Azərbaycan xalqının çoxəsrlik dövlətçilik tarixində elə hadisələr var ki, onların əhəmiyyəti yalnız baş verdiyi dövrlə məhdudlaşmır, gələcək nəsillərin milli yaddaşına, dövlətçilik düşüncəsinə və ictimai şüuruna da əbədi həkk olunur. 2020-ci il noyabrın 8-də Şuşa şəhərinin Ermənistanın işğalından azad edilməsi məhz belə tarixi hadisələrdəndir. Bu gün Azərbaycan tarixinin şanlı səhifəsi olmaqla yanaşı, milli birliyin, siyasi iradənin, hərbi qüdrətin və tarixi ədalətin bərpasının parlaq təcəssümüdür.

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin 2023-cü il 31 iyul tarixli Sərəncamı ilə noyabrın 8-i Şuşa Şəhəri Günü kimi təsis edilmişdir. Həmin tarix eyni zamanda ölkəmizdə Zəfər Günü kimi qeyd olunur. Bu qərar Şuşanın azad edilməsinin dövlətçilik tariximizdəki müstəsna yerini rəsmiləşdirməklə yanaşı, Vətən müharibəsində qazanılmış tarixi Qələbənin əbədiləşdirilməsinə xidmət edir. Beləliklə, 8 Noyabr Azərbaycan xalqı üçün həm milli qürur, həm tarixi yaddaş, həm də gələcəyə inam günüdür.

Şuşa Azərbaycan tarixində sadəcə coğrafi məkan və ya inzibati ərazi deyil. O, milli mədəniyyətimizin, ədəbiyyatımızın, musiqimizin, incəsənətimizin və mənəvi dəyərlərimizin formalaşmasında müstəsna rol oynamış şəhərdir. Qarabağ xanı Pənahəli xan tərəfindən 1752-ci ildə əsası qoyulan şəhər qısa müddətdə mühüm siyasi, iqtisadi və mədəni mərkəzə çevrilmişdir. Tarixən möhkəm müdafiə mövqeyi, özünəməxsus memarlıq quruluşu və zəngin mədəni mühiti ilə seçilən Şuşa zaman keçdikcə Azərbaycanın milli kimliyinin mühüm rəmzlərindən birinə çevrilmişdir.

Şuşanın tarixi əhəmiyyəti onun yetişdirdiyi görkəmli şəxsiyyətlərin fəaliyyəti ilə daha da zənginləşmişdir. Azərbaycan musiqi mədəniyyətinin inkişafında əvəzsiz xidmətləri olan Üzeyir Hacıbəyli, Bülbül, Xan Şuşinski, Seyid Şuşinski, milli poeziyamızın görkəmli nümayəndəsi Xurşidbanu Natəvan, eləcə də bir sıra tanınmış elm, ədəbiyyat və incəsənət xadimləri bu şəhərin mədəni irsinin formalaşmasında mühüm rol oynamışlar. Şuşa həm də muğam sənətinin, klassik musiqi ənənələrinin və Azərbaycan ədəbi fikrinin inkişaf etdiyi nadir mədəniyyət ocaqlarından biridir.

Bu şəhərin Azərbaycan xalqının mənəvi dünyasında tutduğu mövqeyi anlamaq üçün onun yalnız keçmişinə deyil, milli yaddaşımızda yaratdığı dəyərlər sisteminə də nəzər salmaq lazımdır. Şuşa tarix boyu yaradıcılıq, zövq, ziyalılıq və milli özünüdərkin mərkəzi olmuşdur. Burada formalaşan mədəni mühit Azərbaycanın ümummilli mədəni irsinin ayrılmaz hissəsinə çevrilmiş, şəhərin adı ölkəmizin hüdudlarından kənarda da tanınmışdır. Məhz buna görə Şuşanın işğalı Azərbaycan xalqı üçün təkcə ərazi itkisi deyil, həm də milli-mənəvi irsə vurulmuş ağır zərbə idi.

1992-ci il mayın 8-də Şuşanın Ermənistan silahlı qüvvələri tərəfindən işğal edilməsi Azərbaycan tarixində ağrılı hadisə kimi yadda qalmışdır. İşğal nəticəsində şəhərin tarixi-memarlıq abidələri, dini məkanları, muzeyləri və mədəniyyət müəssisələri ciddi dağıntılara və vandalizmə məruz qalmışdır. Şəhərin tarixi simasının dəyişdirilməsi, Azərbaycan mədəniyyətinin izlərinin silinməsinə yönəlmiş addımlar, görkəmli şəxsiyyətlərin xatirəsinə hörmətsizlik və mədəni irsin mənimsənilməsi cəhdləri beynəlxalq humanitar hüququn və mədəni irsin qorunması prinsiplərinin əhəmiyyətini bir daha gündəmə gətirmişdir.

Şuşanın işğalı ilə yanaşı, Qarabağ və ətraf rayonlarda baş verən hadisələr yüz minlərlə insanın doğma yurdlarından didərgin düşməsinə, tarixi yaşayış məntəqələrinin dağıdılmasına və regionda uzunmüddətli humanitar böhranın yaranmasına səbəb olmuşdur. Azərbaycan dövləti bütün bu illər ərzində ərazi bütövlüyünün bərpasını, məcburi köçkünlərin öz yurdlarına qayıdışını və tarixi ədalətin təmin edilməsini əsas milli prioritetlərdən biri kimi müəyyən etmişdir.

