Ana səhifə »  Mədəniyyət »  Nəsimi irsinin çağdaş elmdə təzahürü
A+   Yenilə  A-
Nəsimi irsinin çağdaş elmdə təzahürü

Müasir elm sahələrində dahi şairimizin ideyaları elmi dəlillərlə sübuta yetirilir
XIV əsrin ən böyük söz sənətkarlarından biri də İmadəddin Nəsimidir. O, hürufilik təriqətinin yaradıcısı olan Həllac Mansurun ən fəal davamçısı olub. Nəsimi hürufilik fəlsəfəsində insan məhəbbəti və şəxsiyyət azadlığını anadilli şeirlərində humanist ideyalarla zənginləşdirmiş dahi şairlərimizdən biridir. Hürufilik fəlsəfəsində Allah gizli bir xəzinədir. Hər şeyin həqiqəti, mövcudluğu və ruhu isə səslərdir. Gizli bir xəzinə olan Allahın təcəllisi kəlam şəklində görünən səslərdən ibarətdir. Səsin kamilliyi isə kəlam, yəni sözdür. Kəlam isə yalnız insanlarda zühur edir və özünü səsdə göstərir. Mövcudatdakı səs ilahi nitqin səsindən fərqli olaraq maddidir. Kəlam bir qrup ünsürlər halında bəzi formalar alır, maddiləşir və hərfə çevrilir. Söz isə hərflərin külliyyatından doğan zinətdir. Allahda sözlərlə ifadə olunur və onun yaratdıqları da sözlərin cəmindən doğur. Quranda da Allah “Ol” deməklə kainatı yaratdığını deyir: “Bir şeyi (yaratmaq) istədiyi zaman (Allahın) buyurduğu ona ancaq: “Ol!” deməkdir. O da dərhal olar” (Yasin/82). Bu, müasir fiziklərin kəşf etdiyi “Big-bang” (böyük partlayış) nəzəriyyəsini xatırladır. Yəni kainat birdən, yoxdan yaradılıb. Bilindiyi kimi, Big-bang hadisəsi başlanğıcda kainatdakı bütün cisimlərin birlikdə olduğunu və sonradan ayrıldığını göstərir. Bu nəzəriyyəyə görə, kainatın “0 həcmindəki nöqtə” insan ağlının anlamadığı “yoxluq” mənasını ifadə edir. Quranda da 15 əsr bundan öncə həmin nəzəriyyə bu şəkildə ifadə olunur: “Allah göyləri və yeri yoxdan var edəndir” (Ənam/101). Bu da materialist fəlsəfənin kainatın var olub və var olacağı “əzəli maddə” anlayışını kökündən dəyişmiş olur.
Hürufilər Quran ayələrindən çıxış edərək insanın daxili aləmində günəşin, ayın - bütün səma cisimlərinin mövcud olduğuna inanırdılar. Nəsimidən öncə yaşamış sənətkarlar da insanı yaranmışların ən şərəflisi hesab etmişlər. Nizami, Xəqani, Rumi, Şəbustəri kimi mütəfəkkirlər Vəhdəti-vücud, yəni varlığın birliyini təbliğ edərək insanı düşünməyə, öz varlığını dərk etməyə çağırırdılar. Vəhdəti-vücud fəlsəfəsini təbliğ edənlər insanı yaradıcının zərrələri hesab edirdilər. Məhz bu ideyalar mütəfəkkir, söz sənətkarlarının öz təxəyyül və ixtiralarına deyil, səmavi kitablardan biri olan Qurana əsaslanaraq irəli sürülmüş ideyalar idi. Quranda da insanı Allah Öz xəlifəsi hesab edir. Quranın bir çox - Bəqərə/30, Sad/26, Ənam/165, Nəml/62, Əraf/74 və s. ayələrində xəlifə sözü istifadə edilib. Məsələn, Fatir surəsinin 39-cu ayəsində xəlifə sözü belə işlədilir: “Sizi yer üzündə xələflər edən odur”. Xəlifə sözünün mənası ərəbcə x, l, f kökündəndir və canişin, əvəzedici bir kəsdən sonra onun yerini tutan şəxs mənasını verir. Nəsimi də Quran ayələrindən çıxış edərək kainatın bütün sirlərini insanı öyrənmək yolu ilə tapmağın mümkün olduğunu söyləyir. Mənlik şüurunu inkişaf etdirmək üçün insan öncə özünü dərk etməlidir. Yalnız bu yolla haqqı, əsl Həqiqəti tapmaq olar. Özünü düzgün dərk edən insanın Həqiqətə qovuşacağını deyir Nəsimi. Həqiqətin isə insanın daxilində olduğu fikrini irəli sürür:
Ey özündən bixəbər,
gəl tanı, səndədir,
Gəl vicdan şəhrinə, seyr et,
gör anı, səndədir.
