Beynəlxalq hüququn ən böyük sınağı təkcə cinayəti müəyyənləşdirmək deyil, onu törədən şəxsləri siyasi və hərbi gücündən asılı olmayaraq məsuliyyətə cəlb etməkdir. 1945-ci il noyabr ayının 20-də Almaniyanın Nürnberq şəhərində başlanan məhkəmə prosesi dünya tarixində yeni bir hüquqi mərhələnin əsasını qoydu. İkinci Dünya müharibəsi başa çatmış, Avropa dağıntılar içində qalmış, nasist rejiminin törətdiyi kütləvi qətllərin, deportasiyaların, işgəncələrin və insanlıq əleyhinə cinayətlərin miqyası üzə çıxmışdı. Lakin müharibədən sonra beynəlxalq ictimaiyyətin qarşısında yalnız dağıdılmış şəhərləri bərpa etmək və milyonlarla insanın taleyini müəyyənləşdirmək vəzifəsi dayanmırdı. Daha fundamental sual cavab istəyirdi: dövlət adından, onun hərbi və siyasi maşınının tərkibində törədilən ağır cinayətlərə görə konkret şəxsləri necə mühakimə etmək olar? Nürnberq tribunalı məhz bu sualın hüquqi cavabını formalaşdırmağa başladı.

1945-ci ilin avqustunda ABŞ, Böyük Britaniya, Fransa və Sovet İttifaqı London Sazişini və Beynəlxalq Hərbi Tribunalın Nizamnaməsini qəbul etmişdi. Tribunalın işi noyabrın 20-də açıldı, hökm isə 1946-cı il oktyabr ayının 1-də elan edildi. Nasist Almaniyasının siyasi, hərbi və iqtisadi rəhbərliyindən seçilmiş şəxslər sülh əleyhinə cinayətlərdə, müharibə cinayətlərində və insanlıq əleyhinə cinayətlərdə ittiham olunurdular. Prosesin sonunda 19 nəfər təqsirli bilindi, 3 nəfər bəraət aldı. Təqsirli bilinənlərdən 12-si ölüm cəzasına, digərləri isə müxtəlif müddətli və ömürlük həbs cəzalarına məhkum edildi.

Bu rəqəmlərin arxasında təkcə məhkəmə statistikası dayanmırdı, Nürnberqin əsas yeniliyi beynəlxalq hüququn ünvanını dəyişməsiydi. Əvvəllər dövlətin suverenliyi və rəsmi vəzifə çox vaxt rəhbərlərin məsuliyyətdən yayınması üçün siyasi sipər rolunu oynayırdı. Nürnberq tribunalı isə prinsipial mövqe ortaya qoydu: dövlət aparatında yüksək vəzifə tutmaq şəxsi məsuliyyəti aradan qaldırmır; dövlət siyasətinin icraçısı olmaq da ağır beynəlxalq cinayətlərə görə avtomatik bəraət qazandırmır. Məhkəmə prosesində ABŞ-ın baş ittihamçısı, Ali Məhkəmənin hakimi Robert Ceksonun rolu xüsusi əhəmiyyət daşıyırdı. O, Nürnberqi qalib dövlətlərin məğlub tərəfdən qisas aldığı siyasi səhnəyə çevirməməyin vacibliyini vurğulayırdı. Bununla belə, prosesin özündə ziddiyyətlər də vardı. Tribunalı yaradan dövlətlərin hamısı eyni siyasi və hüquqi meyarlarla qiymətləndirilmirdi; qalib dövlətlərin öz hərəkətlərinin məhkəmə qarşısına çıxarılmaması sonrakı dövrlərdə Nürnberqə dair müzakirələrin əsas mövzularından birinə çevrildi. Bu tənqidlər tribunalın tarixi əhəmiyyətini aradan qaldırmır, lakin beynəlxalq ədalətin legitimliyi üçün mühüm şərti xatırladır: hüquqi prinsipin etibarlılığı onun yalnız məğlub tərəfə tətbiq edilməsindən asılı ola bilməz.

Nürnberqin digər mühüm cəhəti sübutlara əsaslanan mühakimə modelinin yaradılmasıydı. Prosesdə nasist rejiminin sənədləri, əmrləri, hesabatları və digər materialları araşdırılırdı. İttihamların hüquqi əsaslandırılması üçün cinayətlərin ümumi siyasi mənzərəsini göstərmək yetmirdi; konkret şəxslərin bu əməllərlə əlaqəsi, onların qərarlardakı rolu və fərdi məsuliyyəti də müəyyənləşdirilməliydi. Məhkəmə iclaslarının ingilis, fransız, alman və rus dillərində sinxron tərcüməylə aparılması da beynəlxalq məhkəmə təcrübəsində mühüm yeniliklərdən biri oldu.

