Görmə məhdudiyyətli insanların dünyası

Hər gün dünyanı gözlərimizlə kəşf edir, rənglərin ahəngindən, günəşin doğuşundan və digər gözəlliklərdən zövq alırıq. Bəzən isə sahib olduğumuz bu imkanların nə qədər qiymətli olduğunu yalnız onları itirmək təhlükəsi ilə üzləşəndə anlayırıq. Halbuki dünya yalnız gözlərlə görülmür. Onu duymaq, hiss etmək, səslərdən, toxunuşlardan, düşüncələrdən və təxəyyüldən də kəşf etmək mümkündür. Beynəlxalq Gözdən Əlillər Günü də məhz bu həqiqəti xatırlatmaq, cəmiyyətin diqqətini görmə məhdudiyyətli insanların həyatına, hüquqlarına və imkanlarına yönəltmək baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Hər il noyabrın 13-də qeyd olunan bu əlamətdar gün görmə məhdudiyyətli insanların qarşılaşdıqları çətinlikləri gündəmə gətirməklə yanaşı, onların cəmiyyətin bərabərhüquqlu üzvləri kimi yaşamaq, təhsil almaq, işləmək və ictimai həyatda fəal iştirak etmək hüququnu da ön plana çıxarır. Bu tarix həm də insanları fərqliliklərə daha həssas yanaşmağa, empatiya göstərməyə və əlçatan mühitin yaradılmasına töhfə verməyə çağırır.

Bir günün arxasında dayanan böyük məna

Beynəlxalq Gözdən Əlillər Gününün tarixi fransız maarifçisi Valentin Hauyinin adı ilə bağlıdır. O, görmə məhdudiyyətli insanların təhsilə çıxışını təmin etmək istiqamətində mühüm təşəbbüslər göstərib. Bu günün noyabrın 13-də qeyd edilməsi də məhz onun doğum günü ilə əlaqədardır. Tarixin əsas mesajı yalnız görmə qabiliyyətini itirmiş insanları xatırlamaq deyil. Əsas məqsəd onların cəmiyyətdə üzləşdikləri görünməz maneələri görünən etməkdir.

Ağ çubuq: müstəqilliyin və azad hərəkətin rəmzi

Görmə məhdudiyyətli insanlarla bağlı ən tanınan simvollardan biri ağ çubuqdur. İlk baxışdan sadə bir köməkçi vasitə təsiri bağışlasa da, onun funksiyası olduqca böyükdür. Ağ çubuq insana yolun quruluşunu, qarşısındakı maneələri və ətraf mühitdəki dəyişiklikləri müəyyənləşdirməyə kömək edir. Lakin ağ çubuğun mövcudluğu təkbaşına təhlükəsiz hərəkət üçün kifayət etmir. Səkilərdəki maneələr, düzgün yerləşdirilməyən avtomobillər, pandus və istiqamətləndirici zolaqların çatışmazlığı, səsli svetoforların olmaması gündəlik həyatı çətinləşdirə bilər. Deməli, əlçatan şəhər mühiti yalnız müəyyən insanların deyil, bütövlükdə cəmiyyətin məsuliyyətidir.

Barmaqların oxuduğu dünya

Görmə məhdudiyyətli insanların təhsil və informasiya əldə etmək imkanlarından danışarkən Brayl əlifbasını xüsusi qeyd etmək lazımdır. XIX əsrdə fransız pedaqoqu Lui Brayl tərəfindən yaradılan bu yazı sistemi altı nöqtənin müxtəlif kombinasiyalarına əsaslanır. Həmin nöqtələr barmaqlar vasitəsilə hiss edilir və hərf, rəqəm, eləcə də digər işarələri ifadə edir. Bu əlifba görmə məhdudiyyətli insanlar üçün sadəcə oxu-yazı vasitəsi deyil. O, müstəqil öyrənməyin, məlumat əldə etməyin və intellektual inkişafın mühüm açarlarından biridir.

