Qubadlı şəhərinin 2020-ci il oktyabrın 25-də işğaldan azad edilməsi yalnız hərbi uğur deyil, həm də Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpası istiqamətində strateji əhəmiyyət daşıyan hadisə idi. Prezident İlham Əliyevin müvafiq Sərəncamı ilə 25 oktyabr tarixinin Qubadlı Şəhəri Günü kimi təsis edilməsi bu əlamətdar günün tarixi və mənəvi əhəmiyyətini bir daha ön plana çıxarır. Bu tarix 44 günlük Vətən müharibəsində qazanılmış tarixi Zəfərin mühüm mərhələlərindən birini, Azərbaycan Ordusunun hərbi qüdrətini və xalqımızın sarsılmaz iradəsini təcəssüm etdirir.

Vətən müharibəsinin gedişində Azərbaycan Ordusunun Cəbrayıl və Zəngilan istiqamətlərində əldə etdiyi uğurlar Qubadlıya doğru irəliləyiş üçün mühüm zəmin yaratdı. Düşmənin gücləndirilmiş müdafiə mövqelərinə və strateji yüksəkliklərdə yerləşən istehkamlarına baxmayaraq, Azərbaycan hərbçiləri yüksək peşəkarlıq, qətiyyət və döyüş məharəti nümayiş etdirdilər. Əvvəlcə mühüm yüksəkliklərin, daha sonra ətraf yaşayış məntəqələrinin nəzarətə götürülməsi Qubadlı şəhərinin azad edilməsini təmin etdi. Nəticədə, noyabrın 9-dək şəhər və rayonun 41 kəndi işğaldan azad olundu.

Qubadlının azad edilməsi hərbi əməliyyatların sonrakı gedişinə də ciddi təsir göstərdi. Bu uğur Azərbaycan Ordusunun Laçın istiqamətində irəliləməsi üçün əlverişli imkanlar yaratdı və Ermənistanın hərbi-siyasi mövqelərinin zəifləməsində mühüm rol oynadı. Beləliklə, Qubadlı əməliyyatı Vətən müharibəsində əldə edilən qələbələrin ardıcıllığını təmin edən, Zəfərə aparan yolu daha da yaxınlaşdıran strateji mərhələlərdən biri kimi tarixə düşdü. Bu hadisə bir daha göstərdi ki, Azərbaycan Ordusunun döyüş meydanında qazandığı uğurlar düşünülmüş hərbi strategiyaya, yüksək hazırlığa və xalq-dövlət birliyinə əsaslanır.

Qubadlının azadlığı uğrunda döyüşlərdə iştirak edən hərbçilərimizin qəhrəmanlığı dövlətimiz tərəfindən yüksək qiymətləndirilib. 2020-ci il noyabrın 26-da “Qubadlının azad olunmasına görə” medalının təsis edilməsi bu tarixi qələbənin və onu təmin edən hərbi qulluqçuların şücaətinin dövlət səviyyəsində təqdirinin ifadəsidir. Həmin il dekabrın 23-də Prezident, Müzəffər Ali Baş Komandan İlham Əliyevin Qubadlıya səfəri zamanı şəhərdə Azərbaycan bayrağını ucaltması isə xüsusi rəmzi məna daşıyırdı. Bu hadisə doğma torpaqlarımız üzərində suverenliyin bərpasını, tarixi ədalətin təmin edilməsini və Qubadlının öz sahiblərinə qovuşmasının dönməzliyini nümayiş etdirirdi.

Bu gün Qubadlı rayonunda həyata keçirilən genişmiqyaslı bərpa və quruculuq işləri hərbi Zəfərin real inkişaf nəticələrinə çevrilməsinin bariz nümunəsidir. İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə dövlət siyasətinin əsas istiqamətlərindən biri dağıdılmış infrastrukturun yenidən qurulması, müasir yaşayış mühitinin yaradılması və keçmiş məcburi köçkünlərin doğma torpaqlarına qayıdışının təmin edilməsidir. Qubadlıda həyata keçirilən layihələr də bu strateji yanaşmanın tərkib hissəsidir.

