25 oktyabr Qubadlının çoxəsrlik tarixində yalnız təqvimə yazılmış əlamətdar gün deyil, həm də uzun illər davam edən ayrılığın sona çatmasına, doğma yurda qayıdış ümidinin gerçəkləşməsinə və yeni həyatın başlanmasına aparan yolun rəmzidir. Bu tarix xalqımızın yaddaşında azadlığın, milli iradənin və torpağa bağlılığın təntənəsi kimi yaşayır. Otuz ilə yaxın müddətdə doğma yurdlarından ayrı düşən qubadlılılar üçün 2020-ci il oktyabrın 25-də Azərbaycan Ordusunun şəhəri işğaldan azad etməsi itirilmiş zamanın, yarımçıq qalmış arzuların və illərlə qorunan ümidlərin yenidən canlanması demək idi.

Qubadlının azadlığına gedən yol ağır sınaqlardan, böyük fədakarlıqlardan və sarsılmaz iradədən keçdi. 1993-cü il avqustun 31-də işğal edilən rayonun sakinləri evlərini, təsərrüfatlarını, doğma küçələrini və həyatlarının ayrılmaz hissəsinə çevrilmiş yurd yerlərini tərk etməyə məcbur oldular. Lakin zaman və məsafə onların Qubadlıya olan mənəvi bağlılığını zəiflədə bilmədi. Doğma torpaq xatirələrdə yaşadı, qayıdış arzusu nəsildən-nəslə ötürüldü. Nəhayət, 2020-ci ildə Vətən müharibəsi bu arzunun reallaşması üçün tarixi imkan yaratdı.

Prezident, Müzəffər Ali Baş Komandan İlham Əliyev Qubadlının azad edilməsinin əhəmiyyətini belə ifadə etmişdir: “Qubadlıya öz sahibləri qayıdıb. Qubadlının işğaldan azad edilməsi tarixi hadisə idi. Oktyabrın 25-də Qubadlı şəhərinin azad edilməsi bizim qələbəmizi yaxınlaşdırdı”.

Bu fikirlər Qubadlının azad edilməsinin hərbi və siyasi əhəmiyyətini ifadə etməklə yanaşı, doğma yurd həsrəti ilə yaşayan insanların mənəvi dünyasını da əks etdirir. Çünki torpağın azadlığı yalnız ərazi üzərində nəzarətin bərpası deyil. Bu, ailə ocaqlarına qayıtmaq, ata-baba yurdunu yenidən görmək, uşaqlıq xatirələrini doğma küçələrdə yaşatmaq və gələcəyi öz torpağında qurmaq imkanının bərpasıdır.

Həkəri və Bərgüşad çaylarının əhatəsində yerləşən Qubadlı Azərbaycanın təbii gözəllikləri, meşələri, münbit torpaqları və zəngin təsərrüfat ənənələri ilə seçilən bölgələrindəndir. Rayonun coğrafi mövqeyi, təbii ehtiyatları və kənd təsərrüfatı imkanları onun iqtisadi inkişafında mühüm rol oynayıb. İşğala qədər burada əkinçilik, heyvandarlıq, taxılçılıq, üzümçülük və tütünçülük geniş yayılmış, əhali uzun illər ərzində formalaşmış təsərrüfat təcrübəsi əsasında öz yaşayışını təmin etmişdi.

Qubadlının dəyəri yalnız onun təbii sərvətləri ilə ölçülmür. Bu diyar həm də insanların zəhməti, ailə ənənələri, qonşuluq münasibətləri və nəsillərin yaddaşında yaşayan mənəvi irsi ilə bütöv bir həyat məkanıdır. Burada hər kəndin öz tarixi, hər evin öz xatirəsi, hər yolun insanları bir-birinə bağlayan bir hekayəsi var. Məhz buna görə işğal Qubadlı üçün təkcə coğrafi məkanın itirilməsi deyil, bütöv bir yaşayış mühitinin və sosial münasibətlər sisteminin dağıdılması ilə nəticələndi.

