Ana səhifə »  Müəlliflər »  Mədəniyyətə də, dinə də daima qayğı olub. Yetər ki, onu qiymətləndirməyə mədəniyyətin, doğru şərh etməyə isə imanın olsun
A+   Yenilə  A-
Mədəniyyətə də, dinə də daima qayğı olub. Yetər ki, onu qiymətləndirməyə mədəniyyətin, doğru şərh etməyə isə imanın olsun
Yazdı: Hikmət BABAOĞLU

Mədəniyyət xalqların tarixi inkişaf prosesində əldə etdikləri maddi və mənəvi dəyərlərin məcmusu kimi nəzərdən keçirilən bir hadisədir. Bu, ümumi yanaşmadır. Ancaq humanitar elmlər inkişaf etdikcə biz mədəniyyət hadisəsini daha geniş prizmadan şərh edə bilirik. Məsələn, idman mədəniyyəti, ictimai mədəniyyət, dil mədəniyyəti və s. Ancaq bu şaxələndirmədə qarşımıza çıxan mühüm bir istiqamət var ki, biz ona siyasi mədəniyyət deyirik. Siyasi mədəniyyət o qədər mühümdür ki, fransız sosioloqları bəzən onu milli mədəniyyətlə eyniləşdirirlər. Elmi arqumentlərinin əsas paradiqmalarından biri isə budur ki, bəlkə, nə vaxtsa siyasət elmi yox idi, amma hər bir cəmiyyətdə siyasi münasibətlər var idi. İnsanlar siyasi elmi digər ictimai-siyasi elmlərdən son 150 ildə ayırıblar deyə biz ondan əvvəlki cəmiyyətlərdə siyasətin və siyasi mədəniyyətin olmadığını deyə bilmərik. Ona görə də əgər mədəniyyəti inkişaf prosesinin fəal münasibətlər sistemi kontekstində nəzərdən keçiririksə, deməli, elə milli mədəniyyət həm də siyasi mədəniyyətin əsasında formalaşan hadisədir. Məncə, mübahisə etməyə dəyməz. Ona görə də bu qısa polemikaya ən yaxşı aşağıdakı mübahisəsiz bir fikirlə son qoymaq olar: Mədəniyyət hər bir xalqın avtobioqrafiyasıdır, tərcümeyi-halıdır. Eyni zamanda, həm də siyasi tərcümeyi-halıdır. Bu mənada Azərbaycan xalqı da istisna deyil.

Heydər Əliyev Azərbaycan mədəniyyətinin və mənəviyyatının böyük hamisi idi

Bizim xalqımızın da siyasi mədəniyyəti onun milli mədəniyyətinin əsas komponentlərindən biri, ən yeni siyasi tariximizin mühüm mədəni proseslərinin formalaşmasına möhür vuran tarixi şəxsiyyət isə böyük dövlət xadimi Heydər Əliyevdir. Əgər biz bu möhürü siyasi mədəniyyət üzərindən şərh etməyə çalışsaq, şübhəsiz ki, Heydər Əliyev 40 illik tariximizdə birinci parlaq nümunədir. Ancaq bununla belə, bu böyük şəxsiyyət həm də Azərbaycan mədəniyyətinin böyük hamisi və qayğıkeşi idi. Mədəni-siyasi, həm də ideoloji baxımdan fərqli sistemlərdə Azərbaycana rəhbərlik etməsinə baxmayaraq, Onun fəaliyyətinin cazibə mərkəzi həmişə Azərbaycan dövlətçiliyi, Azərbaycan mədəniyyəti və Azərbaycan mənəviyyatı olub ki, sonuncuya münasibət elə həm də dinə münasibət deməkdir. Ancaq bu prosesdə uzaqgörən siyasətçi, realist və praqmatik düşünməyi bacaran Heydər Əliyev həmişə dövrün müxtəlif şərtlərini nəzərə alaraq rasional davranıb. Belə edib ki, nəticədə milli maraqlar qorunmuş olsun. Əgər açıq danışmaq lazımdırsa, bəzən O, şərtləri zorlayaraq Öz həyatını və siyasi karyerasını riskə də atıb. Amma heç vaxt bunun millətimizin əleyhinə işləyəcək qədər təhlükəli həddə çatmasına icazə verməyib. Verə də bilməzdi. Çünki Heydər Əliyevin missiyası dağıdıcılıq deyildi, quruculuq idi! Bu missiyanı tarix özü Ona həvalə etmişdi. Bəhs etdiyimiz məsələlər isə daha çox böyük dövlət xadiminin Sovet dövründəki fəaliyyətinə aiddir. Çünki həmin vaxt Azərbaycan müttəfiq respublikalardan biri kimi, SSRİ-yə daxil idi. Sovet imperiyası isə dünyanın ən ideoloji və ən totalitar imperiyalarından biri, lap elə birincisi idi. Ona görə də həmin dövrdə milli mədəniyyəti himayə etmək, qorumaq nə qədər çətin idisə, dini və dini mədəniyyəti qoruyub mühafizə etmək ondan da çətin idi. Çünki Sovet İttifaqı hər nə qədər ideoloji mənbə etibarilə kommunizmdən gəlirdisə, ən azı bir o qədər də ateizmdən gəlirdi. Belə olan halda, dini açıq şəkildə müdafiə etməyə qalxmaq ən yaxşı halda siyasi Don-Kixotluq olardı. Heydər Əliyev isə bütün ideoloji-siyasi sistemin fövqündə duran bir şəxsiyyət, bir siyasətçi kimi bütün bunların yaxşıca fərqində idi. Amma buna baxmayaraq, Azərbaycan mədəniyyətini və mənəviyyatını qorumaq üçün elə böyük işlərə imza atırdı ki, bunu həm də dövrün siyasi-totalitar sistemi, həm də elə sıradan insanlar çox sonralar fərq edə bilirdilər. Doğrudan da, geniş ictimai auditoriya Heydər Əliyevin Sovet dövründə xalqımız üçün nələr etdiyini və nə üçün etdiyini yalnız müstəqillik əldə etdikdən sonra aydın görə bildi.

