Ana səhifə »  Qəzetin pdf formatı »  Hərbi alyanslar və kollektiv təhlükəsizlik: NATO-nun sammiti öncəsi düşüncələr
A+   Yenilə  A-
Hərbi alyanslar və kollektiv təhlükəsizlik: NATO-nun sammiti öncəsi düşüncələr

Dünyanın ciddi təhlükələrlə üz-üzə qaldığı barədə indi yazmaq və danışmaq bir dəbdir. Məsələ həqiqətən aktualdır. Ancaq adətən müzakirə olunan aspektlərdə deyil, daha ciddi müstəvidə. Çünki real olaraq dünyanın təhlükəsizliyini təmin etmək modeli kökündən yanlış görünür. Burada geosiyasi korporativ maraqlara üstünlük verildiyi hiss edilir. Böyük dövlətlər özlərinə yaxın ölkələrlə birlikdə müəyyən hərbi alyanslar yaradır, ancaq bütün dünyanın maraqları adından danışırlar. Bu sırada NATO və KTMT-nin fəaliyyəti diqqəti daha çox çəkir. Doğrudanmı bu alyanslar fərq qoymadan dünyanın hər bir dövlətinin təhlükəsizliyini təmin edə bilərlər? Doğrudanmı onlar ədalətli surətdə haqqı nahaqdan ayıra bilirlər və ya heç olmasa ona cəhd edirlər? Təcrübə bu kimi suallara cavab verməyin çətin olduğunu göstərir. Çünki ortada xeyli sayda şübhələr vardır. Bu kontekstdə NATO-nun növbəti sammitindən nələr gözləmək olar? Qoyulan suala qlobal geosiyasətin reallıqları müstəvisində necə cavab vermək mümkündür? Məsələnin bu tərəfi üzərində geniş dayanmaq istərdik.

Maraqların toqquşması: hərbi bloklaşmanın işığında

Şimali Atlantika Alyansının sammiti öncəsi mütəxəssislər, ümumiyyətlə, qlobal təhlükəsizliyin aktual problemləri haqqında fikirlər ifadə edirlər. Maraqlıdır ki, artıq müzakirə bütövlükdə hərbi alyansların lazım olub-olmadığı kontekstində aparılır. Əvvəllər aksiom kimi qəbul edilirdi ki, dünyada təhlükəsizliyi təmin etmək üçün çoxlu sayda dövlətlərin hərbi ittifaqını yaratmaq gərəkdir. Belə görünür ki, bu yanaşmadan imtina mərhələsi ya başlayıb, ya da daha uzağı görən Qərb siyasi-analitikləri artıq bu məsələni gündəmə gətirirlər. Bizcə, çox haqlıdırlar. Yalnız hər hansı hərbi alyansın taleyi baxımından deyil (onlar daha çox NATO-nu nəzərdə tuturlar), bütövlükdə bu tip hərbi ittifaqların bəşəriyyətin təhlükəsizliyinə hansı faydanı verməsi aspektində də haqlıdırlar.

Əlbəttə, bu problemə nəzəri yanaşma ilə praktiki, yaxud real siyasi mühitin özəllikləri arasında xeyli fərq ola bilər. Məsələn, Qərb dövlətləri bəyan edirlər ki, Çin və Rusiya onların özlərinə və dostlarına təhlükə yaradırlar. Deyək ki, Baltikyanı ölkələr və Polşa daim bu barədə danışırlar. Qafqaz istiqamətində Rusiyanın hərbi addımlarını da təhlükə kimi təqdim edirlər. Mərkəzi Asiyada isə Çin, Rusiya, İran, ABŞ arasında gərgin geosiyasi-hərbi mübarizə gedir. Bunlara terror təşkilatları yaradıb, müəyyən ölkələrin dövlətçiliyinə təhlükələr yaratmaq cəhdlərini də əlavə etmək gərəkdir.