İşğal nəticəsində 29 997 nəfər məcburi köçkün respublikanın müxtəlif ərazilərində müvəqqəti məskunlaşmağa məcbur oldu. Rayonun 94 yaşayış məntəqəsi, 7278 fərdi yaşayış evi, inzibati və sosial obyektləri, mədəniyyət müəssisələri, məscidləri, körpüləri və mühüm infrastruktur qurğuları dağıdıldı və ya yararsız vəziyyətə salındı. Bu rəqəmlərin arxasında minlərlə insanın yaşantısı, illərlə davam edən məhrumiyyətlər və doğma yurda qayıtmaq arzusu dayanırdı.

Məcburi köçkünlük şəraitində böyüyən uşaqlar, doğma torpağını xatirələrində yaşadan yaşlılar, ailə ocağını yenidən görmək ümidi ilə yaşayan valideynlər üçün Qubadlıya qayıdış zamanla daha böyük mənəvi məna qazandı. Bu baxımdan, şəhərin azad edilməsi keçmişin ağrılı səhifəsinin bağlanmasına doğru atılan addım olmaqla yanaşı, gələcəyin yenidən qurulmasına başlanğıc verdi.

2020-ci il sentyabrın 27-də başlayan Vətən müharibəsi Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpası istiqamətində tarixi mərhələ oldu. Azərbaycan Ordusu döyüş meydanında nümayiş etdirdiyi peşəkarlıq, yüksək hazırlıq və fədakarlıqla işğal altındakı ərazilərin azad olunmasını təmin etdi. Qubadlı istiqamətində aparılan əməliyyatlar da bu mübarizənin mühüm tərkib hissəsi idi.

Şəhərin strateji mövqeyi və ətraf ərazilərin relyefi hərbi əməliyyatların mürəkkəbliyini artırırdı. Ordumuzun ardıcıl irəliləyişi, mühüm yüksəkliklər və yaşayış məntəqələri uğrunda mübarizəsi Qubadlının azad edilməsinə zəmin yaratdı. Oktyabrın 25-də şəhərin işğaldan azad edilməsi müharibənin gedişində mühüm hadisəyə çevrildi. Noyabrın 9-dək Qubadlı şəhəri ilə yanaşı, rayonun 41 kəndi də azad edildi.

Bu qələbənin arxasında hərbi güclə yanaşı, siyasi iradə, xalqın həmrəyliyi və dövlətin müdafiə potensialının ardıcıl şəkildə möhkəmləndirilməsi dayanırdı. Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə həyata keçirilən siyasət, Azərbaycan Ordusunun döyüş qabiliyyətinin artırılması və milli maraqların qorunması istiqamətində görülən işlər torpaqlarımızın azad olunması üçün mühüm zəmin yaratmışdı.

2020-ci il dekabrın 23-də Prezident İlham Əliyevin Qubadlı şəhərində Azərbaycan bayrağını ucaltması isə azadlığın dövlət suverenliyinin rəmzi ifadəsinə çevrildiyi əlamətdar anlardan biri oldu. Bu bayraq yalnız şəhərin üzərində dalğalanan dövlət rəmzi deyil, həm də Qubadlının gələcəyinin Azərbaycan dövlətçiliyi ilə ayrılmaz bağlılığının ifadəsi idi.

Beləliklə, 25 oktyabr Qubadlının taleyində hərbi qələbənin konkret nəticəsini göstərən tarix olmaqla yanaşı, bölgənin siyasi, iqtisadi və sosial həyatının yenidən qurulmasına aparan yolun başlanğıcına çevrildi.

İşğaldan azad edilmiş ərazilərin bərpası Azərbaycanın qarşısında duran mühüm vəzifələrdəndir. Bu prosesin mahiyyəti dağıdılmış binaların yenidən tikilməsi ilə məhdudlaşmır. Əsas məqsəd insanların təhlükəsiz yaşayışı üçün şərait yaratmaq, müasir infrastruktur formalaşdırmaq, iqtisadi fəaliyyəti canlandırmaq və doğma yurda qayıdışı davamlı məskunlaşma ilə möhkəmləndirməkdir.

Qubadlıda həyata keçirilən quruculuq işləri də məhz bu məqsədlərə xidmət edir. Şəhərin 2040-cı ilədək inkişafına dair Baş planın 2025-ci il sentyabrın 9-da təsdiqlənməsi gələcək inkişafın planlı və sistemli şəkildə həyata keçirilməsi baxımından mühüm mərhələdir. Baş plan şəhərin məkan quruluşunun, yaşayış ərazilərinin, sosial obyektlərin və infrastrukturun uzunmüddətli perspektivdə formalaşdırılmasına istiqamət verir.

