Azərbaycan xalqının müasir tarixində elə günlər var ki, onlar təqvimdəki sıradan bir tarix deyil, bütöv bir nəslin yaddaşına həkk olunmuş dönüş nöqtəsidir. 2020-ci il noyabrın 8-i məhz belə bir gündür. Həmin gün Azərbaycan Ordusu Şuşanı işğaldan azad etdi və otuz ilə yaxın davam edən həsrətə son qoydu. Xəbər ölkənin hər guşəsinə yayılanda insanlar küçələrə çıxdı, evlərdə göz yaşları sevinclə qarışdı, dünyanın müxtəlif yerlərində yaşayan soydaşlarımız bir-birini təbrik etdi. Bu zəfər təkcə bir şəhərin geri qaytarılması deyildi, o, xalqın itirilmiş ləyaqətinin, ədalətə inamının və milli birliyinin təntənəsi idi.

Şuşanın Azərbaycan üçün nə demək olduğunu anlamaq üçün onun kimliyinə qısa nəzər salmaq kifayətdir. Dəniz səviyyəsindən təxminən min dörd yüz metr yüksəklikdə, dağların zirvəsində yerləşən, 1752-ci ildə Pənahəli xan Cavanşir tərəfindən qurulmuş bu qala-şəhər əsrlər boyu Azərbaycan mədəniyyətinin ən parlaq mərkəzlərindən biri olub. Muğamın, poeziyanın, xalçaçılığın və musiqinin beşiyi sayılan Şuşa xalqın qəlbində «Qafqazın konservatoriyası» kimi yaşayıb. Məhz bu səbəbdən onun işğalı yalnız ərazi itkisi kimi deyil, milli ruha vurulmuş yara kimi qəbul edilirdi. Şuşa Azərbaycan insanı üçün sadəcə coğrafi ünvan olmayıb, kimliyin, yaddaşın və qürurun simvolu olub.

1992-ci il mayın 8-də şəhərin işğal edilməsi minlərlə şuşalını doğma yurdundan didərgin saldı. Onlar evlərini, ailə yadigarlarını, uşaqlıq xatirələrini geridə qoyub məcburi köçkün həyatı yaşamağa başladılar. Çadır şəhərciklərində, yataqxanalarda, qohum-əqrəbanın evlərində keçən illər ərzində hər bir şuşalı Şuşa həsrəti ilə yaşadı. Uşaqlar bu şəhəri yalnız nənə-babalarının söhbətlərindən, şeirlərdən və mahnılardan tanıdılar. Hər bayramda, hər toyda, hər muğam məclisində Şuşanın adı çəkilirdi və o ad qəlblərdə qayıdış ümidi kimi yaşayırdı. İşğal illərində şəhərin tarixi abidələrinə, məscidlərinə və mədəni irsinə ağır ziyan dəydi, lakin Şuşanın ruhu xalqın yaddaşından heç vaxt silinmədi.

Bu uzun həsrətə son qoyan hadisələr 2020-ci ilin sentyabr ayının sonunda başladı. Vətən müharibəsi qırx dörd gün davam etdi və bu qısa müddət Azərbaycan tarixinə misilsiz hərbi və mənəvi qələbə kimi yazıldı. Ordumuz müxtəlif istiqamətlərdə sürətlə irəliləyərək Cəbrayıl, Füzuli, Zəngilan, Qubadlı və digər rayonları, çoxsaylı kəndləri işğaldan azad etdi. Hər azad olunan yaşayış məntəqəsi xalqın qəlbində yeni ümid işığı yandırırdı. Ölkədə misli görünməmiş milli birlik yarandı: insanlar cəbhədə də, arxa cəbhədə də vahid məqsəd uğrunda səfərbər oldular. Bu birlik qələbənin ən mühüm şərtlərindən biri idi.

Və nəhayət, Şuşa uğrunda döyüşlər başladı. Bu, müharibənin ən çətin və ən məsuliyyətli mərhələlərindən biri idi. Şuşa dağlıq ərazidə, sıldırım qayalıqlarla və dərin dərələrlə əhatə olunmuş yüksəklikdə yerləşir. Şəhərə yaxınlaşma yolları təbii maneələrlə doludur və hər addım böyük cəsarət tələb edirdi. Lakin Azərbaycan əsgəri və zabiti bu çətinlikləri aşdı. Xüsusi təyinatlı bölmələr çətin relyefi, meşəli və sıldırım yamacları adlayaraq şəhərə doğru irəlilədi, ağır döyüşlərdə böyük igidlik göstərdilər. Bu döyüşlər Azərbaycan hərbi tarixində qəhrəmanlıq səhifələrindən biri kimi qalacaq. Hər bir əsgərin, hər bir zabitin iradəsi, peşəkarlığı və Vətənə sədaqəti sayəsində Şuşa yenidən Azərbaycana qayıtdı.

