Ana səhifə »  Siyasət »  ABŞ-Çin qarşıdurması: qlobal geosiyasətin qeyri-müəyyənlikləri
A+   Yenilə  A-
ABŞ-Çin qarşıdurması: qlobal geosiyasətin qeyri-müəyyənlikləri

Bir sıra analitiklər Amerika ilə Çin arasında beynəlxalq nüfuz uğrunda mübarizənin təhlükəli çalarlar almağa başladığı barədə proqnozlar verirlər. Onlar bütövlükdə dünya geosiyasi mənzərəsində qeyri-müəyyənliklərin artdığı qənaətindədirlər. Həmin bağlılıqda iki böyük güc arasında rəqabətin hansı geosiyasi proseslərə təkan verə biləcəyi barədə analitik fikirlər maraq doğurur. Evan Feygenbaumun bununla əlaqədar bir məqaləsi “Foreign Affairs” nəşrində dərc edilib. Müəllif problemlə bağlı geniş təhlil verir və bir sıra ziddiyyətli məqamlara diqqət çəkir. Yazıda, ümumiyyətlə, müasir geosiyasətin mühüm məsələlərinə toxunulur. Onların geosiyasi dinamikaya təsir istiqamətləri haqqında analiz aparmaq maraqlı olardı.
Liderlik yarışı: açıq və gizli tərəfləri
Dünyanın iki supergücü olan ABŞ-la Çin arasındakı münasibətlərdən qlobal geosiyasətin taleyinin asılı olduğu haqqında bir çox analitiklər fikir bildiriblər. İndiki mərhələdə həmin məsələ iki aspektdə daha çox önəm kəsb etməyə başlayıb. Onlardan birincisi beynəlxalq münasibətlər sisteminin yeniləşməsində Vaşinqton-Pekin qarşıdurmasının dinamikası ilə bağlıdır.
İkincisi isə Koreya yarımadası və Cənubi Çin dənizində getdikcə artan hərbi gərginliyin doğura biləcəyi mümkün nəticələrlə əlaqəlidir. Özlüyündə bu iki cəhət bir-biri ilə sıx bağlıdır. Hazırda ekspertlər Amerika ilə Çin arasında yarış və rəqabəti xatırladan münasibətlərin daha həssas səviyyəyə yüksəldiyinə əmindirlər. Bu prizmadan baxdıqda, ümumən dünyanın geosiyasi gələcəyi barədə proqnozlar verməyin mümkünlüyü üzərində düşünməyə dəyər.
Həmin məsələ ilə bağlı analitiklərin müəyyən təhlilləri mövcuddur. Onlardan biri də bir zamanlar ABŞ dövlət katiblərinin Cənubi Asiya və Mərkəzi Asiya üzrə köməkçisi olmuş, hazırda Çikaqo Universitetində sədr müavini işləyən Evan Feygenbauma aiddir (bax: Evan A. Feigenbaum. China and the World: Dealing With a Reluctant Power / “Foreign Affairs”, Vol. 96, № 1, January/February 2017).
Təcrübəli mütəxəssis ABŞ və Çin arasındakı dünya liderliyi uğrunda mübarizəyə müasir geosiyasətin ümumi problemləri müstəvisində nəzər yetirir. O, mövcud beynəlxalq münasibətlər sisteminin yeniləşməsi zərurəti kontekstində iki böyük dövlət arasında rəqabətin xarakteristikasını verir. Bir çox aspektlərdə məqalə müəllifinin fikri düşündürücüdür. Onların üzərində geniş dayanmağa ehtiyac görürük.
E.Feygenbaum məqalədə bir neçə tezis irəli sürüb. Onlardan ən mühümü Çinin indiki mərhələdə fəaliyyətinin nə dərəcədə Qərbin dominant olduğu beynəlxalq münasibətlər sisteminə uyğun gəlib-gəlməməsi ilə bağlıdır. Müəllif göstərir ki, Çin heç də hazırda mövcud olan beynəlxalq münasibətlər sistemindən kənarda fəaliyyət göstərmir (bax: əvvəlki mənbəyə). Analiz sübut edir ki, əksinə, Pekin mövcud sistemin inkişafına yardım edə biləcək addımlar atıb.