Sovet dövrü siyasəti və mədəniyyətini bugünkü tarixi şərtlər üzərindən şərh etmək nə etik baxımdan, nə siyasi əxlaq baxımından doğru deyil

Bax burada Heydər Əliyevin milli mədəniyyət və mənəviyyatımız üçün hələ Sovet dövründə nələr etdiyini sadalamağın yeridir. Amma təəssüflə etiraf edirəm ki, birinci, buna mənim gücüm çatmaz. Çünki bu, xüsusi bir institutun illər ərzində görə biləcəyi, tədqiq edib ortaya çıxara biləcəyi bir işdir. İkinci, bir fərd olaraq mənim yaddaşımda olan şeyləri belə bir məqaləyə sığışdırmaq olmaz. Yəni görülən işlər bu qədər geniş, bu qədər miqyaslı və dərindir. Ancaq bəzi insanlar tariximizi təhrif etməyi, ya da ən azından onu bilərəkdən yanlış şərh etməyi üstün tuturlar. Bu yaxınlarda Cəmil Həsənli özünün “Facebook” səhifəsində böyük dövlət xadimi Heydər Əliyevin “mədəniyyət və dinə qayğı” yalanını “ifşa” edib (Mən Cəmil Həsənli ad-soyadını böyük dövlət xadimi Heydər Əliyev ad-soyadı ilə bir cümlədə çəkdiyim üçün Heydər Əliyev sevənlərdən və Azərbaycan xalqından üzr istəyirəm-H.B.). Bu “ifşa” o qədər faktlarla “zənginləşdirilib” ki, hamısı bir yerdə yarım səhifə etmir. Üstəlik də, bu faktlar kontekstdən çıxarılaraq, hətta mövcud tarixi reallıqdan çıxarılaraq bu günün şərtləri ilə şərh edilib, təhrif edilib. Ancaq Heydər Əliyevin Azərbaycan mədəniyyəti və mənəviyyatı üçün etdikləri cild-cild əsərlərə sığmayacaq qədər böyükdür. Ona görə də gərək mədəniyyəti qiymətləndirməyə mədəniyyətin, mənəviyyatı qiymətləndirməyə mənəviyyatın, tarixi doğru şərh etməyə isə obyektiv tarixi yaddaşın, dini məsələlərlə bağlı nəyi isə şərh etməyə isə imanın olsun. Əks təqdirdə isə qınaq obyektinə çevrilərsən.

Cəmil Həsənli fikir və özünüifadə azadlığına qarşı çıxaraq ölkənin yaradıcılıq birliklərini və ruhanilərini niyə hədəfə alır...

Hər şeydən əvvəl, Cəmil Həsənlinin seçki kampaniyasında Prezident İlham Əliyevi dəstəkləmək niyyətində olan yaradıcılıq birliklərini, ruhaniləri, din xadimlərini qınaması nə demokratiya baxımından, nə də mənəvi-siyasi nöqteyi-nəzərdən doğru deyil. Bu, dini-mənəvi nöqteyi-nəzərdən başqasının haqqına girmək, hüquqi-siyasi nöqteyi-nəzərdən isə antidemokratik və başqalarının özünüifadə azadlıqlarını məhdudlaşdırmaq cəhdidir. Ona görə də özünü demokrat və insan hüquqlarına hörmət edən şəxs kimi cəmiyyətə təqdim etmək istəyən insan belə şeylərə diqqət etsə, yaxşı olar. Çünki ictimai rəy nə dediyinizlə bərabər, nəyi necə dediyinizi də analiz edən bir siyasi laboratoriyadır. Demokratiyadan elə danışmaq lazımdır ki, heç olmasa daxilən ən böyük antidemokrat olduğunuzu ictimaiyyətə sezdirməyəsiniz. Ancaq Cəmil Həsənli bircə dəfəyə ölkənin bütün yaradıcılıq birliklərinin, ruhani idarəsinin mövqeyini rədd etməklə daxili mahiyyətini, dözümsüzlüyünü ortaya qoyur. İsterik vəziyyətdə onlarla daxili dialoqa girərək (açıq şəkildə bunu etməyə mənəvi haqqı olmadığı üçün) özü özünə ehtimal etdiyi mümkün sualı verir. Qeyd edir ki, ona təxmini belə bir sual verilə bilər, “... bir il hakimiyyətdə oldunuz. Azərbaycan mədəniyyəti üçün nə etdiniz, ziyalılara hansı diqqəti göstərdiniz?” Bu ritorik sualdan sonra isə guya ki, ciddi arqumentlərlə cavab verməyə başlayır.