Müasir şəhərsalma yanaşmaları əsasında Qubadlının yenidən qurulması gələcək nəsillərin rahat və təhlükəsiz yaşayışı üçün əsaslar yaradır. Burada məqsəd keçmişin izlərini qorumaqla yanaşı, müasir həyatın tələblərinə cavab verən yaşayış mühiti formalaşdırmaqdır. Yeni yollar, yaşayış binaları, sosial obyektlər və kommunikasiya sistemləri şəhərin iqtisadi və ictimai həyatının bərpasını təmin edən vahid inkişaf modelinin tərkib hissələridir.

Qubadlının gələcəyi yalnız fiziki infrastrukturla deyil, həmin infrastrukturu canlı şəhər həyatına çevirəcək insanların qayıdışı ilə müəyyənləşəcək. Yeni binaların istifadəyə verilməsi, ailələrin məskunlaşması, uşaqların məktəbə getməsi, sahibkarlıq fəaliyyətinin genişlənməsi və ictimai münasibətlərin yenidən formalaşması bərpa prosesinin əsl nəticəsini ortaya qoyacaq.  

Qubadlı şəhərində ilk yaşayış məhəlləsinin tikintisi doğma yurda qayıdışın konkret nəticələrini əks etdirən layihələrdəndir. Ümumi ərazisi 3,34 hektar olan layihə çərçivəsində 21 yaşayış binasının və 176 mənzilin inşası nəzərdə tutulub.

Bu rəqəmlər ilk baxışdan tikinti layihəsinin miqyasını göstərsə də, onun əsl əhəmiyyəti daha genişdir. Hər mənzil bir ailənin öz doğma şəhərində yeni həyata başlaması, hər bina uzun ayrılıqdan sonra qonşuluq münasibətlərinin bərpası, hər yeni məhəllə isə şəhərin sosial həyatının yenidən canlanması deməkdir.

Uzun illər ərzində Qubadlıdan kənarda yaşayan insanlar üçün doğma şəhərə qayıtmaq yalnız yaşayış yerini dəyişmək deyil. Bu, ailə tarixinin davam etdirilməsi, uşaqların ata-baba yurdunun mühitində böyüməsi və illərlə qorunmuş mənəvi bağların yenidən möhkəmlənməsidir. Buna görə də yaşayış layihələrinin həyata keçirilməsi Qubadlının bərpasında həm sosial, həm də mənəvi baxımdan xüsusi yer tutur.

Quruculuq işləri rayonun kəndlərini də əhatə edir. Mahruzlu kəndində birinci mərhələdə 190 evin, Zilanlı kəndində isə 159 evin tikintisinin nəzərdə tutulması kənd yaşayışının bərpasına yönəlmiş tədbirlərin miqyasını göstərir. Bu layihələr ailələrin doğma kəndlərinə qayıtmasına, ənənəvi təsərrüfat fəaliyyətinin yenidən qurulmasına və yerli iqtisadi imkanların reallaşdırılmasına şərait yarada bilər.

Şəhərlə kənd arasında inkişaf tarazlığının qorunması Qubadlının gələcəyi üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır. Çünki rayonun iqtisadi potensialının tam reallaşdırılması həm şəhər həyatının, həm də kənd təsərrüfatının paralel inkişafını tələb edir. Yaşayış məntəqələri arasında nəqliyyat əlaqələrinin genişləndirilməsi, sosial xidmətlərə əlçatanlığın təmin olunması və yeni iş imkanlarının yaradılması qayıdış prosesinin dayanıqlığını gücləndirən amillərdir.

Hər bir yaşayış məntəqəsinin gələcəyi onun enerji, rabitə, nəqliyyat və kommunal təminatından birbaşa asılıdır. Qubadlıda həyata keçirilən infrastruktur layihələri rayonun uzunmüddətli inkişafı üçün zəruri əsasların formalaşdırılmasına xidmət edir.