Doğrudur, yarım əsr bundan əvvəl müasir Çinin yaradıcısı Mao Tszedun dünya siyasətinə və Çinin ondakı roluna inqilabi yanaşmaya səsləyib. Lakin indi Pekin mövcud sistemə ardıcıl olaraq alternativ sistem təklif edə bilmir və faktiki olaraq bütün “iri çoxaspektli təşkilatların üzvüdür. Çin onlarda iradəsindən asılı olmayaraq iştirak edir, ikili siyasət yeridir və tez-tez narazılığını bildirir” (bax: əvvəlki mənbəyə).
Konkret deyilsə, Çin müəyyən əngəllər törədə bilər, lakin mövcud dünya nizamını kəskin dəyişə bilməz. Əvəzində, onun iqtisadi sisteminin həcmi, milli rifahın səviyyəsi və inamlı xarici siyasəti hazırkı beynəlxalq təşkilatlarda və institutlarda islahatların aparılmasını tələb etmək üçün yetərlidir. E.Feygenbaumun bu qənaəti maraqlıdır. Çünki dünyanın bir çox ölkəsi beynəlxalq təşkilatlarda islahatların aparılması zərurətindən bəhs edir. Deməli, məsələ yalnız Çinlə bağlı deyil. Ümumiyyətlə, beynəlxalq miqyasda islahatların həyata keçirilməsini tələb edən bir hərəkat yaranıb. Onda bəs ABŞ nəyə görə Çinin də ifadə etdiyi bu tələbdən çəkinir?
Məqalədə bu sualın da cavabı axtarılır. E.Feygenbaum göstərir ki, əslində, yanlışlıq Vaşinqtonun baş verənlərə yanaşmasında, onları düzgün qiymətləndirə bilməməsindədir. Burada nələr nəzərdə tutulur? Bunu bir misal gətirməklə izah etmək mümkündür.
2013-cü ildə Çin İnfrastruktur Sərmayələr üzrə Asiya Bankını (İSAB) yaratmağı təklif etmişdi. Bu təklifi Vaşinqton İkinci Dünya müharibəsindən sonra yaradılmış bütün regional və ümumdünya təşkilatlarına çağırış kimi qəbul etdi. Pekin isə bankı yaratmaqla Asiyada infrastrukturu (dəmir yollarının çəkilişi, elektrik stansiyalarının tikintisi və s.) maliyyələşdirməkdən və bu sahədə yaranmış defisiti aradan qaldırmaqdan bəhs edirdi (bax: əvvəlki mənbəyə).
Geosiyasi qısqanclıq: reallıqla məxsusi maraqlar arasında
Amerikanın bu cür reaksiyası faktiki olaraq Çinin beynəlxalq sistemdə ciddi dəyişikliklər etmək planlarının olmasına inanması ilə əlaqəli idi. Hətta Vaşinqton hesab edirdi ki, Pekin Çinə istiqamətlənmiş alternativ beynəlxalq təşkilatlar şəbəkəsi yaratmağa başlayıb. Bir sıra dairələr bunu Amerikanın “geosiyasi qısqanclığı” kimi qiymətləndirdi (bax: əvvəlki mənbəyə). Lakin sonrakı hadisələr göstərdi ki, Vaşinqton səhv mövqe seçib.
Belə ki, İSAB 2015-ci ildə işə başladı. Eyni zamanda, Amerikanın ənənəvi olaraq yaxın müttəfiqləri sayılan bir neçə ölkə - Avstraliya, Kanada, Fransa, Almaniya, İsrail, Cənubi Koreya və Böyük Britaniya ona qoşuldular. Bununla Amerika Çini yox, özünü təcrid etmiş oldu. Vaşinqton zəif və zavallı göründü. Buradan iki nəticə çıxarmaq olar. Birincisi, Çinin beynəlxalq münasibətlər sistemində yeri və rolu yeniləşir. Onun dünyada nüfuzu durmadan artır. Asiyadan tutmuş Afrikaya qədər geniş geosiyasi məkanda Pekin keyfiyyətcə yeni rol oynamağa başlayıb.