Özü özünü təkzib etmək xətadır, başqalarının adından danışmaq isə yolverilməzdir

Birincisi, Cəmil Həsənli, siz heç vaxt hakimiyyətdə olmamısınız...! Olmayacaqsınız da!!! Hansı birillik hakimiyyətdən danışırsınız və kimin əvəzindən danışırsınız? Siz xalq hərəkatı dövründə də, onların hakimiyyəti işğal etdiyi birillik dövrdə də elə eyni yerdə işləmisiniz. Yəni Xalq Cəbhəsi hakimiyyəti dövründə heç bir qərarın qəbul edilməsi prosesində iştirakçı olmamısınız. Kim bilir, bəlkə də, bu, sizin siyasi avtobioqrafiyanızın ən “dolğun” və “şanslı” səhifəsidir ki, o dövrdə alınan qərarlardan kənarda qalmısınız. Ondan sonrakı mərhələdə isə, yaxşı mənada, ən yaddaqalan fəaliyyətiniz Heydər Əliyev haqqında, indiki hakimiyyət haqqında obyektiv fikirlər söyləməniz olub. “Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin xarici siyasəti (1918-1920)” adlı kitabınızda qeyd edirsiniz ki, 1998-ci ildə Ümummilli lider Heydər Əliyevin imzaladığı Sərəncamda deyilirdi: “Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti ölkənin daxilində və xaricində yaranmış gərgin və mürəkkəb ictimai-siyasi şəraitdə fəaliyyət göstərmişdir. Bu dövlətin qısa müddətdə həyata keçirdiyi tədbirlər xalqımızın tarixində böyük iz buraxmışdır. Milliyyətindən, siyasi və dini mənsubiyyətindən, cinsindən asılı olmayaraq, bütün vətəndaşlara bərabər hüquqlar verilməsi, dövlət sərhədlərinin müəyyən olunması, Azərbaycan dövlətçiliyi atributlarının qəbul edilməsi, ana dilinin dövlət dili elan olunması, Azərbaycanın gələcək müstəqilliyi üçün möhkəm zəmin yaratmışdır. Demokratik dövlət quruculuğu, iqtisadiyyat, mədəniyyət, təhsil, hərbi qulluq sahələrində atılmış addımlar Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin 23 aylıq fəaliyyətini əks etdirən əsas istiqamətlərdir...”
Göründüyü kimi, bu kitabınızda böyük dövlət xadimi Heydər Əliyevi Ümummilli lider kimi səciyyələndirirsiniz. Ondan iqtibas gətirirsiniz, təqdir edirsiniz... və əlbəttə, doğru edirsiniz. Ancaq şəxsi maraqlarınız təmin olunmayanda dərhal əks cəbhəyə keçir, eyni şəxsiyyəti ittiham edir, tənqid edirsiniz. Siz həm də bunu eyni siyasi sistemdə fərqli cəbhələrə keçməklə edirsiniz. Ancaq bir başqasının fərqli siyasi sistemdə həmin siyasi sistemin ideoloji tələblərinə uyğun olaraq fərqli fikir səsləndirə bilməsini qəbul etmirsiniz. Tutaq ki, o dövrdə nəyi isə bir qədər başqa formada deməyə sistem birini məcbur edirdi. Bəs sizi nə məcbur edir, Cəmil Həsənli?! Əgər elədirsə, bu məsələdə sizi qınayanlara cavabınızı hansı arqumentlərlə əsaslandıra bilərsiniz? Birinci halda eyni məsələyə fərqli münasibəti siyasi sistem məcbur edir. İkinci halda, yəni sizin vəziyyətinizdə belə məcburiyyət yoxdur. Bəs onda niyə eyni tarixi şəxsiyyəti əvvəlcə Ümummilli lider adlandırır, sonra isə Onu qəbul etmirsiniz? Deməli, ən azı siz səmimi adam deyilsiniz. Ya da bunu sifarişlə edirsiniz... İndi də Xalq Cəbhəsi hakimiyyətindən danışanda həmin hakimiyyət dönəmində qərar qəbul edənlərin əvəzindən danışırsınız. Bu isə nə həqiqi Elçibəyçilərin, nə də həqiqi müsavatçıların təqdir edəcəyi bir şey deyil. Ona görə də bu gün siyasi səf etibarilə nə Xalq Cəbhəsinin, nə də “Müsavat”ın sıralarında deyil, anti-azərbaycançı “birdəfəlik” layihə olan “Milli şura”dasınız (oxu antimilli şura-H.B). 
Özü ilə dialoqda isə öz qoyduğu haqlı və əsaslı suala Cəmil Həsənlinin həqiqi mənada obyektiv cavabı var. Bu cavabı həm də mədəniyyət və din sahəsində AXC hakimiyyətinin bir iş görmədiyinin etirafı kimi də qəbul edə bilərik. Obyektivlik ondadır ki, doğrudan da, xəzinə boş idi və müharibə vəziyyətində idik. Etiraf isə odur ki, bu şərtlər içərisində, doğrudan da, Xalq Cəbhəsi hakimiyyəti vaxtında din və mədəniyyətə heç bir qayğı göstərilməyib. Yaxşı olardı ki, Cəmil Həsənlinin cavabı elə bununla da yekunlaşa idi. Ancaq, təəssüf ki, bundan sonra qarayaxma, təhrif və tarixin qərəzli şərhi başlayır.