2021-ci il oktyabrın 25-də “Qubadlı” 110/35/10 kilovoltluq yarımstansiyasının açılması rayonun enerji təminatının bərpası istiqamətində mühüm addım oldu. Elektrik verilişi xətlərinin və fiberoptik kabelin çəkilməsi isə ərazinin enerji və rabitə imkanlarının genişləndirilməsi üçün zəmin yaratdı.

Bu layihələrin əhəmiyyəti yalnız evlərin elektrik enerjisi və rabitə ilə təmin olunması ilə məhdudlaşmır. Etibarlı enerji təchizatı istehsal müəssisələrinin, sahibkarlıq subyektlərinin və xidmət sahələrinin fəaliyyətinə imkan yaradır. Müasir rabitə infrastrukturu isə rəqəmsal xidmətlərin, elektron idarəetmənin və informasiya texnologiyalarının tətbiqini asanlaşdırır. Beləliklə, infrastrukturun bərpası Qubadlının iqtisadi həyatının canlanması üçün də vacib şərtdir.

Qubadlı-Eyvazlı və yeni Qubadlı-Laçın avtomobil yollarının tikintisi rayonun nəqliyyat əlaqələrinin genişləndirilməsi baxımından əhəmiyyət daşıyır. Bu yollar yaşayış məntəqələri arasında gediş-gəlişi asanlaşdırmaqla yanaşı, məhsulların daşınması, təsərrüfat əlaqələrinin genişlənməsi və yeni iqtisadi imkanların yaranması üçün şərait formalaşdırır.

Nəqliyyat bağlantılarının gücləndirilməsi Qubadlının Qarabağ və Şərqi Zəngəzur iqtisadi rayonlarının ümumi inkişaf məkanına inteqrasiyasına da töhfə verə bilər. Bu baxımdan yolları yalnız bir məntəqəni digərinə bağlayan nəqliyyat xətləri kimi deyil, həm də iqtisadi əlaqələri, əməkdaşlığı və sosial inkişafı birləşdirən mühüm vasitələr kimi qiymətləndirmək lazımdır.

Qubadlının yenidən qurulması ilə bağlı görülən işlərin nəticəsi ilk növbədə insanların həyatında yaratdığı dəyişikliklərlə ölçülməlidir. Müasir binalar, yeni yollar və kommunikasiya sistemləri vacib olsa da, şəhərin həqiqi dirçəlişi insanların burada rahat yaşaması, işləməsi, təhsil alması və gələcəyə inamla baxması ilə tamamlanacaq.

Bu səbəbdən yaşayış məhəllələri ilə yanaşı, məktəb, xəstəxana və inzibati binaların tikintisi də mühüm əhəmiyyət daşıyır. Təhsil müəssisələri uşaqların gələcəyini, səhiyyə obyektləri əhalinin sağlamlığını, inzibati xidmətlər isə gündəlik həyatın səmərəli təşkilini təmin edən əsas strukturlardır.

Məşğulluq imkanlarının yaradılması da qayıdışın davamlılığı üçün vacib şərtdir. Əhalinin doğma yurda qayıtması ilə yanaşı, burada işləmək, ailəsini dolandırmaq və öz bacarıqlarını reallaşdırmaq imkanlarına malik olması uzunmüddətli məskunlaşmanın əsasını təşkil edir. Qubadlının təbii ehtiyatları, kənd təsərrüfatı ənənələri və əlverişli inkişaf imkanları yerli iqtisadiyyatın canlandırılması üçün müxtəlif istiqamətlər açır.

Gələcəkdə kənd təsərrüfatının bərpası, emal sahələrinin inkişafı, xidmət sektorunun genişlənməsi və kiçik sahibkarlığın təşviqi rayonun iqtisadi həyatında mühüm rol oynaya bilər. Bu istiqamətlər üzrə imkanların reallaşdırılması həm yerli əhalinin məşğulluğuna, həm də Qubadlının ümumi sosial-iqtisadi inkişafına müsbət təsir göstərə bilər.

Deməli, bərpanın əsas məqsədi təkcə dağıdılmış məkanları yenidən qurmaq deyil, həmin məkanlarda insanların həyatını, əmək fəaliyyətini və sosial münasibətlərini bərpa etməkdir. Qubadlının gələcəyi də bu amillərin qarşılıqlı şəkildə inkişaf etdirilməsindən asılıdır.