Müxtəlif regionlarda özünü göstərən konkret münaqişələr də hərbi alyansların yaradılmasını sanki zərurət kimi ortaya qoyur. Yaxın Şərqdə müsəlman dövlətlərinin belə bir alyans yaratmasına bütün İslam aləmi çox sevinərdi. Çünki daim kənardan hərbi təhlükələr olduğunu, dünyanın böyük dövlətlərinin ya terror təşkilatları yaradıb İslam adından dağıdıcı fəaliyyət göstərmələrini, ya da utanmadan "ən müasir silahlarımızı Suriyada sınaqdan keçiririk" kimi militarist bəyanatlar verməkdən çəkinməmələrini adi şüur belə dərk edir. Onda buna qarşı birgə mübarizə aparmaq kimi bir fikrə hər bir müsəlman sevə-sevə razı olar.

Amma maraqlıdır ki, müsəlman dövlətlərin heç bir real hərbi alyansı yoxdur. Bəlkə də bu, strateji aspektdə üstünlükdür. Ancaq indiki dövrdə hərbi alyanslara ABŞ başda olmaqla Qərb dövlətləri və Rusiya başda olmaqla postsovet məkanının bir qrup dövləti sahibdirlər: NATO və KTMT (Kollektiv Təhlükəsizlik Müqaviləsi Təşkilatı). İndi mütəxəssislər də məhz bu iki alyansın qarşılıqlı münasibətləri kontekstində sualı belə qoyurlar: bu cür hərbi qruplaşma qlobal təhlükəsizliyi təmin etməyə faydalıdırmı? Bütövlükdə dünya belə hərbi təşkilatlardan xilas olsa daha yaxşı vəziyyət yaranmazmı?

Doğrudan da maraqlı və aktual sualdır. Həm də ona görə ki, bizim regionda özünü göstərən bir sıra neqativ geosiyasi-hərbi proseslər alyanslararası mübarizənin birbaşa nəticəsi kimi görünür. Məsələyə Rusiya-Gürcüstan və Ermənistan-Azərbaycan münasibətləri kontekstində baxaq.

Rusiya Gürcüstanın iki bölgəsini zəbt edib və burada hökmranlığını davam etdirir. Abxaziya və Cənubi Osetiyada Moskvanın hər şeydən öncə hərbi varlığı mövcuddur. Bu şəraitdə Kreml KTMT-dəki müttəfiqlərindən tələb edir ki, Abxaziya və Cənubi Osetiyanın müstəqilliyini tanısınlar. Onlar da, Belarus və Ermənistan da daxil olmaqla, bunu etmək istəmirlər. Çünki özlərinin təhlükəsizliyini düşünürlər. Ermənistan isə əsl həyasız mövqe tutub. O, KTMT-yə üzv olan ölkələri Azərbaycana qarşı müharibəyə səsləyir. Bəzən onları təhrik etməyə çalışır.

Bəşəriyyətdə sülh: səmərəli model mövcuddurmu?

Ancaq hər dəfə də sərt təpki ilə qarşılaşır. Qazaxıstan və Belarus ermənilərin təhriklərini qətiyyətlə rədd edirlər. Moskva da həmin mövqedədir. Belə çıxır ki, KTMT hətta ən yaxın münasibətlərdə olan ölkələr arasında fikir ayrılığı yarada bilir. Elə məsələlər vardır ki, hərbi alyansa daxil olan ölkələrin ona yanaşması prinsipial olaraq fərqlənir. O halda belə bir hərbi qruplaşmanın qlobal təhlükəsizlikdə rolu necə ola bilər?

NATO-da vəziyyət daha təhlükəli və qeyri-müəyyəndir. Bu hərbi təşkilat KTMT-dən qat-qat güclü və nüfuzludur. Onu başlıca olaraq Qərb dövlətlərinə ola biləcək təhlükələri aradan qaldırmaq üçün yaradıblar. Təhlükə haradan gözlənilirdi? Əsas olaraq Rusiyadan. İndi buna beynəlxalq terroru, nüvə qaçaqmalçılığını, miqrasiyanı və s. faktorları da əlavə ediblər. Lakin maraqlı və düşündürücüdür ki, hazırda NATO-nu genişləndirməyə xüsusi diqqət yetirirlər. Hətta Rusiyanı və onun müttəfiqlərini ora dəvət edirlər. Fərz edək ki, bu istiqamət baş tutdu və dünyanın ən böyük güclərini özündə birləşdirən nəhəng hərbi struktur formalaşdı. Onda NATO kiminlə savaşacaq? Müsəlmanlarla, yoxsa xəyali kənar planetlilərlə?