Milli, dini və mənəvi dəyərlərimizin simvolu olan üçrəngli bayrağımızı ilk dəfə rəsmi bayraq kimi Naxçıvan Ali Məclisində Heydər Əliyev dalğalandırdı

Hər şeydən öncə onu qeyd etmək lazımdır ki, bəhs etdiyimiz dövrdə Naxçıvan Muxtar Respublikasında da həm maliyyə, həm də hərbi vəziyyət baxımından vəziyyət Azərbaycandan qat-qat pis olmasına baxmayaraq, Heydər Əliyev elə “həmin boş xəzinə” və müharibə şəraitində həm Naxçıvanı qoruyur, həm də milli-mənəvi dəyərlərimizə sahib çıxır, tarixi yaddaşı və dövlətçilik şüurumuzun bərpa edilməsi üçün mühüm qərarlar qəbul edirdi. Bunlardan biri Sovet qoşunlarının Azərbaycan ərazilərindən ilk dəfə Naxçıvandan çıxarılması, ikincisi, İran, Türkiyə və Ermənistanla sərhədlərimizin milli ordu tərəfindən nəzarətə götürülməsi və üçüncüsü, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin bayrağının dövlət bayrağı kimi ilk dəfə Naxçıvan Ali Məclisində dalğalandırılması və bunun rəsmi qərarla edilməsi idi. Bu bayrağımızın üç rəngində həm dinə, həm azadlığa, həm də milli köklərimizə münasibət öz əksini tapır. Sizin mədəniyyətə və dinə qayğı göstərməyə imkan tapmadığınız dövrdə Heydər Əliyev bunun hamısını tək bircə addımla etdi. Tarixi fakt istəyirsinizsə, buyurun, bu da tarixi fakt. Heydər Əliyevin Sovet dövründə Azərbaycan mədəniyyətinə qayğısına gəldikdə isə, bu barədə, görünür, xüsusi çoxcildliyin tərtib edilməsinə ehtiyac var. Əminəm ki, bu sahədə çox böyük tədqiqat əsərləri yazılıb, yazılır və yazılacaq. Mənbələrlə işləmək təcrübəsi olan adam kimi bilirsiniz ki, Sovet dövrünün mənbələrində bunları tapmaq o qədər də çətin deyil. Çünki Sovet İttifaqında ən şəffaf siyasi karyeraya sahib olan biri kimi, Heydər Əliyevin fəaliyyəti çox zəngin və açıq idi. Eyni zamanda, dövrün siyasi tarixi üçün maraqlı və diqqət çəkən olduğu üçün daima arxivləşdirilirdi. Elə ona görə də siz asanlıqla siyasi sənədlər arxivindən məlumatlar əldə edə bilirsiniz. Ancaq, təəssüf ki, onları kontekstdən çıxararaq yanlış şərh edirsiniz. Çünki xaricdən tapşırıq belə gəlir.

Milli dəyərləri gözdən salmaq, tarixi yanlış şərh etmək milli maraqlarımıza zərbədir

Milli dəyərləri və mənəviyyatı gözdən salmaq, dövlət adamlarına şər-böhtan atmaq imperialist mərkəzlərin “lidersizləşdirmək və dövlətsizləşdirmək” siyasətinin tərkib hissəsidir. Və siz də ya bilərəkdən, ya da bilməyərəkdən yaşınızın bu vaxtında buna alət olmusunuz. Ancaq unudursunuz ki, siyasətçi olmaq üçün ilk növbədə siyasi sistem olmalıdır. Siyasi sistemin olması üçün isə dövlət olmalıdır. Siz anti-Azərbaycan mərkəzlərin dövlətsizləşdirmə siyasətinə qulluq edirsiniz. Ancaq unudursunuz ki, dövlət olmasa, siyasət də yoxdur. Əgər Sovet dövründə böyük dövlət xadimi Heydər Əliyevin Azərbaycan mədəniyyətinə qayğısından bəhs etmək lazımdırsa, o zaman elə ilk növbədə qeyd etdiyimiz “ensiklopediya”dan danışmaq lazımdır. Ancaq unutmaq lazım deyil ki, bu kitab “Azərbaycan Sovet ensiklopediyası” idi. Elə üstünə də “ACE” yazılırdı. Bu zəngin kitabın tərtib edilməsində milli mövqeyi və cəsarəti ilə tanınan Rəsul Rzanın da baş redaktor kimi Heydər Əliyevlə 6 il bərabər işləməsi də təsadüfi deyil. Bu, Heydər Əliyevin qərarı idi. Təsadüfi deyil ki, Rəsul Rza 1980-ci ildə Heydər Əliyevin qərarı ilə əməkdə fərqlənməyə görə Sosialist Əməyi Qəhrəmanı adı ilə təltif olunmuşdu. Bununla yanaşı, Heydər Əliyevin təşəbbüsü ilə ictimai-mədəni həyatın, kənd təsərrüfatı və sənayenin inkişafında xidmətləri olan onlarla şəxsə Sosialist Əməyi Qəhrəmanı adı verilmişdi ki, bu da Azərbaycanı bütün İttifaqda ən ön cərgələrə çıxarmışdı. Həmin ensiklopediyada bu gün belə sizin kimi bəzi tarixçilərin cəsarət edib yaza bilmədikləri tarixi hadisələr, Azərbaycanın tarixi xəritələri öz əksini tapıb.