Dövlət başçısının rayona səfərləri zamanı bir sıra mühüm infrastruktur layihələrinin təməli qoyulub, obyektlərin açılışları həyata keçirilib. Xanlıq–Qubadlı avtomobil yolunun təməlqoyma mərasimi, 110/35/10 kV-luq “Qubadlı” yarımstansiyasının açılışı, şəhərdə ilk yaşayış məhəlləsinin, inzibati binanın, 600 şagird yerlik məktəbin və 91 çarpayılıq Mərkəzi Xəstəxananın, eləcə də Xanlıq, Mahruzlu və Zilanlı kəndlərinin təməlqoyma mərasimləri rayonun gələcək inkişafı baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Bu layihələr nəqliyyat, enerji, təhsil, səhiyyə və yaşayış infrastrukturu arasında qarşılıqlı əlaqənin təmin edilməsinə xidmət edir.

Burada diqqət yetirilməli əsas məqam ondan ibarətdir ki, bərpa prosesi yalnız dağıdılmış tikililərin yenidən inşası ilə məhdudlaşmır. Qarşıya qoyulan məqsəd insanların təhlükəsiz, rahat və davamlı yaşayışı üçün zəruri şərait yaratmaq, iqtisadi fəallığı artırmaq, sosial xidmətləri əlçatan etmək və ərazilərin uzunmüddətli inkişafını təmin etməkdir. Bu baxımdan Qubadlıda infrastrukturun qurulması həm də gələcək məskunlaşmanın, məşğulluğun və sosial həyatın bərpasının əsasını təşkil edir.

Rayonun inkişafının uzunmüddətli perspektivləri də sistemli şəhərsalma yanaşması əsasında müəyyənləşdirilir. 2025-ci il sentyabrın 9-da Qubadlı şəhərinin 2040-cı ilədək inkişafına dair Baş plan təsdiq edilib. Bu sənəd şəhərin gələcək məkan təşkilinin, infrastrukturunun və inkişaf istiqamətlərinin planlaşdırılması baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Baş planın təsdiqi Qubadlının yenidən qurulmasının ayrı-ayrı layihələrdən ibarət deyil, vahid inkişaf strategiyası çərçivəsində həyata keçirilməsinin vacibliyini göstərir.

Enerji təminatının gücləndirilməsi, yeni avtomobil yollarının çəkilməsi, yaşayış məntəqələrinin yenidən qurulması və sosial obyektlərin yaradılması doğma yurda qayıdış üçün zəruri şərait formalaşdırır. Proqnozlara əsasən, gələcəkdə Qubadlıda 47 mindən çox insanın məskunlaşması nəzərdə tutulur. Bu hədəfin reallaşması üçün yalnız mənzil fondunun yaradılması kifayət deyil. İnsanların iş yerləri ilə təmin olunması, təhsil və səhiyyə xidmətlərinin təşkili, kommunal infrastrukturun dayanıqlı fəaliyyəti və sahibkarlıq imkanlarının genişləndirilməsi də mühüm əhəmiyyət daşıyır. Başqa sözlə, Böyük Qayıdışın uğuru insanların doğma torpaqlarında daimi və təhlükəsiz həyat qurması ilə ölçüləcək.

Qubadlının bərpası, eyni zamanda, işğaldan azad edilmiş ərazilərin iqtisadi potensialının yenidən qiymətləndirilməsi baxımından əhəmiyyətlidir. Müasir yol və enerji infrastrukturu gələcəkdə kənd təsərrüfatının, yerli sahibkarlığın və xidmət sektorunun inkişafı üçün yeni imkanlar yarada bilər. Bu imkanlardan səmərəli istifadə rayonun iqtisadi fəallığının yüksəlməsinə, yeni məşğulluq sahələrinin formalaşmasına və əhalinin sosial rifahının yaxşılaşmasına töhfə verə bilər. Beləliklə, Qubadlıda quruculuq işləri yalnız keçmişin dağıntılarının aradan qaldırılmasına deyil, gələcək üçün dayanıqlı inkişaf modelinin formalaşdırılmasına xidmət edir.

Bununla yanaşı, quruculuq və inkişaf naminə atılan addımlar işğal dövründə baş vermiş faciələrin və xalqımıza vurulmuş zərərin unudulması demək deyil. Ermənistanın uzun illər davam edən işğalı nəticəsində Qubadlı rayonunun yaşayış məntəqələri, fərdi evləri, inzibati binaları, dini və sosial obyektləri dağıdılıb, infrastrukturuna ciddi ziyan vurulub. Kənd təsərrüfatı obyektləri, avtomobil yolları, su təsərrüfatı sistemləri, elektrik və qaz xətləri, sənaye və məişət təyinatlı obyektlər yararsız vəziyyətə salınıb. Bu dağıntılar rayonun iqtisadi həyatına ağır zərbə vurmaqla yanaşı, əhalinin ənənəvi yaşayış və təsərrüfat münasibətlərini də pozub.