Təxminən otuz il davam edən münaqişə dövründə Azərbaycan beynəlxalq hüququn norma və prinsiplərinə, dövlətlərin ərazi bütövlüyü və suverenliyi prinsiplərinə əsaslanaraq münaqişənin sülh yolu ilə həllinə çalışmışdır. BMT Təhlükəsizlik Şurasının 1993-cü ildə qəbul etdiyi 822, 853, 874 və 884 saylı qətnamələrində Azərbaycanın ərazilərinin işğalı ilə bağlı məsələlər öz əksini tapmış, işğalçı qüvvələrin çıxarılması ilə bağlı tələblər irəli sürülmüşdür. Lakin uzun illər ərzində aparılan danışıqların nəticəsiz qalması, Ermənistanın qeyri-konstruktiv mövqeyi və status-kvonun qorunmasına yönəlmiş siyasəti regionda davamlı sülhün əldə edilməsinə mane olmuşdur.

2020-ci il sentyabrın 27-də başlayan Vətən müharibəsi Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpası istiqamətində həlledici mərhələ oldu. Prezident, Müzəffər Ali Baş Komandan İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə Azərbaycan Ordusu yüksək peşəkarlıq, döyüş hazırlığı və strateji çeviklik nümayiş etdirərək hərbi əməliyyatları uğurla həyata keçirdi. Müharibənin 44 günü ərzində əldə edilən hərbi nailiyyətlər ölkəmizin müdafiə potensialının, müasir ordu quruculuğunun və dövlətin uzunmüddətli strateji hazırlığının nəticəsi idi.

Vətən müharibəsi Azərbaycan cəmiyyətində görünməmiş milli həmrəylik və birlik nümunəsi yaratdı. Cəbhədə döyüşən hərbçilərlə yanaşı, arxa cəbhədə fəaliyyət göstərən vətəndaşlar, könüllülər, diaspor nümayəndələri və müxtəlif sosial təbəqələrdən olan insanlar vahid məqsəd ətrafında birləşdilər. Azərbaycan xalqının iradəsi, dövlətə inamı və Vətənə bağlılığı tarixi Qələbənin əldə edilməsində mühüm mənəvi-siyasi amillərdən biri oldu.

Şuşa əməliyyatı Vətən müharibəsinin ən mürəkkəb və həlledici hərbi mərhələlərindən biri kimi tarixə düşdü. Şəhərin dağlıq relyefi, mürəkkəb coğrafi şəraiti və müdafiə imkanları əməliyyatın yüksək peşəkarlıqla həyata keçirilməsini tələb edirdi. Azərbaycan hərbçiləri çətin relyef şəraitində böyük qəhrəmanlıq, iradə və fədakarlıq nümayiş etdirərək Şuşaya daxil oldular və şəhəri işğaldan azad etdilər. Bu əməliyyat hərb tariximizdə xüsusi yer tutmaqla yanaşı, Azərbaycan Ordusunun döyüş qabiliyyətinin və mənəvi üstünlüyünün də göstəricisinə çevrildi.

2020-ci il noyabrın 8-də Prezident İlham Əliyevin Azərbaycan xalqına müraciətində Şuşanın azad olunması barədə verdiyi müjdə ölkə daxilində və dünya azərbaycanlıları arasında böyük sevinc və qürur hissi yaratdı. Dövlət başçısının Şuşaya ünvanladığı tarixi müraciət milli yaddaşımıza əbədi həkk olundu. Bu hadisə yalnız bir şəhərin azad edilməsi deyildi; o, uzun illər davam edən ayrılığın sona çatması, milli iradənin təntənəsi və Azərbaycan xalqının öz tarixi torpaqlarına qayıdışının başlanğıcı idi.

Şuşanın azad edilməsi müharibənin gedişinə həlledici təsir göstərdi. Şəhərin strateji əhəmiyyəti və hərbi əməliyyatların sonrakı inkişafı nəticəsində Ermənistanın hərbi-siyasi rəhbərliyi məğlubiyyətini qəbul etməyə məcbur oldu. 2020-ci il noyabrın 10-da imzalanmış üçtərəfli bəyanatla hərbi əməliyyatların dayandırılması və regionda yeni mərhələnin başlanması üçün siyasi-hüquqi zəmin formalaşdı. Beləliklə, Şuşanın azad edilməsi Vətən müharibəsində əldə olunan Qələbənin əsas dönüş nöqtələrindən biri kimi tarixə yazıldı.

Bu tarixi hadisənin əhəmiyyəti yalnız hərbi nəticələrlə məhdudlaşmır. Şuşanın azad edilməsi Azərbaycanın suveren hüquqlarının və ərazi bütövlüyünün bərpası istiqamətində qətiyyətli iradəsini nümayiş etdirdi. Eyni zamanda, ölkəmizin beynəlxalq münasibətlər sistemində mövqelərinin möhkəmlənməsinə, regionda yeni geosiyasi reallıqların formalaşmasına və Cənubi Qafqazda sülh gündəliyinin aktuallaşmasına mühüm təsir göstərdi.

Azərbaycanın Qələbəsi müasir dövlət quruculuğunun, milli maraqlara əsaslanan ardıcıl siyasətin, güclü iqtisadiyyatın və peşəkar ordu quruculuğunun qarşılıqlı əlaqəsinin nəticəsi kimi qiymətləndirilməlidir. Bu baxımdan Şuşa Zəfəri təkcə hərbi uğur deyil, həm də dövlətin strateji məqsədlərinə nail olmaq qabiliyyətinin, xalqın öz gələcəyinə sahib çıxmaq əzminin və milli birliyin təzahürüdür.

Nurlana Yusifova

YAP Samux rayon təşkilatının əməkdaşı