Dünən “mərkəzi hakimiyyət”ə “donos” yazmaq da, bu gün xarici qüvvələrə xidmət etmək də doğru yol deyil

Ararat dağını Ağrı dağı kimi vermək, milli burjuaziyaya yer ayırmaq da, Ermənistan və Gürcüstan ərazisində olan toponimlərimizin Azərbaycan dilində verilməsi də Heydər Əliyevin təşəbbüsü idi. Ancaq, təəssüf ki, o dövrdə də sizin indi Qərb imperializminə xidmət göstərdiyiniz kimi, Sovet imperiyasının mərkəzi hakimiyyətinə, yəni Moskvaya işləyən insanlar var idi. Elə onlar da ensiklopediya haqqında Moskvaya şikayətlər yazırdılar. Siz indi Avropa institutlarına donos yazdığınız kimi, bunların nəticəsi olaraq da, məsələn, Mərkəzi Komitənin bürosunda müzakirə etmək zərurəti yaranırdı. Ancaq sizin kimilərin belə cəhdlərinə baxmayaraq, Heydər Əliyev böyük siyasətçi kimi həm mərkəzi hakimiyyəti razı salmaq üçün bəzi tədbirlər görür, həm də milli maraqlarımızı qoruyurdu. Elə 1978-ci il Konstitusiyasında Azərbaycan dilini dövlət dili kimi qəbul etdirməklə, elə Bakı şəhərini kosmopolit Bakıdan milli Bakıya çevirməklə, elə Azərbaycanı aqrar ölkədən sənaye ölkəsi səviyyəsinə çatdırmaqla Bakını, Sumqayıtı, Mingəçeviri, Əli Bayramlını Sovet sənayesinin mərkəzlərinə çevirməklə, Azərbaycan mədəniyyət xadimlərinə, şairlərinə yüksək adlar almaqla, Azərbaycan kəndlərinin simasını dəyişməklə və s. Öz Heydər Əliyev erasını yaradırdı. Bütün bunlar Azərbaycan mədəniyyəti qarşısında elə böyük xidmətlərdir ki, onu idrak etməyə əql, etiraf etməyə isə ürək lazımdır. Nə yaxşı ki, Azərbaycan xalqı bütün bunları həm idrak edir, həm etiraf edir, həm də yüksək qiymətləndirir. Bəzi cızma-qaralarsa cılız insanların cılız siyasi ambisiyalarından başqa heç nə ilə yadda qalmır.

Bakıda milli fikir öndərlərimizə heykəl qoyulması, milli düşüncənin təntənəsi Heydər Əliyevin xidməti idi

Heykəl məsələsinə gəldikdə isə... Hər iki fərqli sistemdə hakimiyyətdə olduğu dövrlərdə xalqının maraqlarını, mənafeyini qoruduğu, milli mənlik şüurunu, özünüdərki və ən əsası, özünütanımanı təmin etdiyi üçün Azərbaycan xalqı Ümummilli lider Heydər Əliyevin heykəlini qəlbində ucaldıb. Heydər Əliyevin Bakı şəhərində ucaltdığı heykəllərin mühüm əksəriyyəti isə elə xalqımızın, millətimizin özünüdərkinə xidmət göstərirdi. Buna paytaxtımızın küçələri, parkları, prospektləri şahidlik edir. Həmin dövrdə şəhər sakinlərinin asudə vaxtlarının səmərəli keçirilməsi üçün bir sıra parklar, xiyabanlar salınırdı. Bu, o dövr idi ki, qeyd etdiyimiz kimi, “internasional Bakı”dan “milli Bakı”ya keçid başlamışdı və xalqımızın milli-mənəvi dəyərləri hesab edilən şəxslərin tanıdılması prosesi həyata keçirilirdi. Elə həmin dövrdə şəhərin mərkəzində böyük şair Nəsiminin heykəli ucaldıldı. Şəhərin ən baxımlı ərazilərindən olan Tbilisi prospekti ilə indiki Bakıxanov küçəsinin kəsişməsində Sovet İttifaqı Qəhrəmanı Mehdi Hüseynzadənin, Cəfər Cabbarlının və digərlərinin abidələri qoyuldu. Stepan Şaumyana paytaxtda ayrıca heykəl qoymaq məsələsinə gəldikdə isə, Cəmil Həsənli unudur ki, bu qərar o dövrdəki mövcud siyasi-ideoloji sistemin imperativ qərarı idi. Ancaq Ulu öndər Heydər Əliyev bunun əvəzində Bakının ən görkəmli yerində böyük Nəriman Nərimanova möhtəşəm abidə ucaltdı. Yenə “donosyazanlar” Moskvaya şikayət yazdılar ki, N.Nərimanovun heykəlinin hətta S.M.Kirovun heykəlindən yüksək olması yolverilməzdir. Ona görə də təzyiq altında N. Nərimanovun heykəlinin alt hissəsi məcburən bir qədər kiçildildi. Yalnız Heydər Əliyev siyasi iradəsi cəsarət edib Sovet imperiyasının rəhbərliyi tərəfindən zəhərlənərək öldürülmüş N.Nərimanova Azərbaycan SSR-in rəhbəri olmuş S.M.Kirovdan yüksək heykəl qoya bilərdi. Bu, tarixin unutmayacağı gerçəklikdir.

