Ana səhifə »  Siyasət »  ABŞ-Çin qarşıdurması: qlobal geosiyasətin qeyri-müəyyənlikləri
A+   Yenilə  A-
ABŞ-Çin qarşıdurması: qlobal geosiyasətin qeyri-müəyyənlikləri

Bir sıra analitiklər Amerika ilə Çin arasında beynəlxalq nüfuz uğrunda mübarizənin təhlükəli çalarlar almağa başladığı barədə proqnozlar verirlər. Onlar bütövlükdə dünya geosiyasi mənzərəsində qeyri-müəyyənliklərin artdığı qənaətindədirlər. Həmin bağlılıqda iki böyük güc arasında rəqabətin hansı geosiyasi proseslərə təkan verə biləcəyi barədə analitik fikirlər maraq doğurur. Evan Feygenbaumun bununla əlaqədar bir məqaləsi “Foreign Affairs” nəşrində dərc edilib. Müəllif problemlə bağlı geniş təhlil verir və bir sıra ziddiyyətli məqamlara diqqət çəkir. Yazıda, ümumiyyətlə, müasir geosiyasətin mühüm məsələlərinə toxunulur. Onların geosiyasi dinamikaya təsir istiqamətləri haqqında analiz aparmaq maraqlı olardı.
Liderlik yarışı: açıq və gizli tərəfləri
Dünyanın iki supergücü olan ABŞ-la Çin arasındakı münasibətlərdən qlobal geosiyasətin taleyinin asılı olduğu haqqında bir çox analitiklər fikir bildiriblər. İndiki mərhələdə həmin məsələ iki aspektdə daha çox önəm kəsb etməyə başlayıb. Onlardan birincisi beynəlxalq münasibətlər sisteminin yeniləşməsində Vaşinqton-Pekin qarşıdurmasının dinamikası ilə bağlıdır.
İkincisi isə Koreya yarımadası və Cənubi Çin dənizində getdikcə artan hərbi gərginliyin doğura biləcəyi mümkün nəticələrlə əlaqəlidir. Özlüyündə bu iki cəhət bir-biri ilə sıx bağlıdır. Hazırda ekspertlər Amerika ilə Çin arasında yarış və rəqabəti xatırladan münasibətlərin daha həssas səviyyəyə yüksəldiyinə əmindirlər. Bu prizmadan baxdıqda, ümumən dünyanın geosiyasi gələcəyi barədə proqnozlar verməyin mümkünlüyü üzərində düşünməyə dəyər.
Həmin məsələ ilə bağlı analitiklərin müəyyən təhlilləri mövcuddur. Onlardan biri də bir zamanlar ABŞ dövlət katiblərinin Cənubi Asiya və Mərkəzi Asiya üzrə köməkçisi olmuş, hazırda Çikaqo Universitetində sədr müavini işləyən Evan Feygenbauma aiddir (bax: Evan A. Feigenbaum. China and the World: Dealing With a Reluctant Power / “Foreign Affairs”, Vol. 96, № 1, January/February 2017).
Təcrübəli mütəxəssis ABŞ və Çin arasındakı dünya liderliyi uğrunda mübarizəyə müasir geosiyasətin ümumi problemləri müstəvisində nəzər yetirir. O, mövcud beynəlxalq münasibətlər sisteminin yeniləşməsi zərurəti kontekstində iki böyük dövlət arasında rəqabətin xarakteristikasını verir. Bir çox aspektlərdə məqalə müəllifinin fikri düşündürücüdür. Onların üzərində geniş dayanmağa ehtiyac görürük.
E.Feygenbaum məqalədə bir neçə tezis irəli sürüb. Onlardan ən mühümü Çinin indiki mərhələdə fəaliyyətinin nə dərəcədə Qərbin dominant olduğu beynəlxalq münasibətlər sisteminə uyğun gəlib-gəlməməsi ilə bağlıdır. Müəllif göstərir ki, Çin heç də hazırda mövcud olan beynəlxalq münasibətlər sistemindən kənarda fəaliyyət göstərmir (bax: əvvəlki mənbəyə). Analiz sübut edir ki, əksinə, Pekin mövcud sistemin inkişafına yardım edə biləcək addımlar atıb.