İkincisi, Çinin sürətlə artan nüfuzunu Qərb siyasi və diplomatik dairələri obyektiv qiymətləndirə bilmir. Onlar reallığı görməkdən çəkinir, dünyadakı dominant mövqelərini itirə biləcəklərindən narahat olurlar. Nəticədə, beynəlxalq münasibətlər sisteminin özündə təhrif olunmuş mənzərə meydana gəlir. Bu baxımdan qlobal miqyasda geosiyasi nizamın gələcək taleyi haqqında ehtiyatlı fikir yürütmək lazım gəlir.
Bunlarla yanaşı, Qərbdə Çinin qlobal geosiyasətdəki rolunu tənzimləməyi nəzərdə tutan təkliflər də səsləndirilir. Onlardan biri 2005-ci ildə ABŞ dövlət katibinin yardımçısı olmuş Robert Zellikdən gəlirdi. O, Çini təcrid etmək əvəzinə, onun üzərinə dünya nizamının qorunub saxlanması üçün məsuliyyət qoyulmasını daha doğru hesab edirdi (bax: əvvəlki mənbəyə). Çünki Çin əsas maliyyə, siyasi, diplomatik ağırlığı Amerikanın üzərinə düşən məqamlardan geniş faydalanır. Yəni təhlükəsizliyi, intizamı Vaşinqton təmin edir, Pekin isə ondan daha çox faydalanır. R.Zellik bu vəziyyətin dəyişdirilməsini təklif edir ki, bu da tədricən Çinin mövcud beynəlxalq sistemə daha çox inteqrasiya olunmasına şərait yaradardı. Ancaq E.Feygenbaum bunun qarşısında 3 maneənin durduğunu vurğulayır.
Birincisi, Çin Qərbdə işləyən liberal normaları qəbul etmir. İkincisi, Çin beynəlxalq təşkilatların aktiv üzvü olsa da, beynəlxalq münasibətlər sistemini diversifikasiya etməyə çalışır. Bunun üçün alternativ təşkilatları, məsələn, BRİKS-i dəstəkləyir. Üçüncüsü, Pekin gözləyir ki, onun artan nüfuzu Avropa demokratiyasının təsirini azaldacaq. Yəni Çin özü üçün insan haqları baxımından daha sərfəli şəraitin yaradılmasını arzulayır.
Bütün bunlardan belə bir əsas nəticə çıxarılır ki, Vaşinqton Çinin hərəkətlərinə reaksiya verməkdə izafi zaman və güc sərf edir. Bunun əvəzində Asiyadakı tərəfdaşları ilə qarşılıqlı əlaqədə Amerikanın daha güclü tərəflərindən yararlanmaq lazımdır. Məsələn, aparıcı texnologiyalardan, innovasiyalardan, dünya bazarı ilə olan güclü əlaqələrdən istifadə etmək mümkündür. E.Feygenbaum hesab edir ki, bununla Çinin güclənən təsirini tarazlaşdırmaq olar.
Beləliklə, ABŞ-Çin qarşıdurmasının dünya üçün getdikcə daha ciddi problemlər yaratdığını görürük. Onlar arasındakı rəqabət qlobal geosiyasi prosesləri mürəkkəbləşdirir, meydana yeni süni çətinliklər çıxarır. Hələlik Vaşinqtonla Pekinin beynəlxalq münasibətlər sistemində ediləcək dəyişikliklərlə bağlı ortaq mövqeyi yoxdur. Əksinə, bir sıra əlamətlər onu göstərir ki, iki böyük supergüc daha dərin qatlarda ziddiyyətlərə getməkdədir. Bunun nəticələri isə məlum deyil.