Bu gün texnologiyanın inkişafı ilə yanaşı, elektron Brayl displeyləri, səsli kitablar və ekran oxuyucu proqramlar da informasiya əlçatanlığını genişləndirir. Bununla belə, ənənəvi Brayl yazısının əhəmiyyəti azalmır. Çünki savadlılıq yalnız informasiyanı dinləmək deyil, həm də yazının quruluşunu, orfoqrafiyanı və mətnin vizual formasını öyrənmək imkanıdır.

Rəqəmsal dünya hər kəs üçün əlçatan olmalıdır

Müasir dövrdə texnologiya görmə məhdudiyyətli insanların həyatında əsl dönüş yaradıb. Bir vaxtlar əlçatmaz görünən bir çox imkan indi gündəlik həyatın bir hissəsinə çevrilib.

Ekran oxuyucu proqramlar kompüter və smartfonlardakı mətnləri səsləndirir, səsli köməkçilər müxtəlif əməliyyatları yerinə yetirməyə imkan verir. Xüsusi tətbiqlər isə ətrafdakı obyektləri, yazıları və bəzi hallarda məkan məlumatlarını müəyyənləşdirməyə kömək edir. Süni intellekt əsaslı texnologiyalar da bu sahədə yeni üfüqlər açır. Kameraya çəkilmiş görüntülərin təsviri, sənədlərin oxunması və ətraf mühit haqqında məlumatların səsləndirilməsi görmə məhdudiyyətli insanların müstəqilliyini artıran yeniliklər sırasındadır.

Ancaq texnologiyanın mövcudluğu hələ onun hamı üçün əlçatan olması demək deyil. Dövlət xidmətlərinin, bank tətbiqlərinin, internet səhifələrinin və elektron təhsil platformalarının ekran oxuyucu proqramlarla uyğun işləməsi vacibdir. Rəqəmsal dünya da fiziki məkan qədər əlçatan olmalıdır.

İmkanların sərhədi yoxdur...

Görmə məhdudiyyətli insanların cəmiyyətə verdiyi töhfələr müxtəlif sahələrdə özünü göstərir. Xüsusilə, idman bu insanların fiziki hazırlığını, komanda ruhunu və rəqabət qabiliyyətini nümayiş etdirdikləri mühüm platformadır.

Musiqi və incəsənət sahəsində də görmə məhdudiyyətli insanların uğurları diqqətəlayiqdir. Onlar öz yaradıcılıqları ilə sübut edirlər ki, sənətin dili rənglərdən və görüntülərdən daha genişdir. Musiqinin ritmi, səsin ahəngi, sözün gücü və təxəyyül insanın özünü ifadə etməsi üçün saysız-hesabsız imkanlar yaradır.

Əsl görmə gözlərdən deyil, münasibətdən başlayır

Beynəlxalq Gözdən Əlillər Günü bizə bir daha xatırladır ki, insanları fərqləndirən onların fiziki xüsusiyyətləri deyil, həyata baxışları, düşüncələri, arzuları və cəmiyyətə verdikləri töhfələrdir. Bəzən bir pandusun düzgün qurulması, bir kitabın səsli formatda hazırlanması, bir internet səhifəsinin əlçatan olması və ya küçədə göstərilən düzgün istiqamət insanın həyatında böyük dəyişiklik yarada bilər. Bu kiçik görünən addımlar əslində daha böyük bir məqsədə - heç kimin imkanlarından kənarda qalmadığı cəmiyyətin qurulmasına xidmət edir.

Gözlər dünyanı görməyin vasitələrindən biridir, lakin insanı anlamaq üçün təkcə baxmaq kifayət etmir. Bunun üçün diqqət, anlayış və hörmət lazımdır. Beynəlxalq Gözdən Əlillər Gününün ən mühüm çağırışı da məhz budur: görmə məhdudiyyətli insanlara fərqli gözlə baxmaq deyil, onların da hamı ilə eyni hüquqlara, arzulara və imkanlara sahib olduğunu qəbul etmək. Çünki həqiqi maneə bəzən gözlərdə deyil, cəmiyyətin düşüncəsindədir. Bu maneəni aradan qaldırmaq isə hər birimizin əlindədir.

Yeganə BAYRAMOVA