Azərbaycan–Böyük Britaniya münasibətlərində yeni strateji mərhələ: etimaddan genişmiqyaslı tərəfdaşlığa doğru

Azərbaycan–Böyük Britaniya münasibətlərində yeni strateji mərhələ: etimaddan genişmiqyaslı tərəfdaşlığa doğru

 

Beynəlxalq münasibətlər sistemində dövlətlərin mövqeyi yalnız siyasi bəyanatlarla deyil, qurduqları etibarlı tərəfdaşlıqlar, həyata keçirdikləri təşəbbüslər və uzunmüddətli əməkdaşlıq strategiyaları ilə müəyyən olunur. Bu baxımdan Azərbaycan ilə Böyük Britaniya arasında formalaşmış münasibətlər qarşılıqlı maraqlara, siyasi etimada və davamlı əməkdaşlıq ənənələrinə əsaslanan mühüm tərəfdaşlıq nümunəsidir. 2026-cı il noyabrın 12-də Dublində Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev və Böyük Britaniyanın Baş naziri Endi Börnhem tərəfindən Strateji Tərəfdaşlıq haqqında Birgə Bəyannamənin imzalanması isə bu münasibətlərin inkişafında yeni mərhələnin başlanğıcı kimi xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Sənədin mahiyyəti yalnız iki ölkə arasında diplomatik əlaqələrin növbəti dəfə təsdiqlənməsindən ibarət deyil. Burada əsas məsələ illər ərzində formalaşmış əməkdaşlığın daha geniş istiqamətlər üzrə inkişaf etdirilməsi, yeni dövrün çağırışlarına uyğun prioritetlərin müəyyənləşdirilməsi və tərəfdaşlığın gələcək perspektivlərinin konkret çərçivəyə salınmasıdır. Başqa sözlə, Azərbaycan və Böyük Britaniya münasibətləri ənənəvi əməkdaşlıq sahələrini qorumaqla yanaşı, yeni iqtisadi, texnoloji və təhlükəsizlik reallıqlarına uyğunlaşan strateji məzmun qazanır.

Bu münasibətlərin möhkəm təməli müstəqil Azərbaycanın xarici siyasətinin formalaşdığı ilk illərdə qoyulub. Ümummilli Lider Heydər Əliyev ölkənin beynəlxalq mövqelərinin gücləndirilməsini, aparıcı dövlətlərlə qarşılıqlı faydalı əlaqələrin qurulmasını və xarici investisiyaların cəlb edilməsini dövlət siyasətinin mühüm istiqamətlərindən biri kimi müəyyənləşdirmişdi. Məhz bu uzaqgörən yanaşmanın nəticəsi olaraq Böyük Britaniya ilə əlaqələr ardıcıl şəkildə inkişaf etdirildi, siyasi dialoq iqtisadi əməkdaşlıqla tamamlandı. 1994-cü ildə Londonda imzalanmış Dostluq və Əməkdaşlıq haqqında Birgə Bəyannamə isə münasibətlərin institusional əsasını formalaşdırdı.

Həmin ilin sentyabrında imzalanan “Əsrin müqaviləsi” Azərbaycan-Böyük Britaniya əməkdaşlığının tarixində xüsusi yer tutur. Britaniyanın BP şirkətinin bu beynəlxalq enerji layihəsinə qoşulması ölkəmizin neft sektoruna qabaqcıl texnologiyaların, xarici kapitalın və beynəlxalq idarəetmə təcrübəsinin gətirilməsinə mühüm töhfə verdi. Bu əməkdaşlıq Azərbaycanın dünya enerji bazarına inteqrasiyasını sürətləndirməklə yanaşı, ölkəmizin beynəlxalq iqtisadi münasibətlər sistemində mövqeyini də əhəmiyyətli dərəcədə gücləndirdi.

Bu gün həmin tərəfdaşlığın yeni məzmunla davam etdirilməsi Prezident İlham Əliyevin həyata keçirdiyi praqmatik və çoxşaxəli xarici siyasətin məntiqi nəticəsidir. Dövlət başçısının rəhbərliyi ilə Azərbaycan beynəlxalq əməkdaşlıq imkanlarını genişləndirərək enerji, nəqliyyat, investisiya və regional təhlükəsizlik sahələrində mühüm tərəfdaşa çevrilib. Böyük Britaniya ilə münasibətlərin hazırkı səviyyəsi də məhz ardıcıl siyasi kursun, qarşılıqlı maraqların və dəyişən beynəlxalq reallıqlara çevik yanaşmanın nəticəsidir.