Newtimes.az

 
  • Oxunub:  1260  |  
  • Tarix:  09-09-2017  |  
  •    Çap et   |  
Get Adobe Flash player
Azərbaycan müasir, sabit və demokratik ölkə kimi uğurla inkişaf edir

17:46
22 Sentyabr
Azərbaycan Milli Məclisi ilə Sankt-Peterburq Qanunvericilik Məclisi arasında protokol imzalanıb
17:42
22 Sentyabr
Mübariz Qurbanlı: Azərbaycan dünyanın tanınmış multikulturalizm mərkəzlərindən biridir
17:33
22 Sentyabr
Sankt-Peterburq Qanunvericilik Məclisinin nümayəndə heyəti Milli Məclisdə olub
17:26
22 Sentyabr
“TurAz Qartalı-2017” təlimlərinə döyüş helikopterləri də qoşulub
17:04
22 Sentyabr
Sahibə Qafarova: Terrorçu Sarkisyanın yeri BMT tribunası deyil, beynəlxalq tribunaldır
16:32
22 Sentyabr
Əhliman Əmiraslanov: Ailə dövlətin əsas özəyi kimi dövlət tərəfindən qorunur
16:19
22 Sentyabr
Azad Rəhimov: İdmançılarımızın Rio-2016-da 18 medal qazanmasında Avropa Oyunlarının böyük dəstəyi oldu
16:07
22 Sentyabr
Ali məktəblər üçün nəzərdə tutulan “Azərbaycan multikulturalizmi” kitabının təqdimatı olub
15:52
22 Sentyabr
Qadın voleybolçular arasında Avropa çempionatının ilk oyununda Ukrayna və Rusiya milliləri qarşılaşır
15:35
22 Sentyabr
Auditorlar Palatası ilə Rusiya Auditorlar İttifaqı və Estoniya Auditorlar Assosiasiyası arasında əməkdaşlığa dair sənədlər imzalanıb
15:12
22 Sentyabr
Qulam İshaqzai: Azərbaycan Prezidentinin dayanıqlı inkişaf üçün göstərdiyi səylər alqışa layiqdir
14:29
22 Sentyabr
Beynəlxalq elmi-praktik konfransın iştirakçıları ulu öndər Heydər Əliyevin məzarını ziyarət ediblər
14:22
22 Sentyabr
Göygöl Olimpiya İdman Kompleksi voleybol üzrə Avropa çempionatının oyunlarına hazırdır
14:16
22 Sentyabr
Mədəniyyət və turizm naziri Kürdəmirdə vətəndaşlarla görüşüb
14:11
22 Sentyabr
Sankt-Peterburq Qanunvericilik Məclisinin sədri Fəxri xiyabanı və Şəhidlər xiyabanını ziyarət edib
14:02
22 Sentyabr
Belqradda Avropa Xəbər Agentlikləri Alyansının Baş Assambleyası keçirilib
12:25
22 Sentyabr
Parisdə növbəti erməni təxribatının qarşısı alınıb
12:22
22 Sentyabr
Səhra komanda məntəqəsi parkının açılışı olub
12:17
22 Sentyabr
Robert Sekuta: Qlobal enerji təhlükəsizliyi baxımından Azərbaycanın əhəmiyyəti ABŞ tərəfindən yüksək qiymətləndirilir
12:12
22 Sentyabr
"Şəhadət" sənədli filminin təqdimatı olub
12:05
22 Sentyabr
Nazir müavini: "Aİ ilə enerji sahəsində əməkdaşlığımız strateji tərəfdaşlıq səviyyəsinə yüksəlib"
12:00
22 Sentyabr
Gürcüstanın baş naziri BMT-də çıxışı zamanı Bakı-Tbilisi-Qars layihəsinin əhəmiyyətindən danışıb
11:52
22 Sentyabr
Bahar Muradova: Əməkdaşlıq etdiyimiz qurumlar arasında Avropa təşkilatlarına xüsusi önəm veririk
11:47
22 Sentyabr
Azərbaycanın xarici işlər naziri BMT Baş Assambleyasının 72-ci sessiyası çərçivəsində bir sıra görüşlər keçirib
11:46
22 Sentyabr
Qulam İsakzai: Dayanlıqlı inkişaf üçün Azərbaycan Prezidentinin səylərini alqışlayıram
11:43
22 Sentyabr
Milli Məclisdə gender bərabərliyinin və qadın sağlamlığının təşviqinə dair beynəlxalq konfrans keçirilir
11:35
22 Sentyabr
Что может сделать ООН для правосудия над преступлениями против Азербайджана?