Deməli, genişlənmə siyasəti haradasa absurd məzmun kəsb edir. Reallıqda bunun əksi götürülməlidir, yəni NATO tədricən ixtisar olunmalı və sonda, ümumiyyətlə, ləğv edilməlidir. Dünyada sülh üçün heç bir alyansa ehtiyac yoxdur. Sülhü hərb yox, sivil siyasət, dialoq fəlsəfəsi, qarşılıqlı faydalı əməkdaşlıq formatları təmin edə bilər. Başqasını hərbi güclə qorxutmaqla qalıcı sülhə nail olmaq imkansızdır. Bu mənada hər hansı hərbi alyansı möhkəmlətmək və genişləndirmək son nəticədə müharibəyə xidmət etmək deməkdir. İxtilafı, münaqişələri körükləməkdir. Bəs onda NATO və ya KTMT kimi hərbi təşkilatları nəyə görə saxlayırlar?

Məsələnin vacib aspekti də bu məqamla bağlıdır. Bu o deməkdir ki, dünyada hələlik geosiyasətdə korporativ maraqlara haqq qazandıran böyük güclər mövcuddur. Onlar bütövlükdə dünyanın deyil, özlərinin və onlara yaxın olan dövlətlərin maraqlarının təmin edilməsini ümumən dünyanın maraqları kimi təqdim etmək mövqeyindən əl çəkmirlər. Məsələn, amerikalılar və onların müttəfiqləri "dünyaya təhlükə" deyəndə ancaq özlərini nəzərdə tuturlar, eynilə ruslar ancaq özlərinə olan təhlükələri bütün dünyaya ola bilən təhlükə kimi təqdim edirlər. Bu mövqeni qəbul etməyənləri isə "arxadan zərbə vuranlar" kimi xarakterizə etməyə çalışırlar. Belə çıxır ki, dünyanın mərkəzi ya Vaşinqton, ya da Moskvadır və bunların hər birinə üz tutanlar "demokrat", "etibarlı dost", "humanist", "müasir", "başa düşən" dövlətdir, üz tutmayanlar isə "terroru dəstəkləyən", "ekstremist", "arxadan zərbə vuran", "məhv edilməli ölkələr" və s. mənfi xarakterə malik dövlətlərdir. Belə düşüncə olar? Bu cür eqoizm, özündən razılıq və başqasına yuxarıdan aşağı baxmaq haqdırmı? Bu, çoxlu sayda xalqların haqqı və hüququnu bəri başdan tapdalamaq deyilmi?

Geosiyasi kontekstdə daha ciddi sual belədir: bu cür şəraitdə kollektiv təhlükəsizlik necə mövcud ola bilər? Belə görünür ki, bu sualın cavabının müsbət olması hazırda imkansızdır. O halda NATO və ya KTMT-nin hansı sammiti necə keçirməsinin də qlobal təhlükəsizliyə fayda vermək baxımından ciddi bir əhəmiyyəti yoxdur. Bir sammit bitər, digəri başlayar, dünyada isə göz yaşları bitməz! Qəribədir ki, kollektiv təhlükəsizliyi təmin etmək hazırda aktiv olaraq müzakirə olunan məsələ deyil. Böyük güclər daha çox bir-birini ittiham etməklə məşğuldurlar.

Əslində, hesab edirik ki, çıxış yolu vardır. O da beynəlxalq hüququ tam təmin edə bilən və bütün dünya dövlətlərinin maraqlarını eyni qaydada nəzərə alan beynəlxalq təşkilata aparıcı-tənzimləyici rolun verilməsindən ibarətdir. Bunun nümunəsi kimi BMT-ni seçmək olar.