Noyabrın 8-də Azərbaycan Prezidenti, Ali Baş Komandan İlham Əliyev xalqa müraciətində Şuşanın işğaldan azad olunduğunu elan etdi. Bu sözlər uzun illər gözlənilən xəbər idi. Milyonlarla insan həmin anı ürəkdən yaşadı, çoxları sevinc göz yaşları içində bir-birinə sarıldı. Lakin bu sevincin yanında dərin hüzn də vardı: bu qələbə şəhidlərimizin qanı bahasına qazanılmışdı. Şuşa uğrunda həlak olan igidlərin xatirəsi Azərbaycan xalqının qəlbində daim yaşayacaq. Onların fədakarlığı sayəsində biz bu gün Şuşanı azad şəhər kimi anırıq. Qazilərimizin göstərdiyi mərdlik, bu yolda çəkdikləri əzab və məşəqqətlər isə xalqımızın yaddaşında şərəfli yer tutur.

Şuşanın azad edilməsi Vətən müharibəsinin həlledici dönüş nöqtəsi oldu. Bu şəhərin strateji mövqeyi ona nəzarəti hərbi baxımdan olduqca əhəmiyyətli edirdi, lakin qələbənin mənası təkcə hərbi sahə ilə məhdudlaşmırdı. Şuşa Azərbaycan üçün tarixi ədalətin, beynəlxalq hüququn və milli ləyaqətin bərpası demək idi. Beynəlxalq təşkilatların qətnamələrində Azərbaycan ərazilərinin işğal altında olduğu dəfələrlə təsdiqlənmişdi, lakin bu qərarlar uzun illər icra olunmamışdı. Şuşanın azadlığı bu ədalətsizliyə son qoydu və Azərbaycan xalqına göstərdi ki, əzmlə, birliklə və inamla tarixi haqqı bərpa etmək mümkündür.

Bu qələbə ilə əlaqədar 8 noyabr tarixi Azərbaycanda Zəfər Günü kimi qeyd olunur. Bununla yanaşı, bu tarix Şuşa şəhəri günü kimi də anılır. Bu iki ad bir-birini tamamlayır: Zəfər Günü bütün müharibənin qələbəsini, Şuşa şəhəri günü isə həmin qələbənin ən simvolik və ən ağır nöqtəsini xatırladır. Hər il noyabrın 8-də ölkənin hər yerində bayraqlar qaldırılır, şəhidlərin xatirəsi anılır, abidələrə və Şəhidlər xiyabanına gül dəstələri qoyulur, qazilərimizə minnətdarlıq bildirilir. Gənclər bu günü öz tarixi kimi yaşayır, qəhrəmanlıq nümunələrindən ruhlanır.

Qələbədən sonra şəhərdə genişmiqyaslı bərpa və quruculuq işləri başladı. Şəhərin baş planı hazırlandı, yollar çəkildi, su, enerji və digər infrastruktur yenilənməyə başladı. Tarixi abidələrin, məscidlərin, muzeylərin və mədəniyyət ocaqlarının bərpası həyata keçirilir. Əsas məqsəd Şuşanın tarixi simasını, memarlıq üslubunu və mədəni ruhunu qoruyaraq onu müasir şəhər kimi yenidən qurmaqdır. 2022-ci il Azərbaycanda «Şuşa İli» elan edildi və il ərzində şəhərdə çoxsaylı mədəni tədbirlər, festivallar, konfranslar keçirildi. 2023-cü ildə Şuşa İSESCO tərəfindən İslam dünyasının mədəniyyət paytaxtı seçildi. «Xarıbülbül» musiqi festivalı, «Vaqif poeziya günləri» və digər keçirilən tədbirlər şəhərin əvvəlki mədəni həyatının yenidən canlandığını göstərir.

Şuşanın əsl dirçəlişi isə onun sakinlərinin geri qayıtması ilə tamamlanır. «Böyük Qayıdış» proqramı çərçivəsində keçmiş məcburi köçkünlər mərhələ-mərhələ doğma yurda qayıdırlar. Şuşada ilk sakinlərin məskunlaşması bu prosesin simvolik başlanğıcı oldu. Uzun illər köçkün həyatı yaşamış insanlar doğma evlərinin həyətində yenidən çay içir, uşaqlarını öz atalarının gəzdiyi küçələrdə gəzdirir, gələcəyə yeni ümidlərlə baxırlar. Hər qayıdan ailə Şuşanın yenidən həyata qayıtmasının canlı sübutudur və bu mənzərə hər bir azərbaycanlının qəlbini isidən ən əziz mənzərədir.

Şuşa şəhəri günü bizə təkcə böyük qələbəni xatırlatmır, həm də məsuliyyət hissi aşılayır. Bu, şəhidlərin xatirəsini yaşatmaq, qazilərə hörmət göstərmək, Şuşanın tarixi irsini, muğamını, poeziyasını, memarlığını qorumaq, gələcək nəsillərə doğma yurd sevgisini ötürmək məsuliyyətidir. Noyabrın 8-i ayrılıqdan qovuşmağa, itkidən qələbəyə gedən yolun, uzun həsrətin sona çatdığı günün xatirəsidir. Şuşa azaddır, Şuşa yenidən qurulur və Şuşa Azərbaycanın qəlbində olduğu kimi, öz doğma torpağında da əbədi yaşayacaq.                                                                                              
 

Elnarə Mustafayeva
YAP Yasamal rayon təşkilatının sədr müavini