11:32
22 Sentyabr
GUAM-ABŞ Birgə Bəyannaməsi qəbul edilib
11:26
22 Sentyabr
“Azərbaycan iqtisadiyyatının strateji yol xəritəsi: hesabatlılıq və şəffaflıq problemləri” mövzusunda beynəlxalq konfrans keçirilir
11:22
22 Sentyabr
Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev Balaxanı Sənaye Parkının açılışında iştirak edib
11:19
22 Sentyabr
Yusuf Məmmədəliyev: Prezident İlham Əliyev gənclərimizi daha vətənpərvər, sağlam, savadlı, işgüzar və müasir dövrlə ayaqlaşan görmək istəyir
11:08
22 Sentyabr
Bu gün Bakıda qadın voleybolçular arasında Avropa çempionatının final mərhələsinə start verilir
10:46
22 Sentyabr
Bakıda Çex Respublikasının Dövlətçilik Günü qeyd edilib
10:45
22 Sentyabr
Mübariz Qurbanlı: Müasir Azərbaycan Respublikasının din və siyasətin qarşılıqlı münasibətlərində üstünlük verdiyi model onların yanaşı yaşamasını nəzərdə tutur
10:23
22 Sentyabr
Ermənistan silahlı qüvvələrinin bölmələri sutka ərzində atəşkəs rejimini 128 dəfə pozub
10:18
22 Sentyabr
“The Jerusalem Post”: “Nəyə görə Azərbaycan Amerika yəhudi lobbisi üçün zəruridir?”
18:03
21 Sentyabr
MM-in deputatı: Aqroparkların yaradılması qeyri-neft sənayesinin inkişafı baxımından xüsusi əhəmiyyət kəsb edir
18:01
21 Sentyabr
Musa Quliyev: Görülən sistemli işlər nəticəsində ölkəmizin qeyri-neft sektorunda ixrac potensialı əhəmiyyətli dərəcədə artırılacaq
17:57
21 Sentyabr
Fuad Muradov: “Azərbaycan gəncliyi 2017–2021-ci illərdə” Dövlət Proqramı” dövlətimizin gənclərə və gənclər siyasətinə verdiyi önəmin bariz nümunəsidir
17:55
21 Sentyabr
Hikmət Babaoğlu: Prezident İlham Əliyevin BMT sessiyasında çıxışı erməni yalanlarının ifşa edilməsi baxımından səciyyəvi oldu
17:45
21 Sentyabr
Bəhruz Quliyev: Prezident İlham Əliyev Sarkisyanı tutarlı cavabları və arqumentləri ilə susdurdu
17:30
21 Sentyabr
Elman Məmmədov: Prezident İlham Əliyevin BMT tribunasındakı çıxışı Ermənistana ciddi xəbərdarlıq idi
17:22
21 Sentyabr
Sədaqət Vəliyeva: Prezident İlham Əliyev BMT-də ölkəmizin və xalqımızın mənafeyini qorudu
17:10
21 Sentyabr
Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyində Yeni Azərbaycan Partiyasının yaranmasının 25 illiyi münasibəti ilə konfrans keçirilib
16:46
21 Sentyabr
Cocuq Mərcanlıdan bəhs edən kitabın və filmin təqdimatı olub
16:41
21 Sentyabr
Müdafiə naziri: Ali Baş Komandanın BMT-də səsləndirdiyi fikirlər ordumuz üçün əmrdir
16:09
21 Sentyabr
Sevinc Fətəliyeva: Prezident İlham Əliyev BMT Baş Assambleyasında milli maraqlarımızın müdafiəsi baxımından parlaq çıxış etdi
15:40
21 Sentyabr
Siyavuş Novruzov: Prezident BMT tribunasından Azərbaycan reallıqlarını dünyanın diqqətinə çatdırdı
15:37
21 Sentyabr
BMT-də zavallı təlxəyin şousu: Sarkisyan qarabağlı erməniləri yoxa çıxardı
15:27
21 Sentyabr
Qafqaz Müsəlmanları sədri İstanbulda beynəlxalq konfransda iştirak edəcək
15:16
21 Sentyabr
Azərbaycan ilə BMT-nin Əhali Fondu arasında münasibətlər yüksək səviyyədədir
14:38
21 Sentyabr
Sarkisyan pis vəziyyətə düşdü - O, unutmuşdu ki...