İşğal nəticəsində 29 903 nəfər doğma yurdunu tərk edərək Azərbaycanın müxtəlif bölgələrində məskunlaşmağa məcbur olub. Bu rəqəmin arxasında on minlərlə insanın şəxsi taleyi, yarımçıq qalmış həyat planları, doğma evə və torpağa qayıtmaq arzusu dayanır. Buna görə də Qubadlının bərpası məsələsinə yalnız iqtisadi və infrastruktur layihələri prizmasından yanaşmaq düzgün olmazdı. Bu proses həm də uzun illər doğma yurddan ayrı düşmüş insanların tarixi yaddaşının, sosial əlaqələrinin və mənəvi bağlılığının bərpasıdır.

İşğal dövründə həyata keçirilmiş qanunsuz məskunlaşdırma siyasəti də beynəlxalq hüquq baxımından ayrıca qiymətləndirilməli məsələlərdəndir. Xaricdən gətirilən ermənilər üçün Qubadlının Xanlıq kəndində qəsəbənin salınması bu siyasətin nümunələrindən biri kimi göstərilir. İşğal olunmuş ərazilərdə işğalçı dövlətin öz mülki əhalisinin bir hissəsini həmin ərazilərə köçürməsi beynəlxalq humanitar hüququn, o cümlədən 1949-cu il Cenevrə Konvensiyalarının müvafiq müddəalarının pozulması ilə bağlı hüquqi müzakirələrin predmetidir. Bu məsələyə hüquqi qiymət verilərkən konkret faktlar, sənədlər və beynəlxalq hüququn tətbiq edilən normaları əsas götürülməlidir.

Azərbaycan xalqı öz torpaqlarında törədilmiş dağıntıları, məcburi köçkünlük ağrılarını və tarixi-mədəni irsə vurulmuş zərəri unutmur. Tarixi həqiqətlərin sənədləşdirilməsi, maddi ziyanın müəyyənləşdirilməsi, mədəni irsin qorunması və baş vermiş hadisələrin beynəlxalq ictimaiyyətə çatdırılması gələcək nəsillər qarşısında mühüm vəzifədir. Eyni zamanda, hüquqi məsələlərin beynəlxalq hüququn prinsiplərinə uyğun şəkildə araşdırılması tarixi ədalətin müdafiəsi baxımından əhəmiyyət daşıyır.

Qubadlı bu gün azadlığın, dirçəlişin və Böyük Qayıdışın rəmzlərindən birinə çevrilir. Şəhərin azad edilməsi ilə başlayan yeni mərhələ bu gün müasir infrastrukturun qurulması, yaşayış məntəqələrinin bərpası və insanların doğma yurda qayıdışı istiqamətində davam edir. Bu proses Azərbaycanın hərbi qələbəni siyasi iradə, dövlət idarəçiliyi və sosial-iqtisadi inkişafla tamamladığını göstərir.

Qubadlının gələcəyi yalnız yeni binalar və yollarla deyil, burada formalaşacaq həyatın davamlılığı, insanların rifahı, iqtisadi imkanlar və sosial mühitlə müəyyən ediləcək. Qarşıya qoyulan hədəflərə nail olunması dövlətin həyata keçirdiyi layihələrin səmərəliliyi ilə yanaşı, sakinlərin doğma yurda qayıdaraq rayonun inkişafında fəal iştirakından da asılıdır.

25 oktyabrın Qubadlı Şəhəri Günü kimi qeyd edilməsi bu baxımdan həm tarixi Zəfərin xatırlanması, həm də gələcəyə yönəlmiş vəzifələrin dərk olunması üçün mühüm fürsətdir. Qubadlı nümunəsi bir daha təsdiqləyir ki, hərbi qələbənin həqiqi nəticəsi azad edilmiş torpaqlarda həyatın bərpası, tarixi ədalətin möhkəmləndirilməsi və gələcək nəsillər üçün təhlükəsiz, firavan yaşayış mühitinin yaradılmasıdır. Bu gün Qubadlıda aparılan quruculuq işləri Zəfərin davamı, Böyük Qayıdışın isə real məzmun qazanan mərhələsidir.

Natiq Quluzadə

YAP Zəngilan rayon təşkilatının sədri