Ana səhifə »  Qəzetin pdf formatı »  Yaxın Şərqdə iki təhlükəli proses: dağıdıcı trendlərin güclənməsi
A+   Yenilə  A-
Yaxın Şərqdə iki təhlükəli proses: dağıdıcı trendlərin güclənməsi

Qlobal dünya siyasətində sular durulmur. Geosiyasi güc mərkəzləri arasında mübarizə yeni çalarlar alır. Meydana yeni təhlükələr və risklər çıxır. Düşündürücüdür ki, siyasi liderlər vəziyyəti gərginləşdirməyə yönəlmiş üsullara daha çox üstünlük verirlər. Yəni siyasətçilərin niyyətlərinin də sabitliyə, sülhə nail olmaqla əlaqəli olmadığı təəssüratı yaranır. Bu baxımdan son zamanlar Yaxın Şərqlə bağlı baş verən iki hadisə diqqəti çox çəkir. Onlardan biri Vaşinqtonun patronajlığı ilə "ərəb NATO-su"nun yaradılmasına başlanması, digəri isə Suriyada böyük dövlətlərin geosiyasi maraqlarının yenidən toqquşmasıdır. Hər iki hadisəni birləşdirən ümumi cəhət regionda vəziyyətin daha da gərginləşdirilməsidir. Həmin kontekstdə Yaxın Şərqdə yaranmış geosiyasi mənzərəni təhlil etməyə ehtiyac görürük.

Bir planın gizli tərəfləri: "ərəb NATO-su" kimlərə sərf edir?

Yaxın Şərqdə geosiyasi əhəmiyyətli proseslərin meydana çıxması gözlənilir. Bu regionda ümumi mənzərənin mürəkkəbləşməsinə aparıb çıxara biləcək hadisələrin ssenariləri hazırlanır. Ekspertlər hesab edirlər ki, bir neçə ildir ki, özünü göstərən dinamika dəyişmək üzrədir. Doğrudur, bir sıra ekspertlərə görə, məsələ "Ərəb baharı"nın yeni dalğasının yaradılması ilə bağlıdır. Nümunə kimi Sudan, Əlcəzair və Liviya göstərilir. Bu ehtimalı istisna etmək olmaz. Eyni zamanda, problem həmin prosesin arxasında dayanan qüvvələrin geosiyasi planları və mübarizələri aspektində daha aktual görünür.

Bu prizmadan ümumi mənzərə isə kifayət qədər mürəkkəbdir və risklərlə doludur. Onun fonunda iki hadisəni ayırmaq olar. Onlardan biri Ər-Riyadda "Strateji Yaxın Şərq Alyansı" (Middle East Strategic Alliance – MESA) üçün çalışmalara başlanmasıdır. Bu layihə Səudiyyə Ərəbistanının liderliyi ilə həyata keçirilməlidir. Onu obrazlı şəkildə "ərəb NATO-su" da adlandırırlar. Bu təşkilatın əsas məqsədi "regionda və dünyada sabitlik və təhlükəsizliyin gücləndirilməsi" kimi təqdim edilir. ABŞ, Səudiyyə Ərəbistanı, Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri, Bəhreyn, Küveyt, Oman, İordaniya və Qətər bu prosesdə yaxından iştirak edirlər. Misir qəfil həmin layihədən çıxdığını açıqlayıb.

Misir prezidenti Əbdül Fəttah əs-Sisinin bu addımını ekspertlər belə izah edirlər – Qahirə İrana qarşı olan hər hansı siyasi təşkilatda iştirakçı olmaq istəmir. Misir rəhbərliyinin son dövrlərdə Rusiya və Türkiyə ilə müəyyən razılığa gəldiyi vurğulanır. Belə çıxır ki, "ərəb NATO-su" öncədən antiiran mövqedədir. Bu cür hərbi ittifaqın nə dərəcədə qalacağını demək çətindir. Tarixi təcrübə göstərir ki, bir neçə dəfə analoji qurum yaratmaq cəhdi olub. Hələ 1955-ci ildə Türkiyənin liderliyi ilə Yaxın Şərq ölkələrini birləşdirən hərbi-siyasi blok yaratmaq barədə Bağdad paktı işlənib hazırlanmışdı. Ancaq sonralar Vaşinqton və Təl-Əviv bundan Türkiyənin daha çox geosiyasi-hərbi dividend götürəcəyini bəhanə edərək, prosesi dayandırıblar.