14:17
21 Sentyabr
Milli Məclisin deputatı AŞPA-nın komitə iclaslarında iştirak edib
14:09
21 Sentyabr
Milli Məclisin ailə, qadın və uşaq məsələləri komitəsinin payız sessiyasında ilk iclası keçirilib
13:34
21 Sentyabr
Van Veyquan: Azərbaycan-Çin əlaqələri beynəlxalq arenada hər iki ölkəni strateji tərəfdaşa çevirib
12:57
21 Sentyabr
Akademik İsa Həbibbəyli: Bakı-Tbilisi-Qars XXI əsrin dəmir İpək Yoludur
12:30
21 Sentyabr
“ASAN xidmət indeksi” üzrə qiymətləndirmənin nəticələri açıqlanıb
12:24
21 Sentyabr
21 sentyabr - Beynəlxalq Sülh Günüdür
12:20
21 Sentyabr
Elmar Məmmədyarov: Azərbaycan Qoşulmama Hərəkatının prinsip və məqsədlərinə xüsusi diqqət yetirir
12:12
21 Sentyabr
Əli Həsənov: Prezident İlham Əliyevin BMT Baş Assambleyasında çıxışı ermənilərin 200 illik yalanı üzərində böyük qələbə idi
12:10
21 Sentyabr
AZƏRTAC EANA-nın konfransında və Baş Assambleyasında iştirak edir
11:55
21 Sentyabr
Baş nazirin müavini: Sarkisyan özünü bütün dünya qarşısında biabır etdi
11:49
21 Sentyabr
Xəzərin hüquqi statusu ilə bağlı işçi qrupunun növbəti görüşü gələn ay Tehranda keçiriləcək
11:48
21 Sentyabr
Üzeyir Hacıbəylinin "Leyli və Məcnun" operası ilk dəfə Rusiyada nümayiş olunacaq
11:38
21 Sentyabr
Silahlı Qüvvələrin genişmiqyaslı təlimlərinin döyüş atışlı mərhələsi icra olunub
11:31
21 Sentyabr
Bakıda Azərbaycan-Çin iqtisadi əlaqələrinə dair konfrans keçirilir
11:30
21 Sentyabr
Mərkəzi Seçki Komissiyasının sədri Rusiya Federasiyasında səfərdədir
11:25
21 Sentyabr
Böyük Qayıdışa – Cocuq Mərcanlının bərpasına həsr olunan kitabın və filmin təqdimatı keçirilir
11:23
21 Sentyabr
Prezident İlham Əliyev: Ermənistanın hərbi təxribatı davam edərsə, ölkəmiz BMT-nin xartiyasına uyğun olaraq, təcavüzkarı yenidən cəzalandıracaq
10:51
21 Sentyabr
Azərbaycan-Çin iqtisadi əlaqələrinə dair beynəlxalq konfransın iştirakçıları Fəxri və Şəhidlər xiyabanlarını ziyarət ediblər

Video

 

Müsahibə

»»»
 

Müəlliflər


»»»
ARXİV
B Be Ça Ç Ca C Ş
1 2
3 4 5 6 7 8 9
10 11 12 13 14 15 16
17 18 19 20 21 22 23
24 25 26 27 28 29 30
HAVA HAQQINDA