Doğrudur, yarım əsr bundan əvvəl müasir Çinin yaradıcısı Mao Tszedun dünya siyasətinə və Çinin ondakı roluna inqilabi yanaşmaya səsləyib. Lakin indi Pekin mövcud sistemə ardıcıl olaraq alternativ sistem təklif edə bilmir və faktiki olaraq bütün “iri çoxaspektli təşkilatların üzvüdür. Çin onlarda iradəsindən asılı olmayaraq iştirak edir, ikili siyasət yeridir və tez-tez narazılığını bildirir” (bax: əvvəlki mənbəyə).
Konkret deyilsə, Çin müəyyən əngəllər törədə bilər, lakin mövcud dünya nizamını kəskin dəyişə bilməz. Əvəzində, onun iqtisadi sisteminin həcmi, milli rifahın səviyyəsi və inamlı xarici siyasəti hazırkı beynəlxalq təşkilatlarda və institutlarda islahatların aparılmasını tələb etmək üçün yetərlidir. E.Feygenbaumun bu qənaəti maraqlıdır. Çünki dünyanın bir çox ölkəsi beynəlxalq təşkilatlarda islahatların aparılması zərurətindən bəhs edir. Deməli, məsələ yalnız Çinlə bağlı deyil. Ümumiyyətlə, beynəlxalq miqyasda islahatların həyata keçirilməsini tələb edən bir hərəkat yaranıb. Onda bəs ABŞ nəyə görə Çinin də ifadə etdiyi bu tələbdən çəkinir?
Məqalədə bu sualın da cavabı axtarılır. E.Feygenbaum göstərir ki, əslində, yanlışlıq Vaşinqtonun baş verənlərə yanaşmasında, onları düzgün qiymətləndirə bilməməsindədir. Burada nələr nəzərdə tutulur? Bunu bir misal gətirməklə izah etmək mümkündür.
2013-cü ildə Çin İnfrastruktur Sərmayələr üzrə Asiya Bankını (İSAB) yaratmağı təklif etmişdi. Bu təklifi Vaşinqton İkinci Dünya müharibəsindən sonra yaradılmış bütün regional və ümumdünya təşkilatlarına çağırış kimi qəbul etdi. Pekin isə bankı yaratmaqla Asiyada infrastrukturu (dəmir yollarının çəkilişi, elektrik stansiyalarının tikintisi və s.) maliyyələşdirməkdən və bu sahədə yaranmış defisiti aradan qaldırmaqdan bəhs edirdi (bax: əvvəlki mənbəyə).
Geosiyasi qısqanclıq: reallıqla məxsusi maraqlar arasında
Amerikanın bu cür reaksiyası faktiki olaraq Çinin beynəlxalq sistemdə ciddi dəyişikliklər etmək planlarının olmasına inanması ilə əlaqəli idi. Hətta Vaşinqton hesab edirdi ki, Pekin Çinə istiqamətlənmiş alternativ beynəlxalq təşkilatlar şəbəkəsi yaratmağa başlayıb. Bir sıra dairələr bunu Amerikanın “geosiyasi qısqanclığı” kimi qiymətləndirdi (bax: əvvəlki mənbəyə). Lakin sonrakı hadisələr göstərdi ki, Vaşinqton səhv mövqe seçib.
Belə ki, İSAB 2015-ci ildə işə başladı. Eyni zamanda, Amerikanın ənənəvi olaraq yaxın müttəfiqləri sayılan bir neçə ölkə - Avstraliya, Kanada, Fransa, Almaniya, İsrail, Cənubi Koreya və Böyük Britaniya ona qoşuldular. Bununla Amerika Çini yox, özünü təcrid etmiş oldu. Vaşinqton zəif və zavallı göründü. Buradan iki nəticə çıxarmaq olar. Birincisi, Çinin beynəlxalq münasibətlər sistemində yeri və rolu yeniləşir. Onun dünyada nüfuzu durmadan artır. Asiyadan tutmuş Afrikaya qədər geniş geosiyasi məkanda Pekin keyfiyyətcə yeni rol oynamağa başlayıb.