Tarixi təhrif etmək əsla tarixi həqiqəti dəyişmir

İslam dini haqqında bəzi məsələlərə gəldikdə isə, Sovet dövründə dinə münasibəti bu günün siyasi mövzusuna çevirmək siyasi acizlik, kim bilir, bəlkə də, elə siyasi əxlaqsızlıqdır. Çünki biz dini ideologiyası dinsizlik olan, ateizm olan bir totalitar sistemdən bəhs edirik. Ancaq buna baxmayaraq, Azərbaycanda dinə qarşı münasibət Heydər Əliyevin rəhbərliyi dövründə heç vaxt sərt olumayıb. Tam əksinə, bəzi ənənəvi dindar bölgələrimizdə dini ritualların yerinə yetirilməsində, hətta 70-ci illərə qədər müxtəlif təsərrüfat məqsədləri üçün istifadə edilən dini abidələrimizin istismardan azad edilməsində bir yumşalma mərhələsi başlandı. Novruz bayramı az qala dövlət bayramı səviyyəsinə qaldırıldı. Dini təhsil almaq üçün imkanlar yaradıldı ki, xeyli sayda insanlarımız SSRİ-də yeganə dini məktəb olan Buxara mədrəsəsində təhsil ala biliblər. Beləliklə də, Sovet dövründə Azərbaycanda dinə münasibətdə yeni mərhələ başladı. Elə Qafqaz Müsəlmanları İdarəsinin sədri Şeyxülislam Allahşükür Paşazadə də, Hacı Salman Musayev, Hacı Sabir Həsənli və s. kimi bu gün olduqca məşhur olan din xadimlərimiz məhz həmin illərdə dini təhsil ala bildilər. Sonrakı mərhələdə isə Azərbaycanda ilk legitim Prezident kimi konstitusiyamızla bərabər, Qurani-Kərimə and içərək Prezident fəaliyyətinə başlayan yenə Heydər Əliyev oldu. Ölkəmizdə məscidlərin, ibadətxanaların təmir edilməsi, xalqa qaytarılması yenə Heydər Əliyevin adı ilə bağlıdır. İlk dəfə müqəddəs həcc ziyarətinə gedən Prezident də elə Heydər Əliyev olub. Heydər Əliyevin dinə münasibəti budur. Əgər Sovet dövründə Heydər Əliyevin dini baxışlarına diqqət yetirmək lazımdırsa, elə Cəmil Həsənlinin istinad etdiyi mənbəyə istinadən həmin fikirləri diqqətə təqdim etməkdə fayda var. Çünki Heydər Əliyev həmin çıxışında dini məsələləri də milli mütəfəkkirlərimizin fikirləri ilə şərh edərək bir daha milli düşüncəyə nə qədər mühüm yer verdiyini sübut edir: “Xalqımızın ictimai fikrinin, mədəniyyətinin ən yaxşı nümayəndələrindən Nəsimi, M.F.Axundov, Sabir, C.Məmmədquluzadə, Cəfər Cabbarlı və bir çox başqaları cəhalətə, fanatizmə qarşı, geri qalmış, mürtəce adət-ənənələrə qarşı ehtirasla çıxış edir, fikir azadlığını təbliğ edir, kütlələrin mənəvi azadlığına tərəfdar olur, bilik məşəlini yüksəklərə qaldırırlar”. Nə qədər doğru, nə qədər əsaslı yanaşmadır. Düşünürəm ki, Sovet dövründə deyilməsinə baxmayaraq, bu çağırışlar elə bu gün də aktualdır. Fikir azadlığı, mənəvi azadlıq elm və bilik öyrənmək dünənin, bu günün və sabahın çağırışıdır. Elə bu keyfiyyətlərinə görə də Heydər Əliyev şəxsiyyəti, Heydər Əliyev bütövlüyü zamanın fövqündə idi. Ona görə də Cəmil Həsənli imzası və nə yazması nə bu tarixi gerçəkliyi, nə də ictimai rəyi əsla dəyişmir və dəyişə də bilməz. Amma dəyişən yenə Cəmil Həsənli ola bilər. Əgər bir gün Cəmil Həsənli əsərində “Ümummilli lider kimi səciyyələndirdiyi böyük dövlət xadimi Heydər Əliyev irsinin tədqiqatçısı” olarsa, mən buna əsla təəccüblənmərəm.
Hikmət BABAOĞLU

 
  • Oxunub:  17010  |  
  • Tarix:  21-02-2018  |  
  •    Çap et   |  
Get Adobe Flash player
Dünya dini liderlərinin ikinci Zirvə görüşünün Bakıda keçirilməsi göstərir ki, Azərbaycan dinlərarası dialoqun inkişafında önəmli rol oynayır