Digər cəhdlərin də aqibəti eyni cür olub. Lakin bu dəfə amerikalılar Səudiyyə Ərəbistanına üstünlük verməklə həm də Türkiyəyə xəbərdarlıq edirlər. Ankara təbii ki, öz mövqeyində qalır. Bununla yanaşı, ekspertlər Ər-Riyadın belə bir təşkilatda liderlik edə bilmək potensialının mövcudluğuna şübhə edirlər. Birincisi, Qaşıqçı cinayəti göstərdi ki, Salman iqtidarı təqdim edildiyi kimi şəffaf deyil. İkincisi, öncədən antiiran məqsədli bir təşkilat yaradılırsa, ərəb dövlətlərinin öz içində bununla razılaşmayanlar vardır. Məsələn, Suriya, İraq, Livan və d. Onda faktiki olaraq "ərəb NATO-su" ərəbləri birləşdirmir, onları yeni prinsip üzrə parçalayır. Bu isə həm təşkilatın varlığını sual altına alır, həm də Yaxın Şərqi daha dərin uçuruma aparır.

Vurğulanan səbəblərdən "ərəb NATO-su" layihəsinin həqiqi məqsədləri üzərində düşünməyin vacib olduğu qənaəti yaranır. Onu ABŞ və İsrailin ortaq planı adlandırırlar. Başlıca məqsədi isə Yaxın Şərqdə geosiyasi qüvvələr nisbətini İsrailin xeyrinə dəyişməkdən ibarətdir. Bunun üçün diqqəti "dağıdıcı İran"ın üzərinə yönəldirlər. Həm də bu prosesdə özləri ancaq logistik dəstək verən tərəf kimi iştirak etmək niyyətindədirlər. Meydanda isə ancaq müsəlmanlar olmalıdırlar. Yəni müsəlmanlar bir-birini əzməli, qırmalı, geosiyasi qazanc isə kənarda oyunu təşkil edənlərə olmalıdır.

Məsələnin bu tərəfi çox ibrətamizdir. Çünki Yaxın Şərqin bir sıra dövlətlərinin liderlik hərisliyi üzərində oyun qurulur. Səudiyyə Ərəbistanı ilə İran təsir dairəsi uğrunda məzhəb mənsubluğundan tutmuş hər bir üsula əl atırlar. İndi İranın Yaxın Şərq ölkələrində hərbi bazalar və zavodlar tikdiyi bildirilir. Məsələn, Suriya və Livanda bu prosesin getdiyini deyirlər. Amerika və İsrail isə həmin regionda, ümumiyyətlə, Tehranın zəifləməsi üçün çalışırlar. Bu məqsədə çatmaq üçün bəzi ərəb ölkələrindən istifadə edirlər. Onların önündə Səudiyyə Ərəbistanı gəlir.

İkinci təhlükə: terrorla mübarizədə anlaşılmazlıq

Nəticədə, Yaxın Şərq üçün çox qarışıq, təhlükəli və risklərlə dolu bir vəziyyət yaranır. Faktiki olaraq regionun böyük dövlətləri bir-biri ilə savaşa girməyə yaxınlaşırlar. Bunun mümkün nəticələrini təsəvvür etmək çətin deyildir. Əvvəla, İslam aləmi parçalanır. İkincisi, ərəb dünyası ikiyə bölünür. Üçüncüsü, region mənasız və süründürməçi ixtilaflar prosesinə sürüklənir. Dördüncüsü, bundan daha çox kənarda duran dövlətlər yararlanır.