Əgər hərbi alyanslar modelindən qarşılıqlı imtina edilsə və kütləvi silahsızlaşdırma siyasəti əsas götürülsə, BMT-nin vurğulanan funksiyasını yerinə yetirməsi üçün geniş imkan yaranar. Deməli, öncə beynəlxalq münasibətləri tənzimləmək hüququna və icra mexanizmlərinə malik beynəlxalq təşkilat formalaşdırılmalıdır. Sonrakı addımlarda konkret hərbi alyansların taleyi ilə bağlı ortaq müzakirələrlə, dialoqla qərar qəbul etmək mümkündür.

Lakin bu, indiki şərtlər daxilində realdırmı? İnanmaq çətindir. Ancaq dünyanın aqibəti hər kəsi düşündürməlidir. İlk növbədə siyasi liderləri. Böyük dövlətlərin rəhbərləri bunu düşünmürlərsə, qarşılarında duran ən ciddi sual budur: bizdən sonrakı nəsillər təhlükəsiz dünyadamı yaşayacaqlar?

Newtimes.az

 
  • Oxunub:  1020  |  
  • Tarix:  12-07-2018  |  
  •    Çap et   |  
Get Adobe Flash player
Mehriban Əliyeva: MDB Daxili İşlər Nazirləri Şurası vətəndaşların normal, dinc həyatını təmin etmək üçün çox mühüm vəzifəni həyata keçirir