18 Noyabr 22:19
İspaniya Dövlət Televiziyasında yayımlanmış “Medina” verilişinin növbəti buraxılışı Azərbaycana həsr olunub
18 Noyabr 21:36
UNESKO-da Qoşulmama Hərəkatına üzv ölkələr qrupuna sədrlik Azərbaycana keçib
18 Noyabr 21:31
Türkiyənin Diyanət İşləri Sədri Əli Erbaş: Naxçıvanla tanışlıq məndə böyük məmnunluq hissi doğurdu
18 Noyabr 21:25
Ədliyyə Nazirliyi ağacəkmə kampaniyasına başlayıb
18 Noyabr 21:04
Vergilər nazirinin müavini Ağcabədidə vətəndaşları qəbul edib
18 Noyabr 20:53
Türkiyə Respublikasının Diyanət İşləri Sədri Naxçıvan Muxtar Respublikasında səfərdə olub
18 Noyabr 20:48
Ankarada “Məcburi köçkünlər: Azərbaycanın bu sahədəki təcrübəsi” mövzusunda brifinq keçirilib
18 Noyabr 20:45
UNEC-in rektoru yeni tələbə-rektorla görüşüb
18 Noyabr 20:44
Əli Hüseynli: Dövlət idarəçiliyi sistemində keçirilən irimiqyaslı islahatların əsas istiqamətlərindən biri məhkəmə-hüquq sahəsini əhatə edir
18 Noyabr 20:41
Aydın Mirzəzadə: Sammitin Azərbaycanda keçirilməsi dövlətimizin vicdan azadlığına olan münasibətinin dünya birliyi tərəfindən qiymətləndirilməsidir
18 Noyabr 20:29
YAP Səbail rayon Könüllülər birliyinin təşkilatçılığı ilə “Layihə formatının hazırlanması” və “İctimaiyyətlə əlaqələr işinin təşkili” mövzularında təlim keçirildi
18 Noyabr 20:27
Aydın Hüseynov: Gələn ilin büdcəsi bütün sahələrin daha da inkişafına zəmin yaradacaq
18 Noyabr 20:25
Naqif Həmzəyev: Separatçı rejimin puç olan Brüssel ümidləri
18 Noyabr 17:57
Deputat: Naxçıvanın inkişafı və təhlükəsizliyi dövlət başçısının diqqət mərkəzindədir
18 Noyabr 17:55
Qubada “Dünyəvi dövlətdə din və təhsil” mövzusunda seminar keçirilib
18 Noyabr 17:35
Azərbaycan ilə Gürcüstan arasında diplomatik əlaqələrin qurulmasından 27 il keçir
18 Noyabr 17:28
Azərbaycan və Xorvatiya Mədəniyyət nazirləri ikitərəfli əməkdaşlığı müzakirə ediblər
18 Noyabr 17:24
Moskvada X Azərbaycan-Rusiya Regionlararası Forumu keçiriləcək
18 Noyabr 17:17
Prezident İlham Əliyev: Əminəm ki, 2020-ci il də Naxçıvan üçün uğurlu olacaqdır
18 Noyabr 17:11
Azərbaycanda bütün dinlərin nümayəndələrinin qarşılıqlı anlaşma şəraitində yaşamaları üçün hər cür şərait var
18 Noyabr 17:05
Əli İnsanova açıq məktub
18 Noyabr 16:58
Azərbaycan ilə Özbəkistan arasında mədəni əlaqələri daha da inkişaf etdirmək üçün böyük perspektivlər mövcuddur
18 Noyabr 16:53
Azərbaycanla Çin Transxəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutunun təşviqi məsələlərini müzakirə edib
18 Noyabr 16:38
Prezident İlham Əliyev: Naxçıvan Muxtar Respublikası öz enerji təminatını 100 faiz bərpaolunan enerji hesabına ödəyəcək
18 Noyabr 16:36
YAP-ın yaradılmasının ildönümü münasibətilə Nizami rayonunda tədbir keçirilib
18 Noyabr 16:27
Prezident İlham Əliyev İordaniyanın Azərbaycanda yeni təyin olunmuş səfirinin etimadnaməsini qəbul edib
18 Noyabr 16:23
Prezident İlham Əliyev Qətərin Azərbaycanda yeni təyin olunmuş səfirinin etimadnaməsini qəbul edib
18 Noyabr 16:10
Prezident İlham Əliyev Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri Vasif Talıbovu qəbul edib
18 Noyabr 16:06
İstanbulda II Beynəlxalq Ombudsmanlıq Konfransı keçirilir
18 Noyabr 15:52
Naxçıvanda Beynəlxalq Tələbə-Gənclər Həftəsində fərqlənənlər mükafatlandırılıb
18 Noyabr 15:49
Gürcüstan 10 ayda Azərbaycandan 124,2 min ton benzin və dizel yanacağı alıb
18 Noyabr 15:37
Avropa Gimnastika İttifaqının adı dəyişdirilib
18 Noyabr 15:31
UNESKO-da Azərbaycanın Afrika ilə bağlı prioritetlərə dəstəyindən danışılıb
18 Noyabr 15:26
Parisə səfəri çərçivəsində Mədəniyyət naziri Əbülfəs Qarayev İSESKO-nun baş direktoru ilə görüşüb
18 Noyabr 15:16
Dövlət İdarəçilik Akademiyasında yerli icra hakimiyyətlərinin əməkdaşları üçün növbəti distant təlim
