Azərbaycançılığın tarixi təkamülü və müasir dövlətçilikdə rolu

Prezident İlham Əliyevin “Ortaq gələcək naminə dialoq” mövzusunda keçirilən VII Ümumdünya Mədəniyyətlərarası Dialoq Forumunun açılış mərasimindəki çıxışı tarixi-mədəni irsimizin, milli kimliyimizin və müxtəliflik ənənələrinin müasir dünyada əhəmiyyətini bir daha ön plana çıxarır. Dövlət başçısının çıxışından irəli gələn əsas məsələlərdən biri Azərbaycançılıq ideologiyasının tarixi kökləri, formalaşma mərhələləri və müasir dövlətçilikdəki roludur.

Əsrlər boyu müxtəlif xalqların, dinlərin və mədəniyyətlərin qovuşduğu Azərbaycan bu gün də milli-mənəvi dəyərlərini qorumaqla yanaşı, mədəniyyətlərarası dialoqa verdiyi töhfə ilə seçilir. Bu modelin ideoloji əsaslarını anlamaq üçün isə qədim dövlətçilik ənənələrinə, Ümummilli Liderin milli ideyanın formalaşmasındakı tarixi missiyasına və xalqımızın zəngin tarixi təcrübəsinə nəzər salmaq vacibdir.

Heydər Əliyevin tarixi missiyası...

Azərbaycançılıq ideologiyasının müasir məzmun qazanması və dövlətçilik düşüncəsinin əsas istiqamətlərindən birinə çevrilməsi Heydər Əliyevin adı ilə sıx bağlıdır. Onun tarixi missiyası milli kimliyin qorunmasını, xalqın mənəvi birliyinin möhkəmləndirilməsini və dövlət müstəqilliyinin ideoloji dayaqlarının formalaşdırılmasını vahid məqsəd ətrafında birləşdirməkdən ibarət idi.

Sovet dövründə milli özünüdərkin qorunması, Azərbaycan dilinin və mədəniyyətinin inkişaf etdirilməsi istiqamətində görülən işlər sonrakı mərhələdə müstəqil dövlət quruculuğunun mühüm təməllərinə çevrildi. Müstəqillik illərində isə azərbaycançılıq ideyası yeni məna qazandı: artıq söhbət yalnız milli-mədəni irsin qorunmasından deyil, müstəqil dövlətin vətəndaşlarını ortaq məqsədlər ətrafında birləşdirən düşüncə sisteminin formalaşdırılmasından gedirdi.

Heydər Əliyevin müəyyənləşdirdiyi bu ideoloji xəttin başlıca xüsusiyyəti milli birliyi etnik və dini fərqlərin aradan qaldırılmasında deyil, həmin fərqlərə hörmət şəraitində möhkəmləndirmək idi. Belə yanaşma Azərbaycançılığı həm dövlətçiliyin ideoloji dayağına, həm də cəmiyyətdə qarşılıqlı etimadın qorunmasına xidmət edən mühüm prinsipə çevirdi.

Qədim Albaniyadan gələn birgəyaşayış ənənəsi

Azərbaycanın tolerantlıq və mədəni müxtəliflik ənənələrinin kökləri uzaq keçmişə gedib çıxır. Qafqaz Albaniyası dövründə bölgədə müxtəlif tayfaların, dini inancların və mədəni ənənələrin mövcudluğu mürəkkəb, çoxqatlı ictimai mühit formalaşdırmışdı. Bu tarixi irsə nəzər salarkən müasir Azərbaycan cəmiyyətinin müxtəliflik təcrübəsini daha geniş tarixi kontekstdə dəyərləndirmək mümkündür.

Azərbaycanın tarix boyu müxtəlif sivilizasiyaların təmas məkanında yerləşməsi onun mədəni simasının formalaşmasına təsir göstərib. Şərqlə Qərbin, fərqli dini dünyagörüşlərinin və mədəni ənənələrin qovuşduğu bu ərazi zaman keçdikcə qarşılıqlı təsir və zənginləşmə məkanına çevrilib. Bu proses milli mədəniyyətin özünəməxsusluğunu zəiflətməyib, əksinə, onu daha rəngarəng və çoxşaxəli edib.

Bu gün ölkəmizdə müxtəlif dini icmaların fəaliyyət göstərməsi, fərqli etnik mənsubiyyətə malik insanların ölkənin ictimai həyatında iştirak etməsi həmin tarixi təcrübənin müasir təzahürləri kimi qiymətləndirilə bilər. Bununla belə, tarixi ardıcıllığı sadələşdirmədən qeyd etmək lazımdır ki, ayrı-ayrı dövrlərin ictimai münasibətləri və dini mənzərəsi bir-birindən fərqlənib. Azərbaycanın zəngin irsi məhz bu dəyişiklikləri, qarşılıqlı təsirləri və ortaq həyat təcrübəsini birlikdə öyrənməklə daha dolğun anlaşılır.

Şirvanşahlardan Səfəvilərə: dövlətçilik yaddaşının izləri

Azərbaycançılıq ideologiyasının tarixi əsaslarını anlamaq üçün ölkə ərazisində müxtəlif dövrlərdə mövcud olmuş dövlətlərin irsinə diqqət yetirmək vacibdir. Şirvanşahlar dövləti, Ağqoyunlu və Səfəvi dövlətləri, eləcə də Əfşarlar dövrü Azərbaycan tarixinin siyasi, mədəni və diplomatik inkişafında mühüm izlər qoyub.

