Vahid rəqəmsal arxitektura: xidmət, data və etimad

Bakı:

10 °C

71 %

6 m/s

Əlaqə

AZ RU EN

Ana səhifə / Arxiv / Vahid rəqəmsal arxitektura: xidmət, data və etimad

Vahid rəqəmsal arxitektura: xidmət, data və etimad

17.02.2026 [12:35]

“Azərbaycanın yeni rəqəmsal arxitekturası” dedikdə söhbət sadəcə yeni proqram təminatları almaqdan və ya hansısa platformanı yeniləməkdən getmir. Burada məsələ daha dərindir. Bu, dövlət idarəçiliyinə baxışın dəyişməsi, xidmətlərin necə qurulduğuna yenidən baxmaq deməkdir. Dünya sürətlə rəqəmsallaşır. Süni intellekt artıq zavodlarda, banklarda, xəstəxanalarda işləyir. Data mərkəzləri strateji obyektə çevrilib. Belə bir vaxtda rəqəmsal transformasiya seçim deyil. Zərurətdir.

Azərbaycan üçün bu mövzu iki səbəbə görə xüsusilə önəmlidir. Birincisi, vətəndaş gündəlik həyatında daha rahat, daha sürətli xidmət görməlidir. İkincisi, ölkə regionda rəqəmsal qovşaq rolunu gücləndirə bilər. Yəni söhbət təkcə daxili rahatlıqdan yox, həm də iqtisadi imkanlardan gedir.

İllərdir müxtəlif qurumlar öz sistemlərini qurub, öz portallarını yaradıb. Bu, müəyyən mərhələdə işə yaradı. Amma uzun müddətdə pərakəndəlik problemlər yaradır. Bir xidmət tam rəqəmsaldır, digəri hələ də kağız tələb edir. Vətəndaş bir məsələ üçün bir neçə platformada qeydiyyatdan keçir. Eyni məlumatı dəfələrlə daxil edir. Nəticədə sistem bütöv yox, hissələr şəklində işləyir. Halbuki məqsəd tam başqa olmalıdır: vahid yanaşma, vahid standart, vahid təcrübə.

Burada “mygov” kimi vahid ekosistem ideyası ön plana çıxır. İnsanlar dövlət xidmətini qurumun adı ilə yox, ehtiyacı ilə axtarır. Heç kim demir ki, “mən filan agentliyin xidmətindən istifadə etmək istəyirəm”. İnsan deyir ki, uşağım oldu, biznes açmaq istəyirəm, ev alıram, sosial dəstəyə ehtiyacım var. Həyat hadisələri yanaşması da elə buradan doğur.

Məsələn, uşaq doğulursa, valideyn ayrıca üç-dörd yerə müraciət etməməlidir. Sistem özü işləməlidir. Qeydiyyat getsin, sosial ödəniş prosesi başlasın, lazım olan sənədlər formalaşsın. Vətəndaşa isə sadəcə bildiriş gəlsin: “Proses başladı, bunlar hazırdır”. Dövlətin rolu dəyişir. Gözləyən yox, təşəbbüs göstərən tərəfə çevrilir. Bu, həm vaxt qazandırır, həm də etimadı artırır.

Amma bütün bunların əsasında data dayanır. Keyfiyyətli məlumat yoxdursa, süni intellekt də formal qalır. Məlumatlar fərqli sistemlərdə, fərqli formatlarda, bir-biri ilə uyğunlaşmadan saxlanılırsa, oradan ciddi nəticə çıxarmaq çətindir. Ona görə vahid standartlar, məlumatın düzgün saxlanması və paylaşılması, “data lake” yanaşması vacibdir. Dövlət cloudu və data mərkəzləri də bu işin texniki dayağıdır. Onlar olmadan nə sürət, nə də ölçəklənmə mümkündür.

Bir məsələni də açıq demək lazımdır: rəqəmsallaşma artdıqca risklər də artır. Kibertəhlükəsizlik sonradan əlavə edilən funksiya ola bilməz. Əgər sistemin içində təhlükəsizlik yoxdursa, o sistem uzunömürlü olmayacaq. SOC-lar, CERT mexanizmləri, vahid monitorinq, güclü identifikasiya – bunlar texniki termin kimi səslənə bilər, amma əslində vətəndaşın rahatlığı ilə birbaşa bağlıdır. İnsan bilməlidir ki, məlumatı qorunur. Sistem dayanmayacaq. Problem olsa, məsul qurum var.

Və ən vacib məqamlardan biri – insan amili. Rəqəmsal transformasiya texnologiya layihəsi deyil, düşüncə dəyişməsidir. Qurumlarda bu prosesə cavabdeh şəxslər olmalıdır. Kadrlar davamlı öyrənməlidir. Təhsil sistemi yeni bacarıqlar formalaşdırmalıdır. Əks halda, ən yaxşı platforma belə kağız üzərində qalacaq. Hər qurum öz bildiyini etsə, vahid arxitektura sadəcə konsept olaraq qalacaq.

Sonda məsələ sadədir. Yeni rəqəmsal arxitektura daha rahat xidmət deməkdir. Daha az vaxt itkisi deməkdir. Daha çox şəffaflıq və təhlükəsizlik deməkdir. Amma bunun üçün texnologiya, idarəetmə, təhlükəsizlik və insan kapitalı paralel inkişaf etməlidir. Biri geri qalarsa, sistem bütöv işləməyəcək.

Rəqəmsal gələcək öz-özünə qurulmur. Onu planlı şəkildə qurmaq lazımdır. İndi isə məhz o mərhələdəyik.

Azər SÜLEYMANOV,

Yeni Azərbaycan Partiyası Nəsimi rayon təşkilatının sədri

Paylaş:

Baxılıb: 138 dəfə