İkincisi, Çinin sürətlə artan nüfuzunu Qərb siyasi və diplomatik dairələri obyektiv qiymətləndirə bilmir. Onlar reallığı görməkdən çəkinir, dünyadakı dominant mövqelərini itirə biləcəklərindən narahat olurlar. Nəticədə, beynəlxalq münasibətlər sisteminin özündə təhrif olunmuş mənzərə meydana gəlir. Bu baxımdan qlobal miqyasda geosiyasi nizamın gələcək taleyi haqqında ehtiyatlı fikir yürütmək lazım gəlir.
Bunlarla yanaşı, Qərbdə Çinin qlobal geosiyasətdəki rolunu tənzimləməyi nəzərdə tutan təkliflər də səsləndirilir. Onlardan biri 2005-ci ildə ABŞ dövlət katibinin yardımçısı olmuş Robert Zellikdən gəlirdi. O, Çini təcrid etmək əvəzinə, onun üzərinə dünya nizamının qorunub saxlanması üçün məsuliyyət qoyulmasını daha doğru hesab edirdi (bax: əvvəlki mənbəyə). Çünki Çin əsas maliyyə, siyasi, diplomatik ağırlığı Amerikanın üzərinə düşən məqamlardan geniş faydalanır. Yəni təhlükəsizliyi, intizamı Vaşinqton təmin edir, Pekin isə ondan daha çox faydalanır. R.Zellik bu vəziyyətin dəyişdirilməsini təklif edir ki, bu da tədricən Çinin mövcud beynəlxalq sistemə daha çox inteqrasiya olunmasına şərait yaradardı. Ancaq E.Feygenbaum bunun qarşısında 3 maneənin durduğunu vurğulayır.
Birincisi, Çin Qərbdə işləyən liberal normaları qəbul etmir. İkincisi, Çin beynəlxalq təşkilatların aktiv üzvü olsa da, beynəlxalq münasibətlər sistemini diversifikasiya etməyə çalışır. Bunun üçün alternativ təşkilatları, məsələn, BRİKS-i dəstəkləyir. Üçüncüsü, Pekin gözləyir ki, onun artan nüfuzu Avropa demokratiyasının təsirini azaldacaq. Yəni Çin özü üçün insan haqları baxımından daha sərfəli şəraitin yaradılmasını arzulayır.
Bütün bunlardan belə bir əsas nəticə çıxarılır ki, Vaşinqton Çinin hərəkətlərinə reaksiya verməkdə izafi zaman və güc sərf edir. Bunun əvəzində Asiyadakı tərəfdaşları ilə qarşılıqlı əlaqədə Amerikanın daha güclü tərəflərindən yararlanmaq lazımdır. Məsələn, aparıcı texnologiyalardan, innovasiyalardan, dünya bazarı ilə olan güclü əlaqələrdən istifadə etmək mümkündür. E.Feygenbaum hesab edir ki, bununla Çinin güclənən təsirini tarazlaşdırmaq olar.
Beləliklə, ABŞ-Çin qarşıdurmasının dünya üçün getdikcə daha ciddi problemlər yaratdığını görürük. Onlar arasındakı rəqabət qlobal geosiyasi prosesləri mürəkkəbləşdirir, meydana yeni süni çətinliklər çıxarır. Hələlik Vaşinqtonla Pekinin beynəlxalq münasibətlər sistemində ediləcək dəyişikliklərlə bağlı ortaq mövqeyi yoxdur. Əksinə, bir sıra əlamətlər onu göstərir ki, iki böyük supergüc daha dərin qatlarda ziddiyyətlərə getməkdədir. Bunun nəticələri isə məlum deyil.
Newtimes.az