18:28
21 İyul
Konstitusiya Məhkəməsi Plenumunun növbəti iclası keçirilib
18:07
21 İyul
Hikmət Babaoğlu: Prezident İlham Əliyevin Fransaya səfəri ölkəmizin milli maraqları baxımından olduqca önəmlidir
17:07
21 İyul
Qoşunların operativliyinin artırılması ilə bağlı tapşırıqlar verilib
17:05
21 İyul
Naxçıvanda fəaliyyət göstərən kütləvi informasiya vasitələrinin əməkdaşları təltif olunub
17:03
21 İyul
Muxtar respublikaya yeni kənd təsərrüfatı texnikaları gətirilib
17:01
21 İyul
Təhsil Nazirliyinin kollegiyası müəyyənləşib
17:00
21 İyul
Siyasi ekspert: Azərbaycan Prezidentinin Fransaya səfəri böyük əhəmiyyətə malikdir
16:57
21 İyul
Gövhər Baxşəliyeva: Azərbaycanda dünya ölkələrinə nümunə göstəriləcək dövlət-din münasibətlərinin xüsusi modeli mövcuddur
16:55
21 İyul
Hadi Rəcəbli: Ölkəmizdə yeni iş yerlərinin yaradılması daim diqqət mərkəzindədir
16:26
21 İyul
“The Jerusalem Post”: Azərbaycanın Avropa İttifaqı və NATO ilə əlaqələri strateji xarakter daşıyır
16:23
21 İyul
Kənd Təsərrüfatı Nazirliyi: 17 regionda imtahan-qeydiyyat məntəqələri yaradılıb
16:16
21 İyul
Şəmsəddin Kuzenci: Azərbaycan dövləti mətbuata xüsusi diqqət göstərir
15:17
21 İyul
Fransalı jurnalist Azərbaycan qadınının cəmiyyətdə yeri və rolundan yazıb
14:10
21 İyul
X Qəbələ Beynəlxalq Musiqi Festivalını proqramı açıqlanıb
13:18
21 İyul
Kənd təsərrüfatı məhsullarının istehsalına və emalına dair Strateji Yol Xəritəsi üzrə tədbirlərin 31 faizinin icrası tamamlanıb
13:16
21 İyul
Moldova Prezidenti Nizami Gəncəvi Beynəlxalq Mərkəzinin fəaliyyətini yüksək qiymətləndirib
12:05
21 İyul
Bakıda Beynəlxalq Media Forumu keçirilir
12:03
21 İyul
Bəhruz Həsənov: Sosial şəbəkələr vasitəsilə Azərbaycana qarşı təxribat xarakterli yazılar dərc edənlərə qarşı ciddi addımlar atırıq
11:34
21 İyul
Səfir: Azərbaycan-Türkiyə münasibətləri "bir millət - iki dövlət" prinsipinə əsaslanıb
11:23
21 İyul
“Bakı-2019” XV Avropa Gənclər Yay Olimpiya Festivalının loqosu təqdim olunub
11:22
21 İyul
Vüqar Səfərli: Dövlət mətbuata hərtərəfli diqqət göstərir
11:19
21 İyul
Əflatun Amaşov: Azərbaycan milli mətbuatı ötən 143 ildə çətin və şərəfli yol keçib
10:51
21 İyul
Bakıda keçiriləcək Avropa Gənclər Yay Olimpiya Festivalının başlanmasına bir il qalıb
10:32
21 İyul
Ermənistan ordusu atəşkəs rejimini pozmaqda davam edir
10:25
21 İyul
Bəhruz Quliyev: Birinci vitse-prezident Mehriban Əliyeva MDB DİN rəhbərlərinə sabit və inkişaf edən Azərbaycanın həqiqətlərini çatdırdı
10:22
21 İyul
Pirallahıda məcburi köçkünlər üçün yeni məhəllə salınır
10:15
21 İyul
Milli Məclisin deputatları Riqada seminarda iştirak edəcəklər
17:52
20 İyul
Hikmət Babaoğlu: Azərbaycanın işğal edilmiş ərazilərinin geri qaytarılması bütün MDB ölkələrinin marağında olmalıdır
17:46
20 İyul
Vüqar Rəhimzadə: “Əkinçi”dən başlanan yol bugünkü uğurlarımızın bələdçisidir
17:30
20 İyul
Bakıda MDB-nin iştirakçısı olan dövlətlərin Daxili İşlər Nazirləri Şurasının növbəti iclası keçirilib
17:24
20 İyul
Paşinyanın Brüssel uğursuzluğu
17:10
20 İyul
Azərbaycanda mövcud olan dini tolerantlıq bütün dünyada örnək kimi qəbul edilir
16:59
20 İyul
Media nümayəndələri Milli Oftalmologiya Mərkəzinin Gəncə filialında oftalmoloji müayinədən keçiblər
16:57
20 İyul
Azərbaycan Tehran Konvensiyasının Tərəflər Konfransının növbədənkənar sessiyasında təmsil olunub
16:48
20 İyul
İcbari tibbi sığortanın ölkə üzrə tətbiqinə dəstək məqsədilə keçid planının hazırlanmasına başlanılır
16:36
20 İyul
Elçin Mirzəbəyli: Çap mediasının inkişafının əleyhinə olan “Media klubu”nda cəmləşənlərin istəyi öz korporativ maraqlarının təmin olunmasıdır
16:33
20 İyul
Media maarifçilik hərəkatının ön sırasındadır
16:28
20 İyul