Sonuncu məqamın da bir neçə aspekti var. Deyək ki, İslam sivilizasiya kimi inkişaf potensialını itirir. Müsəlmanların birləşməsi imkansız hala gəlir. Onların dövlətçilikləri inkişaf perspektivindən məhrum olur. Ölkələr xarabalıqlara çevrilir və onları bərpa etmək yenə də kənarda duranlara qalır ki, bu da əlavə gəlir mənbəyidir. Yəni həm dağıtdırırlar, həm də sonradan dağılanların pulları hesabına ölkələrini bərpa edib, bütün mənalarda özlərindən asılı vəziyyətə salırlar.

Bu kimi proseslərə rəvac verəcək "ərəb NATO-su" nəyə lazımdır? Bu suala, belə məlum olur ki, müsəlmanlar arasında cavab axtaran yoxdur. Olsa da, onların gücü heç nəyə çatmır. Ər-Riyad isə öz rolunu oynamaqda davam edir. Görünür, orada hakim olan qüvvələrə hakimiyyətdə qalmaq üçün müəyyən təkliflər edilib. Bəlkə də başqa bir faktor rol oynayır, hər bir halda, bu olay ərəblərin özləri üçün sərfəli görünmür.

Lakin Yaxın Şərqdə geosiyasi mənzərəni dəyişə biləcək başqa faktor da mövcuddur. Bu, Suriya və İraqla bağlı yaranmış vəziyyətdir. Suriyada Türkiyə və Rusiyanın əməkdaşlığı məlumdur. Bu iki böyük dövlət artıq bir müddətdir ki, orada uğurlu əməkdaşlıq edirlər. Lakin İdlib və Münbic məsələsində fikir ayrılıqları qalmaqdadır. Rusiya İdlibdə terrorla mübarizədə israr edir, Türkiyə isə Münbicdə. Son olaraq bu iki dövlətin həmin mövzuda razılığa gələ bilmədikləri haqqında informasiyalar yayılır. Türkiyə isə Münbicə hücum etmək planından imtina etməyib. Onda müəyyən məqamda Suriyada Rusiya ilə Türkiyə arasında ziddiyyət yaranar ki, bu da bütövlükdə Yaxın Şərqdə geosiyasi dinamikanı yeniləyə bilər.

Bu aspektdə Tehranı da unutmaq olmaz. İran Suriyada hərbi varlığını daha da genişləndirir. Üstəlik, onun İraqda da hərbi əməliyyatlar aparmaq niyyətinin olduğundan danışılır. Artıq Suriyada İsrail İrana məxsus hədəfləri havadan vurur. Rusiya isə buna elə də etiraz etmir. Deməli, ola bilsin ki, Rusiya İranı əvvəlki kimi müdafiə etmək fikrində deyil. Əgər belə bir fakt varsa, onda Suriyada hadisələr çox riskli bir mərhələyə qədəm qoya bilər. İranın "geosiyasi atəş hədəfi"nə alınması daha böyük miqyasda xaosun meydana gəlməsinə rəvac verəcək. Bu halda heç bir region dövləti üçün salamat qurtarmaq şansı qalmır. Çünki İran böyük dövlətdir və onun silkələnməsi bütün regiona ağır zərbələr vura bilər. Məhz bu səbəbdən Yaxın Şərqdə Rusiya-Türkiyə əməkdaşlığı və İranın bu prosesdə yeri və rolu məsələsi daha çox önəm kəsb etməyə başlayıb.

Beləliklə, Yaxın Şərq tədricən iki böyük "geosiyasi axın"ın məkanına çevrilir. İsraildəki seçkilər göstərir ki, Qərb bu istiqamətdə fəaliyyətini gücləndirəcək. Ekspertlərə görə, əslində, "ərəb NATO-su" ideyası da Donald Trampın yenidən seçilməsinə xidmət edir. Vaşinqtonu Yaxın Şərqdə uğur qazanan güc kimi göstərirlər. Deməli, indiki məntiqlə proseslər davam etsə, Yaxın Şərq ciddi təhlükələrlə dolu vəziyyətə düşə bilər.