18 Noyabr 14:53
Rəcəb Tayyib Ərdoğan: Saxta “erməni soyqırımı” iftirası ilə günahlandırılırıq
18 Noyabr 14:50
Sahibə Qafarova: Belarusda müşahidə apardığım məntəqələrdə səsvermə prosesi normal keçib
18 Noyabr 14:36
Bakıda “Yeni sortların yaradılmasında genetik ehtiyatların rolu və toxumçuluq sisteminin inteqrasiyası” mövzusunda beynəlxalq seminar keçirilir
18 Noyabr 14:12
"Ölkəmizi tanıyaq" tur-aksiyasında Səbail rayon məktəbliləri də iştirak edirlər
18 Noyabr 14:08
Şəki “ASAN xidmət” mərkəzində YAP ərazi ilk partiya təşkilatı yaradılıb
18 Noyabr 14:07
Əli Əhmədov: Prezident və hökumət tərəfindən insanların rifahının yaxşılaşdırılması istiqamətində addımlar atılacaq
18 Noyabr 13:30
Milli Məclisin deputatları QDİƏT Baş Assambleyasının plenar iclasında iştirak edəcəklər
18 Noyabr 13:25
Moskvada MDB ölkələrinin parlamentlərarası əməkdaşlığında siyasi partiyaların rolu müzakirə olunacaq
18 Noyabr 13:17
Cəlil Məmmədquluzadə nəslinin davamçıları Bakıda
18 Noyabr 13:11
Cəlil Məmmədquluzadənin ev-muzeyinin təmirdən sonra açılışı olub
18 Noyabr 12:41
Belarus Milli Məclisinin Nümayəndələr Palatasına seçkilər üzrə Bakı seçki məntəqəsində səsvermənin nəticələri açıqlanıb
18 Noyabr 12:28
Konfrans iştirakçıları Cəlil Məmmədquluzadənin məzarını ziyarət edib
18 Noyabr 12:15
Bu gecə Leonid meteor yağışının atmosferdə maksimum aktivliyi müşahidə olunub
18 Noyabr 12:08
Azərbaycan nümayəndə heyəti “Agritechnica-2019” sərgisində iştirak edib
18 Noyabr 11:40
Milli Aviasiya Akademiyasının bir qrup tələbəsi üçün növbəti “Vikipediya” təlimləri keçirilib
18 Noyabr 11:32
“Avro 2020”: Bu gün D, F və J qruplarında səkkiz qarşılaşma oynanılacaq
18 Noyabr 11:17
TANAP-ın ikinci fazası noyabrın 30-da istifadəyə veriləcək
18 Noyabr 10:49
Milli Məclis komitələrinin birgə iclasında 2020-ci ilin dövlət büdcəsi layihəsi ikinci oxunuşda müzakirə olunur
18 Noyabr 10:37
Akademik Ramiz Mehdiyev Gürcüstan Milli Elmlər Akademiyasının vitse-prezidenti ilə görüşüb
18 Noyabr 10:27
Ölkəmizin 9 rayonunda 41 fərdi yaşayış evi şəhid ailələri və Qarabağ müharibəsi əlillərinin istifadəsinə verilib
18 Noyabr 09:57
Ermənistan silahlı qüvvələri atəşkəs rejimini 25 dəfə pozub
18 Noyabr 09:45
Azərbaycan ilə Belarus arasında ticarət dövriyyəsi 158 milyon dollardan çox olub
18 Noyabr 09:30
Avstraliya saytı yerli sakinləri Azərbaycana səfərə dəvət edir
18 Noyabr 09:11
Azərbaycan mətbəxi Parisdə beynəlxalq festivalda nümayiş olunub
18 Noyabr 09:08
Xanlar Fətiyev: Belarusda parlament seçkilərində müşahidə apardığım məntəqələrdə seçici fəallığı qeydə alınıb
18 Noyabr 09:03
Milli Məclisin deputatı: Belarusda parlament seçkilərində müşahidə zamanı ciddi qanun pozuntusu qeydə alınmayıb
17 Noyabr 13:00
Əli Kərimli və radikal ətrafı bəraət axtarışında
17 Noyabr 09:53
Birinci vitse-prezident Mehriban Əliyeva 17 noyabr - Milli Dirçəliş Günü münasibətilə xalqımızı təbrik edib
17 Noyabr 09:40
Heydər Əliyev Sarayında Şövkət Ələkbərovanın xatirə gecəsi keçirilib
17 Noyabr 09:22
Azərbaycanda Milli Dirçəliş Günü qeyd olunur
17 Noyabr 09:20
Ankarada Xocalı soyqırımına həsr olunan mərasim keçirilib
17 Noyabr 09:13
Üçrəngli bayrağımız Naxçıvanda əbədi yüksəkliyə qaldırılıb
16 Noyabr 19:34
Fransalı jurnalistlər Azərbaycanda qadın hüquqları sahəsində görülən işlər barədə məlumatlandırılıblar
16 Noyabr 19:09
Diasporla İş üzrə Dövlət Komitəsinin nümayəndə heyəti Odessada Azərbaycan məktəbi ilə tanış olub
16 Noyabr 19:08
Diasporla İş üzrə Dövlət Komitəsinin nümayəndə heyəti Odessada Azərbaycan məktəbi ilə tanış olub

Video

 

Müsahibə

 

Müəlliflər


»»»
ARXİV
B Be Ça Ç Ca C Ş
1 2
3 4 5 6 7 8 9
10 11 12 13 14 15 16
17 18 19 20 21 22 23
24 25 26 27 28 29 30
HAVA HAQQINDA