Yeni Birgə Bəyannamənin diqqətçəkən cəhətlərindən biri iqtisadi əməkdaşlığın ənənəvi enerji çərçivəsindən kənara çıxarılmasıdır. Sənəddə ticarət, investisiya, infrastruktur, maliyyə bazarları, kiçik və orta sahibkarlıq, yaşıl maliyyələşmə və regional bağlantılar üzrə əməkdaşlığın genişləndirilməsi nəzərdə tutulur. Bu istiqamətlər Azərbaycanın iqtisadiyyatın şaxələndirilməsi, qeyri-neft sektorunun inkişafı və dayanıqlı iqtisadi modelin formalaşdırılması hədəfləri ilə uzlaşır.

Xüsusilə enerji sahəsində əməkdaşlığın yeni mərhələsi diqqətəlayiqdir. Azərbaycan uzun illərdir Avropanın enerji təhlükəsizliyinə töhfə verən etibarlı tərəfdaş kimi çıxış edir. Lakin müasir dövrdə enerji təhlükəsizliyinin məzmunu dəyişir. Artıq bu anlayış yalnız neft və qaz təchizatı ilə məhdudlaşmır, bərpaolunan enerji mənbələrinin inkişafını, elektrik enerjisinin ötürülməsini və müasir enerji infrastrukturunun qurulmasını da əhatə edir.

Xəzər dənizinin külək enerjisi imkanları, ölkəmizin günəş enerjisi potensialı və əlverişli coğrafi mövqeyi bu sahədə geniş perspektivlər yaradır. Böyük Britaniyanın maliyyə, mühəndislik və texnoloji təcrübəsinin Azərbaycanın imkanları ilə birləşdirilməsi yeni investisiya layihələrinin həyata keçirilməsinə şərait yarada bilər. Beləliklə, əməkdaşlığın gələcək gündəliyində ənənəvi enerji resursları ilə yanaşı, yaşıl enerji və innovativ texnologiyalar da mühüm yer tutur.

Digər strateji istiqamət nəqliyyat və logistika sahəsidir. Xüsusilə Orta Dəhlizin inkişafı Azərbaycanın regional və beynəlxalq əhəmiyyətini daha da artırır. Asiya ilə Avropa arasında alternativ və etibarlı nəqliyyat bağlantılarının formalaşdığı bir dövrdə ölkəmizin coğrafi mövqeyi mühüm geoiqtisadi üstünlüyə çevrilir. Limanlar, dəmir yolları, avtomobil magistralları və logistika infrastrukturu üzrə həyata keçirilən layihələr Azərbaycanın beynəlxalq tranzit imkanlarını genişləndirir.

Bəyannamədə Orta Dəhlizin inkişafına dəstəyin vurğulanması bu istiqamətin strateji əhəmiyyətinin beynəlxalq səviyyədə qəbul edildiyini göstərir. Böyük Britaniya ilə əməkdaşlıq investisiyaların cəlb olunması, logistika xidmətlərinin təkmilləşdirilməsi və rəqəmsal gömrük sistemlərinin inkişafı baxımından yeni imkanlar aça bilər. Azərbaycanın hədəfi isə sadəcə tranzit ölkə olmaq deyil, Şərqlə Qərb arasında ticarət, xidmət, investisiya və iqtisadi dəyər yaradan mühüm bağlantı mərkəzinə çevrilməkdir.

Birgə Bəyannamənin siyasi və təhlükəsizlik istiqamətləri də xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Sənəddə BMT Nizamnaməsinə, beynəlxalq hüququn norma və prinsiplərinə, dövlətlərin suverenliyinə və ərazi bütövlüyünə hörmətin bir daha təsdiqlənməsi Azərbaycanın xarici siyasətinin fundamental prinsipləri ilə səsləşir. Uzun illər ərzində ölkəmizin beynəlxalq münasibətlər sistemində müdafiə etdiyi bu prinsiplər regional sabitliyin və davamlı sülhün əsas şərtlərindəndir.

2025-ci il avqustun 8-də Vaşinqtonda əldə olunmuş razılaşmaların əhəmiyyətinin qeyd edilməsi və Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərinin normallaşdırılması istiqamətində səylərə dəstəyin ifadə olunması da mühüm siyasi mesajdır. Bu yanaşma Cənubi Qafqazda sülh və əməkdaşlıq mühitinin formalaşdırılmasının beynəlxalq əhəmiyyətini bir daha ön plana çıxarır. Çünki regionda sabitliyin möhkəmlənməsi yalnız Cənubi Qafqaz dövlətlərinin deyil, daha geniş coğrafiyada iqtisadi və kommunikasiya əlaqələrinin inkişafı baxımından da vacibdir.

