İnsan rahatlığı şəhərsalmanın əsas meyarıdır...

Şəhərlərin taleyini bəzən göydələnlərin hündürlüyü, küçələrin uzunluğu və ya meydanların genişliyi deyil, insanlara necə bir həyat bəxş etməsi müəyyənləşdirir. Eyni şəhərdə bir küçə gələcəyə tələsir, digəri keçmişin izlərini qoruyur, başqa məhəllədə yeni həyat başlayır, digər ünvanda isə illərin xatirələri yaşayır. Şəhərlər bütün bu ziddiyyətləri özündə birləşdirən, daim dəyişən və hər gün yenidən yazılan canlı bir hekayədir. Onun uğuru yalnız böyüməsində deyil, insanın bu böyük həyat ritmində özünə yer tapa bilməsində, rahat yaşamasında və gələcəyə inamla baxmasındadır.

Hər il oktyabrın 31-də qeyd olunan Ümumdünya Şəhərlər Günü urbanizasiyanın yaratdığı imkanlara diqqət çəkmək, şəhərlərin qarşılaşdığı problemləri müzakirə etmək və daha təhlükəsiz və rahat yaşayış məkanlarının formalaşdırılmasını təşviq etmək məqsədi daşıyır. Birləşmiş Millətlər Təşkilatının təşəbbüsü ilə 2014-cü ildən qeyd edilən bu gün şəhər həyatının yalnız memarlıq və infrastrukturdan ibarət olmadığını, insan amilinin bütün inkişaf strategiyalarının mərkəzində dayanmalı olduğunu xatırladır.

Şəhər böyüdükcə məsuliyyət də artır

Bu gün dünya əhalisinin böyük hissəsi şəhərlərdə yaşayır və urbanizasiya prosesi sürətlə davam edir. İnsanlar təhsil, iş, səhiyyə, mədəniyyət və daha geniş imkanlar naminə şəhərlərə üz tuturlar. Şəhərlər iqtisadi fəallığın, elmi yeniliklərin, yaradıcılığın və ictimai həyatın əsas mərkəzlərinə çevrilir. Müxtəlif peşələrin, mədəniyyətlərin və həyat tərzlərinin bir araya gəlməsi onların inkişaf potensialını daha da artırır.

Lakin əhalinin artması şəhər idarəçiliyinin qarşısında yeni vəzifələr də yaradır. Mənzil təminatı, nəqliyyatın təşkili, içməli suya çıxış, tullantıların idarə olunması, yaşıllıqların qorunması və sosial xidmətlərin əlçatanlığı diqqət tələb edən əsas məsələlər sırasındadır. Plansız genişlənmə torpaqdan səmərəsiz istifadəyə, ekoloji problemlərə və yaşayış məkanları arasında imkan fərqlərinin dərinləşməsinə səbəb ola bilər.

Deməli, şəhərin böyüməsi özlüyündə inkişafın tam göstəricisi deyil. Əsas məsələ artan əhalinin ehtiyaclarını qarşılamaq, yeni yaşayış sahələrini zəruri xidmətlərlə təmin etmək və hər bir sakinin şəhər həyatından bərabər şəkildə faydalanmasına şərait yaratmaqdır.

Rahat şəhər yalnız hündür binalardan ibarət deyil

Müasir şəhər anlayışı çoxmərtəbəli binalar, geniş prospektlər və müasir memarlıq nümunələri ilə məhdudlaşmır. İnsanların gündəlik həyatında rahatlıq yaradan, sağlamlığını qoruyan və vaxtına qənaət edən imkanlar şəhər mühitinin keyfiyyətini müəyyənləşdirir.

İşə və ya təhsil müəssisəsinə çatmaq üçün saatlarla yolda qalmaq məcburiyyətində olmayan, yaxınlığında park, məktəb, tibb məntəqəsi və ictimai nəqliyyat dayanacağı yerləşən insanın gündəlik həyatı daha rahat təşkil olunur. Piyada yollarının təhlükəsizliyi, velosiped zolaqlarının mövcudluğu, ictimai nəqliyyatın əlçatanlığı və hərəkət məhdudiyyətli şəxslər üçün uyğun şərait də müasir şəhərsalmanın mühüm tələblərindəndir.

Yaşıllıqlar şəhərin nəfəsidir...

Sıx tikililərin arasında salınan parklar, ağaclarla əhatə olunmuş küçələr və ictimai bağlar şəhər mühitinin ayrılmaz hissəsidir. Yaşıllıqlar havanın keyfiyyətinin yaxşılaşdırılmasına, şəhər istiliyinin azaldılmasına, yağış sularının idarə olunmasına və insanların istirahət imkanlarının genişlənməsinə kömək edir. Xüsusilə, yay aylarında asfalt və beton səthlərin həddindən artıq qızması şəhərlərdə temperaturun ətraf ərazilərlə müqayisədə yüksəlməsinə səbəb ola bilər. Ağaclar və bitki örtüyü bu təsirin yumşaldılmasında mühüm rol oynayır. Buna görə də yaşıllıqlar şəhərin dekorativ elementi kimi deyil, ekoloji təhlükəsizliyin və ictimai sağlamlığın vacib hissəsi kimi qiymətləndirilməlidir.