Əli Əhmədov: Müasir cəmiyyətimizi söz və mətbuat azadlığı olmadan təsəvvür etmək mümkün deyil
16:26
20 İyul
Hikmət Babaoğlu : İnanmaq olmur ki, özünü Azərbaycan mətbuatının bir parçası hesab edən, məhz media adı altında fəaliyyət göstərməyə çalışan insanlar çap mediasının gərəksizliyini irəli sürürlər
16:24
20 İyul
Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin və Fransa Prezidenti Emmanuel Makronun görüşü olub
16:14
20 İyul
Müvəqqəti işlər vəkili: ABŞ “Cənub Qaz Dəhlizi” layihəsinə güclü dəstəyini davam etdirəcək
16:10
20 İyul
“Dövlət və din modeli” mövzusunda müzakirələr aparılıb
15:49
20 İyul
Kənd təsərrüfatı naziri Şamaxıda vətəndaşları qəbul edib
15:47
20 İyul
İqtisadiyyat naziri Göygöldə vətəndaşları qəbul edib
15:43
20 İyul
Bakıda Azərbaycanın, Gürcüstanın və Almaniyanın özəlləşdirmə qurumları nümayəndələrinin iştirakı ilə seminar keçiriləcək
15:34
20 İyul
Nəqliyyat, rabitə və yüksək texnologiyalar naziri Qaxda vətəndaşları qəbul edib
15:23
20 İyul
Azərbaycan, Gürcüstan və Almaniya arasında daşınmaz əmlak idarəçiliyi və özəlləşdirmə sahəsində əməkdaşlıq genişlənir
15:01
20 İyul
Prezident Sercio Mattarellanın Azərbaycana rəsmi səfəri İtaliya mətbuatının diqqət mərkəzindədir
14:56
20 İyul
Prezident İlham Əliyevin Fransa Milli Assambleyasının sədri Fransua de Rüji ilə görüşü olub
14:37
20 İyul
Akif Aşırlı: Dövlətin çap mətbuatının inkişafına maliyyə dəstəyi göstərməsi birmənalı şəkildə təqdir olunmalıdır
14:21
20 İyul
Uşaqlarla bağlı sosial xidmətlərin inkişafı sahəsində görüləcək işlərə dair fikir mübadiləsi aparılıb
14:09
20 İyul
Aydın Quliyev: Azərbaycan mediası qərəzli və qisasçı şəxslərin mülahizələri əsasında yox, dövlətimizin mətbuata dəstək konsepsiyası əsasında inkişaf edir
13:59
20 İyul
Olimpiya Oyunlarının proqramına 6 yeni idman növü daxil edilib
13:25
20 İyul
Prezident İlham Əliyev Fransanın SADE şirkətinin prezidenti ilə görüşüb
13:22
20 İyul
Azərbaycan Gənclər Təşkilatları Milli Şurasının yeni sədri seçilib
13:17
20 İyul
YAP Sədrinin müavini Əli Əhmədov Milli Mətbuat Günü münasibətilə KİV nümayəndələri ilə görüşüb
13:06
20 İyul
“Tank biatlonu” müsabiqəsində iştirak edəcək Azərbaycan hərbçiləri Moskvaya yola düşüblər
12:45
20 İyul
Mətbuat nümayəndələri ümummilli lider Heydər Əliyevin məzarını ziyarət ediblər
12:31
20 İyul
Əli Əhmədov: Azərbaycan inkişafını qısqananlar təxribatlar törətməyə cəhd etsə də, heç nəyə nail ola bilmirlər
12:29
20 İyul
Birinci vitse-prezident Mehriban Əliyeva MDB ölkələrinin Daxili İşlər Nazirləri Şurasının Bakı iclasının iştirakçılarını qəbul edib
12:25
20 İyul
Əbülfəs Qarayev Qazaxda vətəndaşlarla görüşüb
12:08
20 İyul
Fransanın “Bouygues Travaux Publics” şirkəti Azərbaycanda nəqliyyat, inşaat, metro tikintisi sahələrində işləməkdə maraqlıdır
11:59
20 İyul
Yusuf Məmmədəliyev: Azərbaycan dövləti gənclərə güvənir, qarşıya qoyulmuş məqsədlərə çatmaq üçün birgə çalışır
11:51
20 İyul
Prezident İlham Əliyevin “CIFAL” qrupunun prezidenti ilə görüşü olub
11:38
20 İyul
Stolüstü tennis üzrə qızlardan ibarət Azərbaycan millisi Avropa çempionu olub
11:27
20 İyul
Vergilər naziri Belçikanın Azərbaycandakı səfiri ilə görüşüb
11:08
20 İyul
Əbülfəs Qarayev “Avey” Dövlət Tarix-Mədəniyyət Qoruğunda aparılan arxeoloji qazıntılarla tanış olub
11:02
20 İyul
Prezident İlham Əliyev Parisdə “Iveco France” şirkətinin prezidenti ilə görüşüb
11:01
20 İyul
Bəhruz Quliyev: Azərbaycan söz və fikir azadlığı baxımından dünya ölkələri üçün nümunə ola bilər
10:59
20 İyul
Prezident İlham Əliyevin Parisdə “Rothschild and Co” şirkətinin vitse-prezidenti ilə görüşü olub

Video

 

Müsahibə

 

Müəlliflər


»»»
ARXİV
B Be Ça Ç Ca C Ş
1 2 3 4 5 6 7
8 9 10 11 12 13 14
15 16 17 18 19 20 21
22 23 24 25 26 27 28
29 30 31
HAVA HAQQINDA