Bu yanaşma beynəlxalq hüququn sonrakı inkişafına təsir göstərdi. 1948-ci il dekabr ayının 9-da Soyqırımı cinayətinin qarşısının alınması və cəzalandırılması haqqında Konvensiya qəbul edildi. 1949-cu ilin Cenevrə Konvensiyaları silahlı münaqişələr zamanı mülki əhalinin, yaralıların, hərbi əsirlərin və digər qorunan şəxslərin müdafiəsinə dair qaydaları genişləndirdi. Beləliklə, müharibədən sonrakı dövrdə formalaşan hüquqi sistem yalnız cinayət törədiləndən sonra cəza verməyə yox, həm də münaqişə zamanı davranışın sərhədlərini müəyyənləşdirməyə yönəldi. Bununla belə Nürnberq təcrübəsinin beynəlxalq hüquqda davamlı və daimi mexanizmə çevrilməsi onilliklər çəkdi. Soyuq müharibənin siyasi qarşıdurması vahid beynəlxalq cinayət ədaləti sisteminin yaradılmasını ləngitdi. 1990-cı illərdə keçmiş Yuqoslaviyada və Ruandada törədilmiş ağır cinayətlər beynəlxalq tribunalların yaradılmasına səbəb oldu. Bu məhkəmələr fərdi məsuliyyət prinsipinin yalnız İkinci Dünya müharibəsinin qalibləri və məğlubları arasındakı münasibətlərlə məhdudlaşmadığını göstərdi.

1998-ci il iyul ayının 17-də Roma Statutunun qəbul edilməsi, 2002-ci il iyul ayının 1-də isə qüvvəyə minməsi daimi Beynəlxalq Cinayət Məhkəməsinin yaradılmasına yol açdı. Haaqada yerləşən bu məhkəmə soyqırımı, insanlıq əleyhinə cinayətlər, müharibə cinayətləri və müəyyən hüquqi şərtlər daxilində təcavüz cinayəti üzrə fərdlərin məsuliyyətini araşdırır. 2026-cı ilin iyuluna olan rəsmi məlumata görə, Roma Statutuna 125 dövlət qoşulub.

Lakin Nürnberq tribunalı ilə Beynəlxalq Cinayət Məhkəməsini eyniləşdirmək düzgün olmazdı. Nürnberq konkret tarixi şəraitdə, müharibədən sonra yaradılmış xüsusi tribunal idi; Beynəlxalq Cinayət Məhkəməsi isə müqavilə əsasında fəaliyyət göstərən daimi qurumdur və onun yurisdiksiyası Roma Statutunda nəzərdə tutulan hüquqi şərtlərlə məhdudlaşır. Məhkəmə hər bir münaqişədə və ya dünyanın istənilən yerində törədilən bütün cinayətləri avtomatik araşdıra bilməz. Cinayətin baş verdiyi ərazi, şübhəli şəxsin vətəndaşlığı, müvafiq dövlətin Statuta qoşulması və ya BMT Təhlükəsizlik Şurasının yönləndirməsi kimi amillər yurisdiksiyanın müəyyənləşdirilməsində rol oynayır.

Burada beynəlxalq hüququn ən həssas problemlərindən biri üzə çıxır: hüquqi norma mövcud olsa da, onun icrası siyasi iradədən və dövlətlərarası əməkdaşlıqdan asılı qala bilər. Beynəlxalq Cinayət Məhkəməsinin öz polis qüvvəsi yoxdur, şübhəli şəxslərin həbs edilməsi, məhkəməyə təhvil verilməsi və qərarların icrası üçün dövlətlərin əməkdaşlığı tələb olunur. Məhkəmənin rəsmi materiallarında əməkdaşlıq öhdəliklərinin yerinə yetirilməsi, həbs orderlərinin icrası və əməkdaşlıqdan imtina halları ayrıca müzakirə olunur.