Əlbəttə, məsələ yalnız həmin regionla məhdudlaşmaya bilər. Proses tədricən Qafqaza və Mərkəzi Asiyaya da yayıla bilər. Bu da həmin regionlarda yeni risk mənbələrinin yaranması, terror dalğasının güclənməsi deməkdir. Ermənilərin Dağlıq Qarabağda terror qrupları yaratdıqları haqqında yayılan informasiyalar bu baxımdan düşündürücüdür. Bu proses daha fəlakətli hadisələrin əsasını qoya bilər.

Bunlar indi Yaxın Şərqdə planlaşdırılan hadisələrin yaxın gələcəkdə geniş bir geosiyasi məkanda böyük fəlakətlərə səbəb ola biləcəyi qənaətinə gətirir. Meydanda olan oyunçular kifayət qədər güclüdürlər. Onlar böyük hərbi potensiala malikdirlər. Dağıdıcı silahları var. Ancaq, deyəsən, əsas keyfiyyətə, dialoq aparmaq qabiliyyətinə malik deyillər.

Newtimes.az

 
  • Oxunub:  2880  |  
  • Tarix:  19-04-2019  |  
  •    Çap et   |  
Get Adobe Flash player
Azərbaycanda davamlı iqtisadi inkişafın təmin olunmasına hesablanan islahatlar yüksək səmərə verir

