhdudlaşdırılması, məlumat resurslarının nəzarətdə saxlanması və yüksək məhsuldarlıqlı hesablama sistemlərinin siyasi alətə çevrilməsi inkişaf etməkdə olan ölkələrin rəqabət imkanlarını zəiflədə bilər. Nəticədə dünya yalnız iqtisadi yox, texnoloji baxımdan da yeni bərabərsizlik mərhələsinə keçə bilər.

Azərbaycan üçün də bu proseslər strateji əhəmiyyət daşıyır. Rəqəmsal transformasiya, elektron hökumət, kibertəhlükəsizlik, ağıllı şəhər konsepsiyası və innovasiya iqtisadiyyatının inkişafı artıq dövlət siyasətinin prioritet istiqamətlərindən biridir. Süni intellektin dövlət idarəçiliyinə, iqtisadiyyata və ictimai xidmətlərə inteqrasiyası ölkənin rəqabət qabiliyyətinin artırılması baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Bununla yanaşı, milli məlumatların qorunması, rəqəmsal suverenlik, kritik infrastrukturun kibermüdafiəsi və yerli texnoloji potensialın gücləndirilməsi də eyni dərəcədə vacib məsələlərə çevrilir.

BMT, G7, G20, OECD və digər beynəlxalq platformalarda süni intellektin təhlükəsiz inkişafı ilə bağlı müzakirələrin intensivləşməsi təsadüfi deyil. Dövlətlər artıq anlayır ki, bu texnologiyanın inkişafını yalnız milli qanunvericiliklə tənzimləmək mümkün olmayacaq. Süni intellekt sərhəd tanımır. Bir ölkədə hazırlanmış alqoritm saniyələr sonra bütün dünyada istifadə oluna bilir. Bu səbəbdən gələcəyin əsas çağırışı qlobal texnoloji idarəetmə modelinin formalaşdırılması olacaq. Əks halda, dövlətlər arasında texnoloji rəqabət beynəlxalq hüququn imkanlarını üstələyəcək.

Tarix göstərir ki, böyük dövlətlər arasında rəqabət yalnız siyasi iradə və beynəlxalq əməkdaşlıq sayəsində idarə oluna bilir. Süni intellekt sahəsində də ortaq hüquqi prinsiplər, etik standartlar və təhlükəsizlik mexanizmləri formalaşdırılmasa, bu texnologiya bəşəriyyətin inkişafına xidmət edən vasitədən qlobal qarşıdurmanın əsas elementinə çevrilə bilər. Burada təhlükə yalnız iqtisadi üstünlüyün itirilməsi deyil; təhlükə ondan ibarətdir ki, gələcəkdə müharibələr canlı əsgərlərlə yox, avtonom sistemlərlə, informasiya manipulyasiyası ilə və süni intellekt tərəfindən idarə olunan qərar mexanizmləri vasitəsilə aparıla bilər.

Bu gün dünya tarixi seçim qarşısındadır. Süni intellekt ya bəşəriyyətin rifahını, elmi tərəqqini və davamlı inkişafı sürətləndirəcək, ya da dövlətlər arasında yeni “rəqəmsal dəmir pərdə” yaradacaq. ABŞ və Çin arasında gedən texnoloji rəqabətin nəticəsi yalnız iki dövlətin taleyini müəyyən etməyəcək. Bu mübarizə XXI əsrin beynəlxalq münasibətlər sistemini, iqtisadi güc balansını və qlobal təhlükəsizlik arxitekturasını formalaşdıracaq. Dönə-dönə vurğuladığımız kimi, narahatlıq doğuran ən mühüm məqam isə budur ki, texnologiya görünməmiş sürətlə irəliləsə də, onu idarə edəcək beynəlxalq hüquq və siyasi razılaşmalar bu sürətlə ayaqlaşmır. Tarix isə dəfələrlə sübuta yetirib ki, hüququn texnologiyadan geri qalması bəşəriyyət üçün çox ağır sınaqlarla nəticələnir.

Kəramət QƏNBƏROV

Beynəlxalq hüquq üzrə ekspert