Bununla yanaşı, ağacların qorunması, su ehtiyatlarından səmərəli istifadə, tullantıların çeşidlənməsi və enerji sərfiyyatının azaldılması da dayanıqlı şəhər modelinin əsas istiqamətləridir. Gələcək nəsillərə sağlam yaşayış mühiti ötürmək üçün şəhərsalma qərarlarında ekoloji tarazlıq nəzərə alınmalıdır.

Tarixi irs və müasirlik eyni şəhərdə

Şəhərlərin yaddaşı onların küçələrində, meydanlarında, tarixi tikililərində və memarlıq üslublarında yaşayır. Köhnə məhəllələr, qədim abidələr və ənənəvi şəhər mühiti keçmişlə bu gün arasında əlaqə yaradır. Bu irsin qorunması yalnız tarixi binaların saxlanılması deyil, həm də cəmiyyətin mədəni kimliyinin gələcək nəsillərə ötürülməsi deməkdir.

Digər tərəfdən, şəhərlər dəyişən həyat tərzinə uyğunlaşmalı, yeni texnologiyaları tətbiq etməli və müasir ehtiyaclara cavab verməlidir. Burada əsas məsələ keçmişlə gələcək arasında düzgün tarazlıq yaratmaqdır. Tarixi məkanları qorumaq adı ilə şəhərin inkişafını dayandırmaq da, yenilənmə naminə onun özünəməxsus simasını itirmək də arzuolunan deyil. Uğurlu şəhərsalma tarixi irsi müasir infrastrukturla uzlaşdırmağı bacarır. Belə şəhərlərdə qədim tikililər yalnız keçmişin yadigarı kimi qalmır, həm də mədəniyyətin, turizmin və ictimai həyatın fəal iştirakçısına çevrilir.

Ağıllı şəhərlər insanın vaxtına qənaət edir

Texnologiyaların inkişafı şəhərlərin idarə edilməsinə də yeni yanaşmalar gətirir. Elektron xidmətlər, ağıllı nəqliyyat sistemləri, rəqəmsal kommunal idarəetmə, enerji sərfiyyatının avtomatik tənzimlənməsi və məlumat əsaslı planlaşdırma şəhər həyatını daha səmərəli edə Məsələn, nəqliyyat axınının rəqəmsal vasitələrlə izlənilməsi tıxacların azaldılmasına, su və elektrik şəbəkələrində yaranan problemlərin vaxtında aşkarlanmasına, elektron müraciət sistemləri isə sakinlərin dövlət xidmətlərindən daha rahat yararlanmasına kömək edir. Belə imkanlar həm resurslara qənaət yaradır, həm də idarəetmədə operativliyi artırır.

Ancaq texnologiya şəhərin məqsədi deyil, insanlara xidmət edən vasitədir. Əgər rəqəmsal xidmətlər yaşlılar, əlilliyi olan şəxslər və texnologiyalardan istifadə etməkdə çətinlik çəkən insanlar üçün əlçatan deyilsə, bu yeniliklər hamı üçün eyni faydanı verməyəcək. Buna görə də ağıllı şəhər ilk növbədə sakinlərinin ehtiyaclarını düzgün müəyyənləşdirən və onlara uyğun həllər təqdim edən şəhər olmalıdır.

Paytaxt və digər şəhərlərimizin gələcəyi

Azərbaycan üçün şəhərlərin inkişafı həm tarixi irsin qorunması, həm müasir infrastrukturun genişləndirilməsi, həm də yaşayış keyfiyyətinin yüksəldilməsi baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Paytaxt Bakı ölkənin iqtisadi, mədəni və ictimai həyatının əsas mərkəzlərindən biridir. Burada nəqliyyatın təşkili, yaşıllıq sahələrinin artırılması, ictimai məkanların qorunması və şəhər mühitinin əlçatanlığı kimi məsələlər gündəlik həyatın keyfiyyətinə birbaşa təsir göstərir.

Eyni zamanda, region şəhərlərinin inkişafı ölkə üzrə imkanların daha balanslı bölüşdürülməsi baxımından vacibdir. Bölgələrdə iş yerlərinin, təhsil və səhiyyə xidmətlərinin, mədəniyyət və istirahət imkanlarının genişləndirilməsi insanların yaşadıqları ərazilərdə daha rahat həyat qurmasına şərait yaradır. Bu, həm regionların iqtisadi fəallığını artırır, həm də böyük şəhərlərə həddindən artıq miqrasiyanın qarşısının alınmasına kömək edə bilər.

İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə şəhər və yaşayış məntəqələrinin yenidən qurulması da Azərbaycanın şəhərsalma gündəliyində xüsusi yer tutur. Burada müasir infrastrukturun yaradılması ilə yanaşı, tarixi və mədəni irsin qorunması, təhlükəsiz yaşayış şəraitinin təmin edilməsi, sosial xidmətlərin qurulması və iqtisadi fəaliyyət üçün imkanların yaradılması mühüm əhəmiyyət daşıyır. Yenidən qurulan məkanların uzunmüddətli inkişafı yalnız tikinti işləri ilə deyil, orada dayanıqlı həyatın formalaşması ilə müəyyən olunur.

Yeganə BAYRAMOVA