21 Avqust 14:05
Ukraynada “Nəsimi ili” çərçivəsində tədbir keçirilib
21 Avqust 14:02
İstanbulda Azərbaycan və Türkiyə həmkarlar ittifaqları konfederasiyalarının birgə iclası keçirilib
21 Avqust 13:55
Azərbaycan və Ermənistan qoşunlarının təmas xəttində keçirilən monitorinq insidentsiz başa çatıb
21 Avqust 13:54
“Tarixi şəxsiyyətlər” jurnalının növbəti nömrəsi Şeyxülislam Allahşükür Paşazadənin 70 illik yubileyinə həsr olunub
21 Avqust 13:43
Bəhruz Quliyev: “Dəfn mərasimini siyasiləşdirmək cəhdi böyük ədəbsizlikdir”
21 Avqust 13:39
Sahib Məmmədov: Prokurorluq orqanlarına qulluğa qəbul prosesi şəffaf və ədalətli qaydada həyata keçirilir
21 Avqust 13:08
Naxçıvanda sağlamlıq imkanları məhdud şəxslərə qulluq edənlər üçün Prezident təqaüdünün ödənilməsinə başlanılıb
21 Avqust 12:51
Bakıda “Şeyxülislam Allahşükür Paşazadə - 70: mənəviyyata həsr olunmuş ömür” mövzusunda tədbir keçiriləcək
21 Avqust 12:44
Şahmatçımız Şəhriyar Məmmədyarov dünya çempionu Maqnus Karlsenlə heç-heçə edib
21 Avqust 12:33
Prokurorluq orqanlarına qulluğa qəbulla əlaqədar müsabiqənin yazılı imtahan mərhələsi keçirilir
21 Avqust 12:29
AFFA və Konami arasında tərəfdaşlıq müqaviləsi imzalanıb
21 Avqust 12:17
“MiQ-29” təyyarəsinin pilotu Rəşad Atakişiyev dəfn edilib
21 Avqust 12:13
Milli Paralimpiya Komitəsi ilə Azərbaycandakı Amerika Ticarət Palatası əməkdaşlıq edəcək
21 Avqust 11:50
MDB Dövlət Başçıları Şurasının iclası oktyabrda Aşqabadda keçiriləcək
21 Avqust 11:32
Sentyabrdan iş yerlərində icbari sığortanın tətbiqi sahəsində elektron məlumat mübadiləsinə başlanılacaq
21 Avqust 11:16
Görkəmli xanəndə Xan Şuşinskinin anadan olmasından 118 ötür
21 Avqust 11:05
Hərbi pilot Rəşad Atakişiyevlə vida mərasimi keçirilir
21 Avqust 11:04
Bu gün beynəlxalq ictimaiyyət terrorizm qurbanlarının xatirəsini anır
21 Avqust 11:01
Müslüm Maqomayevin xatirəsini dünyada əbədiləşdirən özbək müğənni Odessaya veloyürüş edib
21 Avqust 10:52
Los-Anceles sinaqoqunda Azərbaycanın tolerantlığına dair təqdimat keçirilib
21 Avqust 10:43
Müəllimlərin işə qəbulu üzrə müsahibə mərhələsi davam edir
21 Avqust 10:32
Dünya birjalarında neftin qiyməti bahalaşıb
21 Avqust 09:54
Ermənistan silahlı qüvvələri atəşkəs rejimini 23 dəfə pozub
21 Avqust 09:45
Heydər Əliyev Fondunun vitse-prezidenti Leyla Əliyeva Fondun layihələri çərçivəsində Bakının bir sıra tibb müəssisələrində olub
21 Avqust 09:42
Azərbaycanda davamlı iqtisadi inkişafın təmin olunmasına hesablanan islahatlar yüksək səmərə verir
21 Avqust 09:37
Sərxan Həsənov: Qarşıma qoyduğum məqsədə çatmaq üçün kiçik yaşlarımdan çalışmışam
21 Avqust 09:34
Vüqar Rəhimzadə: Əli Kərimli, bu təfəkkürlə səni heç “Relax”a ofisiant da götürmək olmaz...
21 Avqust 09:32
26 ildə dəyişməyən təfəkkür...
20 Avqust 20:25
Energetika naziri vətəndaşları qəbul edib
20 Avqust 20:19
Müdafiə naziri Türkiyə Hərbi Dəniz Qüvvələrinin xilasetmə qrupunun üzvləri ilə görüşüb
20 Avqust 18:23
Əli Əhmədov: Hansısa şübhəli maraqlar naminə ölkənin firəvanlığını, gələcəyini qurban verməyə hazır olanlar milli qüvvələrin sərt təpkisinə tuş gəlməlidirlər
20 Avqust 18:18
Ətraf mühitin mühafizəsi sahəsində Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyi ilə Yeni Azərbaycan Partiyasının birgə layihələri davamlıdır
20 Avqust 17:57
Daxili İşlər naziri Beynəlxalq Qırmızı Xaç Komitəsinin Azərbaycan nümayəndəliyinin rəhbəri ilə görüşüb
20 Avqust 17:56
Dövlət Komitəsində vətəndaşların növbəti qəbulu keçirilib
20 Avqust 17:50
Eldar İbrahimov: Aqrar Sığorta Fondunun yaradılması böyük əhəmiyyət kəsb edir
20 Avqust 17:43