 
  • Oxunub:  2190  |  
  • Tarix:  09-09-2017  |  
  •    Çap et   |  
Get Adobe Flash player
2017-ci ildə Azərbaycanın siyasi, diplomatik, iqtisadi uğurları idman uğurları ilə tamamlandı

17:25
19 Yanvar
İtaliyada 20 Yanvar faciəsi ilə bağlı anım mərasimi keçirilib
17:04
19 Yanvar
“Fitur-2018” beynəlxalq turizm sərgisində Ermənistanın planlaşdırdığı təxribatın qarşısı alınıb
17:01
19 Yanvar
Azərbaycanda Olimpiya hərəkatının təbliği uğurla davam etdirilir
16:57
19 Yanvar
Azərbaycan nümayəndə heyəti AŞPA-nın qış sessiyasında iştirak edəcək
16:50
19 Yanvar
Müdafiə Nazirliyi ilə Ombudsman Aparatı arasında birgə tədbirlər planı imzalayıb
16:42
19 Yanvar
20 Yanvar - Azərbaycan xalqının qəhrəmanlıq və şərəf günüdür
15:59
19 Yanvar
Nizami Cəfərov: İstiqlalımız uğrunda canlarını qurban verən şəhidlərimizin əbədi heykəli hər bir azərbaycanlının ürəyində ucalır
15:53
19 Yanvar
Ali Attestasiya Komissiyasında 20 Yanvar faciəsinin 28-ci ildönümünə həsr olunan toplantı keçirilib
15:50
19 Yanvar
Çili radiosunun saytında 20 Yanvar faciəsi ilə bağlı geniş məqalə yayılıb
15:40
19 Yanvar
Bakıda dünya çempionatı Olimpiya tituluna namizədlərin adlarını açıqlayacaq
14:13
19 Yanvar
Dövlət İdarəçilik Akademiyasında 20 Yanvar faciəsinin ildönümü ilə əlaqədar elmi konfrans keçirilib
14:05
19 Yanvar
YAP İdarə Heyətinin iclası keçirilmişdir
12:54
19 Yanvar
Vergilər naziri ABŞ səfiri ilə görüşüb
12:53
19 Yanvar
20 Yanvar şəhidləri xalqımızın milli azadlığı və müstəqilliyi üçün yol açıblar
12:45
19 Yanvar
20 Yanvar şəhidlərinin adı Azərbaycan tarixinə əbədi həkk olunub
12:42
19 Yanvar
Azərbaycanın Belarusdakı səfirliyində 20 Yanvar faciəsinin ildönümü ilə bağlı anım mərasimi keçirilib
12:40
19 Yanvar
Azərbaycan Prezidenti özbəkistanlı həmkarına başsağlığı verib
12:38
19 Yanvar
20 Yanvar faciəsinin ildönümü Vyetnamda da qeyd olunub
12:33
19 Yanvar
Azərbaycan Ağsaqqallar Şurasının üzvləri Şəhidlər xiyabanını ziyarət ediblər
12:30
19 Yanvar
“The Washington Times”: Beş səbəbə görə Azərbaycana getmək mütləq lazımdır
12:11
19 Yanvar
Naxçıvanın Bakıdakı daimi nümayəndəliyində 20 Yanvar faciəsi qurbanlarının xatirəsi anılıb
12:04
19 Yanvar
20 Yanvar faciəsi ilə əlaqədar Türkiyənin Azərbaycandakı diplomatik nümayəndəliklərində bayraqlar endiriləcək
11:53
19 Yanvar
“Maliyyə Proqramlaşdırılması” mövzusunda seminar keçirilib
11:09
19 Yanvar
Dünya Turizm Təşkilatında sədrlik Azərbaycandan Argentinaya keçib
11:05
19 Yanvar
Seulda 20 Yanvar faciəsinin ildönümü qeyd olunub
10:58
19 Yanvar
Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həllinə dair danışıqların intensivləşməsi Azərbaycanın dünyada nüfuzunun artması ilə bağlıdır
10:47
19 Yanvar
Misirdə 20 Yanvar şəhidlərinin xatirəsi yad olunub
10:45
19 Yanvar
Sevinc Fətəliyeva: Azərbaycan özünün milli inkişaf modeli ilə digər dövlətlər üçün nümunədir
10:35
19 Yanvar
ATƏT-in Minsk qrupunun həmsədrləri növbəti bəyanat yayıblar
10:24
19 Yanvar
Özbəkistanın kun.uz portalı 20 Yanvar faciəsindən yazıb
10:23
19 Yanvar
Azərbaycan neftinin bir barreli 70,85 dollara satılır
10:16
19 Yanvar
Böyük Britaniya parlamentində 20 Yanvar şəhidlərinin xatirəsi anılıb
10:13
19 Yanvar
Ermənistan silahlı qüvvələrinin bölmələri atəşkəs rejimini 116 dəfə pozub
21:54
18 Yanvar
Elmar Məmmədyarov: Həmsədrlər Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həlli ilə bağlı bir sıra kreativ fikirlər irəli sürüblər
21:16
18 Yanvar
Braziliya mətbuatında 20 Yanvar faciəsi ilə bağlı məqalə dərc olunub
20:28
18 Yanvar
20 Yanvar hadisəsi Azərbaycan xalqının azadlıq mübarizəsi salnaməsidir
20:03
18 Yanvar