Bu, beynəlxalq ədalətin əsas paradoksudur. Məhkəmə hüquqi qərar qəbul edə bilər, lakin həmin qərarın praktiki nəticəsi onu icra etməli olan dövlətlərin davranışından asılıdır. Əgər siyasi münasibətlər hüquqi öhdəliklərdən üstün tutulursa, zərərçəkənlər üçün ədalət gecikir, beynəlxalq hüququn çəkindirici təsiri zəifləyir. Belə vəziyyət yalnız bir məhkəmənin nüfuzuna yox, bütövlükdə beynəlxalq hüququn etibarlılığına təsir göstərir. 2026-cı ilin gündəliyində bu problem nəzəri xarakter daşımır. Müharibələr, işğal və ərazi mübahisələri, mülki əhaliyə qarşı hücumlar, məcburi köçürülmə və əsirlərlə rəftar məsələləri beynəlxalq hüququn real sınaq meydanları olaraq qalır. Hər bir konkret hadisənin hüquqi qiymətləndirilməsi üçün sübutlar, tətbiq edilən müqavilələr, yurisdiksiya və fərdi məsuliyyət meyarları ayrıca araşdırılmalıdır. Siyasi bəyanat və ya media xəbəri özlüyündə məhkəmə hökmü sayıla bilməz, eyni zamanda, cinayət əlamətləri barədə əsaslı məlumatlar müstəqil və qərəzsiz araşdırmanın zəruriliyini aradan qaldırmır.

Nürnberq dərsləri də məhz bu nöqtədə aktualdır. Beynəlxalq cinayət hüququ kollektiv ittihamı deyil, fərdi məsuliyyəti müəyyənləşdirməlidir. Bir xalqı, etnik qrupu və ya bütöv bir cəmiyyəti cinayətkar elan etmək hüquqi yanaşma deyil. Məsuliyyət konkret əməllər, sübutlar, iştirak formaları və hüquqi normalar əsasında müəyyən olunmalıdır. Əmr verən, əmri icra edən, cinayəti təşkil edən və ya onun qarşısını almaq üçün hüquqi və faktiki imkana malik olduğu halda tədbir görməyən şəxslərin məsuliyyəti də müvafiq hüquqi meyarlara əsasən qiymətləndirilməlidir.

Nürnberq prosesi həm də xatırladır ki, beynəlxalq hüquq yalnız məhkəmə zalında yaranmır, onun işləməsi üçün dövlətlərin hüquqi öhdəlikləri qəbul etməsi, milli məhkəmə sistemlərinin səmərəli fəaliyyəti, müstəqil istintaq, şahidlərin qorunması və siyasi təzyiqlərdən uzaq qərarvermə tələb olunur. Roma Statutunda da milli hüquq sistemlərinin ilkin məsuliyyəti və Beynəlxalq Cinayət Məhkəməsinin tamamlayıcı rolu əsas prinsiplərdən biri kimi müəyyənləşdirilib. Bu səbəbdən Nürnberqin 81-ci ildönümü yalnız keçmişin xatırlanması üçün təqvim tarixi deyil. O, beynəlxalq ictimaiyyətə verilmiş bir sualı yenidən gündəmə gətirir: hüquq siyasi gücün qarşısında nə dərəcədə müstəqil qala bilir? Əgər ağır cinayətlər barədə hüquqi mexanizmlər yalnız zəiflərin üzərində işləyir, güclülər isə siyasi təsirlər hesabına məsuliyyətdən yayınırsa, universal ədalət prinsipi öz məzmununu itirir. Əksinə, araşdırmalar sübutlara əsaslanır, hüquqi standartlar ardıcıl tətbiq olunur və dövlətlər məhkəmə qərarlarının icrasında əməkdaşlıq edirsə, cəzasızlıq məkanı daralır.

Nürnberq prosesinin ən mühüm mirası hər bir müharibəni məhkəmə hökmüylə bitirmək vədi deyildi. Onun yaratdığı əsas hüquqi dönüş bu oldu: vəzifə, rütbə və dövlətə xidmət ağır beynəlxalq cinayətlər üçün toxunulmazlıq təmin etməməlidir. Bu prinsipin real qüvvəsi isə yalnız tarixi çıxışlarda və beynəlxalq sənədlərdə yox, konkret işlər üzrə aparılan obyektiv araşdırmalarda, məhkəmələrin müstəqilliyində və qəbul edilmiş qərarların icrasında özünü göstərir. Nürnberqdən 81 il sonra başlıca sual artıq beynəlxalq hüququn fərdi məsuliyyəti tanıyıb-tanımaması deyil. Əsas sual budur: dünya bu prinsipi siyasi maraqlardan asılı olmayaraq tətbiq etməyə nə dərəcədə hazırdır?

Kəramət Qənbərov,

Beynəlxaq hüquq üzrə ekspert