Müasir təhlükəsizlik çağırışları müdafiə və təhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlığın genişləndirilməsini də zəruri edir. Hərbi təlimlər, müdafiə potensialının artırılması, sərhəd idarəçiliyi, hüquq-mühafizə orqanları arasında əlaqələr və institusional dayanıqlılıq bu baxımdan mühüm istiqamətlərdir. Bununla yanaşı, kibertəhlükəsizlik və kritik infrastrukturun qorunması kimi məsələlər də dövlətlərin təhlükəsizlik gündəliyində getdikcə daha çox əhəmiyyət qazanır. Azərbaycan və Böyük Britaniya arasında bu sahələrdə təcrübə mübadiləsi qarşılıqlı əməkdaşlığın yeni imkanlarını genişləndirə bilər.

Sənədin gələcəyə hesablanmış ən mühüm istiqamətlərindən biri isə təhsil, elm, innovasiya və insan kapitalının inkişafıdır. Müasir dünyada dövlətlərin rəqabət qabiliyyətini müəyyən edən əsas amillərdən biri bilik və texnologiyadır. Təbii sərvətlər və maliyyə imkanları mühüm üstünlük yaratsa da, davamlı inkişafın əsasını ixtisaslı kadrlar, elmi potensial və innovativ düşüncə təşkil edir.

Bu baxımdan Böyük Britaniya ilə universitetlər, elmi-tədqiqat mərkəzləri və peşə təhsili müəssisələri arasında əlaqələrin genişləndirilməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Rəqəmsal bacarıqlar, süni intellekt, müasir idarəetmə, texniki ixtisaslar və elmi tədqiqatlar üzrə əməkdaşlıq Azərbaycan gənclərinin beynəlxalq bilik və təcrübəyə çıxış imkanlarını artıra bilər. Əsas məqsəd isə yalnız qabaqcıl texnologiyaları ölkəyə gətirmək deyil, həmin texnologiyaları mənimsəyən, inkişaf etdirən və yeni innovativ həllər yaradan mütəxəssislər yetişdirməkdir.

Bütün bunlar göstərir ki, noyabrın 12-də imzalanmış Birgə Bəyannamə iki ölkə arasında münasibətlərin yalnız bugünkü ehtiyaclarını deyil, gələcək inkişaf istiqamətlərini də əhatə edir. Sənəddə illik Strateji Tərəfdaşlıq görüşlərinin keçirilməsi və müəyyən edilmiş istiqamətlər üzrə irəliləyişin mütəmadi qiymətləndirilməsi barədə razılaşmanın yer alması əməkdaşlığın davamlı və sistemli xarakter daşımasına xidmət edir.

Nəticə etibarilə, Azərbaycan-Böyük Britaniya münasibətlərinin yeni mərhələsi uzun illər ərzində formalaşmış siyasi etimadın, iqtisadi əməkdaşlığın və qarşılıqlı maraqların məntiqi davamıdır. Ümummilli Lider Heydər Əliyevin müəyyənləşdirdiyi strateji xətt Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə müasir dövrün çağırışlarına uyğun şəkildə inkişaf etdirilir. 1994-cü ildə enerji əməkdaşlığı ilə yeni mərhələyə qədəm qoyan münasibətlər bu gün yaşıl iqtisadiyyat, yüksək texnologiyalar, təhlükəsizlik, təhsil və innovasiya kimi geniş sahələri əhatə edir.

Əslində, bu Bəyannamənin əsas siyasi mesajı olduqca aydındır: Azərbaycan beynəlxalq tərəfdaşlıqlarını yalnız keçmiş nailiyyətlər üzərində qurmur, həm də gələcəyin iqtisadi və geosiyasi reallıqlarına uyğun yeni əməkdaşlıq platformaları formalaşdırır. Bu baxımdan Strateji Tərəfdaşlıq haqqında Birgə Bəyannamə iki dövlət arasında münasibətlərin növbəti diplomatik mərhələsi olmaqla yanaşı, Azərbaycanın müstəqil, praqmatik və milli maraqlara əsaslanan xarici siyasətinin də mühüm göstəricisidir.

İlahə Qurbanova

YAP Samux rayon təşkilatının əməkdaşı