Şirvanşahlar dövründə memarlıq, şəhər mədəniyyəti və idarəçilik ənənələri inkişaf edib. Ağqoyunluların siyasi fəaliyyəti regionun dövlətlərarası münasibətlərinə təsir göstərib. Səfəvilər dövründə isə Azərbaycan dili saray və dövlət həyatında mühüm mövqeyə malik olub, ədəbi və mədəni proseslər geniş vüsət alıb. Bu dövrün irsi Azərbaycan tarixinin regional və beynəlxalq əlaqələr baxımından da əhəmiyyətini nümayiş etdirir.

Əfşarlar dövrü də regionun siyasi xəritəsinin dəyişdiyi, hərbi-siyasi münasibətlərin yenidən qurulduğu mərhələlərdən biri kimi diqqət çəkir. Bu dövlətlərin hər birinin özünəməxsus idarəçilik modeli və siyasi məqsədləri olsa da, onların tarixini öyrənmək Azərbaycan ərazisində dövlətçilik ənənələrinin inkişafını, siyasi təcrübənin dəyişməsini və mədəni əlaqələrin miqyasını anlamağa imkan verir.

Xanlıqlar dövrü: parçalanmadan milli dövlətçilik axtarışlarına

XVIII əsrdə Azərbaycan ərazisində xanlıqların meydana çıxması dövlətçilik tarixinin mürəkkəb mərhələsini təşkil edir. Mərkəzləşdirilmiş hakimiyyətin zəifləməsi nəticəsində yaranan siyasi parçalanma bölgədə müxtəlif hakimiyyət mərkəzlərinin formalaşmasına səbəb oldu. Qarabağ, Quba, Şəki, Bakı, Gəncə və digər xanlıqlar öz siyasi və iqtisadi maraqları əsasında fəaliyyət göstərirdilər.

Xanlıqların mövcudluğu bir tərəfdən yerli idarəçilik ənənələrinin və siyasi təşəbbüslərin inkişafını göstərirdisə, digər tərəfdən vahid siyasi mərkəzin olmamasının yaratdığı çətinlikləri üzə çıxarırdı. Ayrı-ayrı xanlıqların birləşmə və regional nüfuz uğrunda mübarizələri Azərbaycan ərazisində daha geniş siyasi birlik yaratmaq cəhdlərinin də tarixə çevrilməsinə səbəb oldu.

Bu dövrün təhlili müasir Azərbaycan dövlətçiliyi üçün mühüm nəticə ortaya qoyur. Siyasi müstəqilliyin qorunması yalnız yerli hakimiyyətin mövcudluğu ilə deyil, ümumi maraqların uzlaşdırılması, siyasi birliyin təmin edilməsi və ortaq gələcək naminə məsuliyyətin bölüşdürülməsi ilə mümkündür. Xanlıqlar dövrünün təcrübəsi milli birliyin tarixi zərurətini anlamaq baxımından əhəmiyyətlidir.

Azərbaycanın müasir modeli

Azərbaycançılıq ideologiyasının müasir mahiyyəti tarixi yaddaşla bugünkü ictimai münasibətlərin vəhdətində üzə çıxır. Bu ideologiya milli kimliyin qorunmasını başqa mədəniyyətlərə qapalı olmaqla eyniləşdirmir. Əksinə, öz köklərinə bağlı cəmiyyətin fərqli mədəniyyətlərlə dialoq qurmaq imkanlarının daha geniş olduğunu nümayiş etdirir.

Məhz bu baxımdan Prezident İlham Əliyevin Bakıda keçirilən VII Ümumdünya Mədəniyyətlərarası Dialoq Forumunun açılış mərasimində səsləndirdiyi fikirlərdən irəli gələn mövzular Azərbaycançılıq ideyasının beynəlxalq əhəmiyyətini də ön plana çıxarır. Mədəniyyətlərarası dialoq yalnız müxtəlif xalqların bir-birini dinləməsi deyil, həm də ortaq problemlərin həlli üçün qarşılıqlı etimadın yaradılmasıdır. Azərbaycanın tarixi təcrübəsi bu prosesdə milli kimliyin və mədəni müxtəlifliyin bir-birini tamamlayan dəyərlər kimi təqdim edilməsinə imkan verir.

Müasir dövrdə bu ideologiyanın inkişafı bir neçə əsas istiqaməti əhatə edir: tarixi və mədəni irsin qorunması, Azərbaycan dilinin və mənəvi dəyərlərin yaşadılması, vətəndaş həmrəyliyinin möhkəmləndirilməsi, gənc nəslin tariximizə marağının artırılması və fərqli mədəniyyətlərə hörmətin təşviqi. Bu istiqamətlərin hər biri yalnız dövlət siyasəti ilə deyil, təhsil, elm, mədəniyyət və ictimai məsuliyyət vasitəsilə də inkişaf etdirilməlidir.

Azərbaycançılığın gələcək nəsillər üçün canlı ideyaya çevrilməsi tarixin sadəcə öyrədilməsini deyil, onun mənasının dərk edilməsini tələb edir. Gənclər öz ölkələrinin keçmişini tanımaqla yanaşı, birliyin, qarşılıqlı hörmətin və dövlət müstəqilliyinin nə üçün vacib olduğunu da anlamalıdırlar.

Bu baxımdan Azərbaycançılıq ideologiyasının əsas vəzifəsi keçmişlə fəxr etməkdən daha genişdir. Onun başlıca missiyası tarixi yaddaşı həmrəyliyə, mədəni müxtəlifliyi qarşılıqlı hörmətə, dövlətçilik ənənələrini isə müasir inkişaf məqsədlərinə çevirməkdir. Bu ideya nə qədər dərindən mənimsənilərsə, cəmiyyətin ümumi məqsədlər ətrafında birləşməsi və Azərbaycanın beynəlxalq mədəniyyətlərarası dialoqda özünəməxsus mövqeyini möhkəmləndirməsi üçün bir o qədər möhkəm zəmin yaranar.

Yeganə BAYRAMOVA