Milli Olimpiya Komitəsinin vitse-prezidenti Avropa Olimpiya Komitəsinin iclasında iştirak edir
19:51
18 Yanvar
İtaliya mətbuatı: İtaliya 2017-ci ildə Azərbaycanın ən böyük ticarət tərəfdaşı olub
19:46
18 Yanvar
YAP Səbail rayon təşkilatının üzvləri 20 Yanvar faciəsi qurbanlarının xatirəsini anıblar
19:27
18 Yanvar
Prezident İlham Əliyev 1918-ci il azərbaycanlıların soyqırımının 100 illiyi haqqında Sərəncam imzalayıb
17:49
18 Yanvar
YAP-ın Pirallahı rayon təşkilatının təşəbbüsü ilə 20 Yanvar faciəsinin ildönümü münasibətilə qanvermə aksiyası keçirildi
17:46
18 Yanvar
MOK Olimpiya hərəkatının təbliğini uğurla davam etdirir
17:40
18 Yanvar
Statistika Komitəsində 20 Yanvar faciəsi qurbanlarının əziz xatirəsi anılıb
16:54
18 Yanvar
Azərbaycan Hökuməti ilə Dünya Bankı arasında həyata keçirilən layihələr barədə müzakirələr aparılıb
16:34
18 Yanvar
20 Yanvar faciəsinin ildönümü Azərbaycanın Gürcüstandakı səfirliyində qeyd olunub
16:30
18 Yanvar
Bakıda Azərbaycan-Pakistan işçi qrupunun görüşünün protokolu imzalanıb
15:21
18 Yanvar
“İrs” seriyasından yeni nəşr: “Qarabağ - əsrlərin salnaməsi” kitabının təqdimatı olub
14:51
18 Yanvar
Krakovda Azərbaycanın xarici işlər nazirinin ATƏT-in Minsk qrupunun həmsədrləri ilə görüşü keçirilir
14:49
18 Yanvar
Son iki ayda dəmir yolu ilə 14 milyon tondan çox yük daşınıb
14:47
18 Yanvar
Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universitetində 20 Yanvar şəhidlərinin xatirəsi anılıb
14:27
18 Yanvar
20 Yanvar faciəsinin 28-ci ildönümü ilə əlaqədar Şəhidlər xiyabanında hazırlıq tədbirləri yekunlaşıb
14:24
18 Yanvar
“Müasir Azərbaycanın qəhrəmanlıq məktəbi: 20 Yanvardan bu günədək” mövzusunda tədbir keçirilib
14:22
18 Yanvar
Milli Kitabxanada 20 Yanvar hadisələri və Aprel döyüşləri ilə bağlı kitabın təqdimatı keçirilib
14:18
18 Yanvar
Builki Dünya İqtisadi Forumuna 70 ölkənin dövlət başçısı və Baş naziri qatılacaq
14:13
18 Yanvar
İƏT Parlament İttifaqı Konfransının sessiyasında Ermənistanın işğalçılıq siyasəti bir daha pislənilib
12:40
18 Yanvar
Şəhidlərin xatirəsi ürəklərdə yaşayır
12:27
18 Yanvar
Türk Dünyası Bələdiyyələr Birliyi və Azərbaycan Şəhər Bələdiyyələrinin Milli Assosiasiyası arasında protokol imzalanıb
12:18
18 Yanvar
Necdet Ünüvar: 20 Yanvar faciəsi Türkiyə üçün də hüzn günüdür
12:15
18 Yanvar
SOCAR 2017-ci ildə dövlət büdcəsinə ödənişləri artırıb
12:07
18 Yanvar
Bakı Metropolitenində 20 Yanvar faciəsinin ildönümü ilə bağlı tədbirlər planı hazırlanıb
12:00
18 Yanvar
Azərbaycanın Belarusdakı səfirliyində Minsk Beynəlxalq Qadın Klubunun tədbiri keçirilib
11:52
18 Yanvar
YAP Səbail rayon təşkilatının yeni ərazi ilk partiya təşkilatı təsis edilib
11:40
18 Yanvar
20 Yanvar faciəsinin ildönümü Kaliforniyanın San-Dieqo şəhərində qeyd olunub
11:15
18 Yanvar
Bolqarıstan KİV-ləri: Bakı-Sofiya aviareysinin açılması Azərbaycan-Bolqarıstan münasibətlərinin daha da inkişafına töhfə verəcək
11:09
18 Yanvar
Milli Məclisin deputatları Bolqarıstanda
10:53
18 Yanvar
TAP-ın Yunanıstan və Albaniya marşrutunun 90 faizi təmizlənib
10:37
18 Yanvar
Fransa Milli Assambleyasında Azərbaycana dair konfrans təşkil olunub
10:22
18 Yanvar
ABŞ Azərbaycanlıları Şəbəkəsi 20 Yanvar faciəsinin 28-ci ildönümü ilə bağlı yeni kampaniyaya başlayıb
10:19
18 Yanvar
Düşmən iriçaplı pulemyotlardan və snayper tüfənglərindən istifadə edərək atəşkəs rejimini 126 dəfə pozub
18:02
17 Yanvar
Azərbaycan-Türkiyə əlaqələrinin inkişafı ilə bağlı məsələlər müzakirə edilib

Video

 

Müsahibə

»»»
 

Müəlliflər


»»»
ARXİV
B Be Ça Ç Ca C Ş
1 2 3 4 5 6
7 8 9 10 11 12 13
14 15 16 17 18 19 20
21 22 23 24 25 26 27
28 29 30 31
HAVA HAQQINDA
Bakı
gündüz+7 +12
gecə+1 +3