Prezident İlham Əliyevin 2023-cü il iyulun 31-də imzaladığı Sərəncamla işğaldan azad edilmiş ərazilər üzrə şəhər günlərinin təsis edilməsi Azərbaycanın tarixi yaddaşının qorunması baxımından mühüm addım oldu. Həmin qərara əsasən, oktyabrın 25-i Qubadlı şəhəri günü kimi müəyyənləşdirildi.

Bu tarix artıq yalnız hərbi qələbənin ildönümü deyil. O, keçmişlə gələcək arasında mənəvi körpü yaradan, xalqın doğma torpağa bağlılığını və azadlığın dəyərini xatırladan əlamətdar gündür. Qubadlı Şəhəri Günü həm də yeni nəsillərə bu torpağın keçdiyi tarixi yolu, insanların üzləşdiyi çətinlikləri və azadlığın hansı fədakarlıqlar hesabına əldə edildiyini çatdırmaq baxımından əhəmiyyətlidir.

Tarixi yaddaşın qorunması yalnız keçmiş hadisələrin xatırlanması ilə məhdudlaşmamalıdır. Bu yaddaş gələcək üçün məsuliyyət hissi formalaşdırmalı, azad edilmiş ərazilərin inkişafına, milli-mənəvi irsin qorunmasına və dövlət suverenliyinin möhkəmləndirilməsinə xidmət etməlidir. Qubadlının bərpası da məhz bu baxımdan mühüm məna daşıyır: şəhər öz keçmişinə qayıtmaqla kifayətlənmir, eyni zamanda yeni inkişaf mərhələsinə qədəm qoyur.

Bu gün Qubadlının gələcəyini müəyyən edən əsas istiqamət azadlıq nəticəsində yaranmış imkanları dayanıqlı inkişafa çevirməkdir. Qarşıda duran vəzifələr genişdir: yaşayış məntəqələrinin bərpası, müasir infrastrukturun yaradılması, sosial xidmətlərin inkişafı, iqtisadi fəallığın artırılması və insanların doğma yurdlarında təhlükəsiz məskunlaşmasının təmin edilməsi.

Bu prosesin uğuru təkcə tikilən binaların, salınan yolların və istifadəyə verilən obyektlərin sayı ilə ölçülməməlidir. Əsas göstərici Qubadlının yenidən yaşayan şəhərə çevrilməsi, ailələrin burada gələcək qurması, uşaqların doğma yurdda böyüməsi və iqtisadi həyatın davamlı şəkildə canlanması olacaq.

Qubadlı öz təbii imkanları, zəhmətkeş insanları və tarixi-mənəvi irsi ilə Azərbaycanın inkişafında mühüm yer tutmaq potensialına malikdir. Bu potensialın reallaşdırılması isə quruculuq layihələrinin səmərəli icrası, sosial və iqtisadi sahələrin uzlaşdırılması, yerli imkanlardan məqsədyönlü istifadə və qayıdış prosesinin ardıcıl davam etdirilməsi ilə bağlıdır.

25 oktyabrın tarixi mənası məhz burada üzə çıxır: bu gün keçmişdə qazanılmış qələbəni xatırlatmaqla yanaşı, həmin qələbənin yaratdığı imkanları gələcək nəsillər üçün gerçəyə çevirmək məsuliyyətini də ifadə edir. Qubadlının azadlığı ilə başlanan yeni tarix indi quruculuq, dirçəliş və doğma yurda qayıdış mərhələsində davam edir.

Qubadlı bu gün yalnız azad edilmiş şəhər kimi deyil, yenidən qurulan həyatın, qorunan milli yaddaşın və gələcəyə yönələn inkişafın ünvanı kimi diqqət çəkir. Otuz ilə yaxın ayrılığın ağrısını yaşamış bu diyarın sabahı doğma torpağa qayıdan insanların səsi, yeni evlərin işığı, məktəblərin həyatı və qurulan təsərrüfatların fəaliyyəti ilə müəyyənləşəcək. 25 oktyabr isə bütün bunların başlanğıcında dayanan tarixi gün kimi xalqımızın yaddaşında öz əhəmiyyətini qoruyacaq.

İlahə Qurbanova

YAP Samux rayon təşkilatının əməkdaşı