Bakı Dövlət Universitetinin nümayəndə heyəti İsrailin Holon Texnologiya İnstitutunda olub
20 Avqust 17:39
Tahir Rzayev: Ölkəmizdə davamlı islahatların həyata keçirilməsi milli iqtisadiyyatımızın inkişafını şərtləndirən mühüm amillərədn biridir
20 Avqust 17:34
Sevinc Hüseynova: Sosial sahədə atılan addımlar ciddi nəticələr verməkdədir
20 Avqust 17:21
Prezident Kitabxanasında İrəvan xanları nəslinin nümayəndəsi Əmir Əli Sərdari İrəvani ilə görüş olub
20 Avqust 17:06
İlin birinci yarısında ölkədə 92 min yeni iş yerləri açılıb
20 Avqust 17:03
Ölkəmizdə keçiriləcək Avrasiya Xalqları Assambleyası Günləri ilə bağlı fikir mübadiləsi aparılıb
20 Avqust 16:58
Prezident İlham Əliyevin Fərmanı ilə ölkədə 2020-ci ildən yeni aqrar sığorta mexanizminin tətbiqinə başlanılır
20 Avqust 16:55
Əsas məqsədimiz odur ki, dövlətin yaratdığı imkanlardan maksimum faydalanaq və məhsulumuzu xaricə ixrac edək
20 Avqust 16:53
Əcnəbi könüllülər “ASAN xidmət”də
20 Avqust 16:48
Yanvar-iyul aylarında hava nəqliyyatı ilə 1,4 milyondan çox sərnişin daşınıb
20 Avqust 16:07
Yeddi ayda Azərbaycana 7,4 faiz çox əcnəbi gəlib
20 Avqust 16:03
Azərbaycan millisi Avropa çempionatına Xorvatiya ilə oyunla start verəcək
20 Avqust 15:45
Müdafiə Nazirliyinin rəhbərliyi axtarış əməliyyatlarında fəal iştirak edənlərə təşəkkürünü bildirib
20 Avqust 15:17
Yusif Babanlı: Dövlət idman siyasəti Azərbaycanın beynəlxalq yarışlarda uğurlu çıxışı üçün geniş imkanlar açır
20 Avqust 15:14
Bakı Slavyan Universitetində sənəd qəbulu: valideynlər razılıq edir
20 Avqust 14:58
BMT okeanlarda flora və faunanın mühafizəsinə dair Konvensiyanı müzakirə edir
20 Avqust 14:51
Astarada “Din və ideoloji təhlükəsizlik” mövzusunda seminar-müşavirə keçirilib
20 Avqust 14:41
Yol polisləri Binəqədi rayonunda “Təmiz hava aylığı” ilə bağlı maarifləndirici aksiyalar keçirirlər
20 Avqust 14:30
Azərbaycanın sədrliyi: Bakı Qoşulmama Hərəkatına yeni stimul verir
20 Avqust 13:52
Bakı-Tbilisi-Ceyhan kəməri ilə 7 ayda 19 milyon tonadək neft daşınıb
20 Avqust 13:34
Müdafiə Nazirliyi: Hərbi pilotun nəşi və təyyarənin qalıqları tapılaraq dənizdən çıxarılıb
20 Avqust 12:59
Azərbaycan Banklar Assosiasiyasının “Hüquqi məsələlər üzrə Ekspert Qrupu”nun növbəti iclası keçirilib
20 Avqust 12:56
Avqustun 21-də bəzi bölgələrdə havanın hərarəti 42 dərəcəyə yüksələcək
20 Avqust 12:48
Pakistan mətbuatında Azərbaycanla bağlı məqalələr dərc edilib
20 Avqust 12:40
İcbari tibbi sığortaya keçidlə əlaqədar Şəmkirdə maarifləndirmə tədbiri keçiriləcək
20 Avqust 11:55
Gənclər Fondu xaricdə təhsilin maliyyələşdirilməsi üzrə elan etdiyi müsabiqənin nəticələrini açıqlayıb
20 Avqust 11:32
Macarıstanın Seqed şəhəri estafeti Bakıdan qəbul edib
20 Avqust 11:15
İcbari tibbi sığortanın tətbiqi ilə bağlı dövlət tibb müəssisələrində İKT infrastrukturunun qurulması üzrə işlər davam etdirilir
20 Avqust 11:14
Bədii gimnastika üzrə 26-cı Azərbaycan çempionatı keçiriləcək
20 Avqust 11:10
Azərbaycan və Ermənistan qoşunlarının təmas xəttində növbəti monitorinq keçiriləcək
20 Avqust 11:04
Daha 109 şəhidin 185 vərəsəsinə birdəfəlik ödəmə verilməsi barədə qərar qəbul olunub
20 Avqust 11:01
Culfa-Ordubad avtomobil yolu yenidən qurulur
20 Avqust 10:59
Dünya birjalarında neftin qiyməti bahalaşıb
20 Avqust 10:50
2-ci “Animafilm” festivalına 50 ölkədən 268 müraciət daxil olub
20 Avqust 10:38
Bu gün UEFA Çempionlar Liqasının play-off mərhələsi start götürür

Video

 

Müsahibə

 

Müəlliflər


»»»
ARXİV
B Be Ça Ç Ca C Ş
1 2 3
4 5 6 7 8 9 10
11 12 13 14 15 16 17
18 19 20 21 22 23 24
25 26 27 28 29 30 31
HAVA HAQQINDA
Bakı
gündüz+33 +38
gecə+20 +24