Qandadır deyü nə sərgərdan
gəzərsən zənn ilən,
Gəzməgil hər mənzili çün
can məkanı səndədir.
Mən nə vəch ilən deyəm
haqqı ki, səndən ayrıdır,
Çün gözümlə görmüşəm
haqqın nişanı səndədir.
Bülbüli-qüdsi isən ayrı
gülüstan gözləmə,
Seyrə çıx, ruhul-əminin
gülüstanı səndədir.
Şüurlu olmaq, fərqində olmaq, bu ikilikdən qurtulmaq lazımdır. Mən və sən, mən və o deyil, biz məsələsi vardır Nəsiminin əsərlərinin ideyasında. Məhz bu ideyalardan çıxış edərək Nəsimi: “Haqtəala adəm oğlu özüdür” deyir. Quranda da “biz” deyə xitab edilmirmi hamımıza? Hamımız böyük holoqramın kiçik parçalarıyıq, - deyən müasir fiziklər də burada, bu dünyada özümüzlə və o böyüklə əlaqəli bütün keyfiyyətlərin, xüsusiyyətlərin mövcudluğu, bütün inkişaf imkanlarının mövcudluğu qənaətinə artıq gəlmişlər.
Müasir elm Nəsiminin ideyalarını elmi dəlillərlə sübut edir. Kainatın həm maddə, həm də şüurun tək bir sahə halına daxil edildiyini, bütün bu varlıq aləminin əzəmətli və böyük bir holoqram olduğunu deyən müasir fiziklər Enşteyn, David Bohm və Karl Pribram “Bütövün (kainat sistemi) haqqında məlumat əldə etmək istəyirsinizsə, bir kiçik parçanın (insan) haqqında məlumat əldə etməyiniz kafidir”, - deyərək bizə bu gün Holoqram nəzəriyyəsini təqdim etməkdədirlər. Bir kiçik parçanı analiz edib anladığımız zaman bütövü də anlamış oluruq.
Bu parça ilə bütöv arasında birliyi qurmaq dolayısı ilə kosmik şüur deməkdir. Holoqram fiziki bir kəşfdir. Lakin fəlsəfi yönü daha qüvvətlidir. Kosmik anlayış, kosmik şüur üçün kainatı kəşf etməyə ehtiyac yoxdur. Elm adamları insanlar həyatda ikən belə kosmik şüura sahib olacaqlarını holoqram nəzəriyyəsi ilə insanlara sübut etmişlər. Hər şey bizim daxilimizdədir, insan özünü tanıyarsa, kainatı da tanımış olur və bununla da əsl həqiqəti tapmış olur. Hürufilərdə belə bir şüarla çıxış edirdilər: “Mən özüm yoxam, məndə olan da haqdır”, - yəni öz nəfsini, dünyəvi meyillərini öldürüb, maddi həzzin əsarətindən qurtulan şəxs irfani bilik kəsb edərsə, ilahi bir məqama yüksəlib ilahi keyfiyyətlər qazanmış olur. Belə demək mümkündürsə, İlahinin ruhu onda təcəssüm etmiş olur. Belə bir mərtəbəyə yüksələn insan isə haqq ilə insan arasında batini mənada fərq görmür. Nəsimi də “ənəlhəq” deyərkən öz fikirlərini şeirlərində belə izah etməyə çalışıb:
Mən ol Mənsuram, ey arif ki,
Həqdən bulmuşam nusrət.
Ənəlhəq söylərəm daim ki,
Ömrüm payidar oldu.
Hüvəl əvvəl, hüvəl axir
Gedər səndən ikilik kim,
Nəsimi kim yar ilə çün
Ulaşdı Külli-yar oldu.
Çox əfsuslar olsun ki, bu sətirlərə görə onu amansızca edam etmişlər. Lakin buna baxmayaraq, Nəsiminin həm fars, həm türk, həm də ərəbcə yazdığı əsərləri hər zaman sevilərək dillər əzbəri olub.
Dahi şairin Azərbaycan dili, ədəbiyyatı, elmi və fəlsəfəsindəki xidmətlərini nəzərə alan Prezident İlham Əliyev tərəfindən Nəsiminin 650 illik yubileyi münasibətilə 2019-cu ilin ölkəmizdə “Nəsimi ili” elan edilməsi, silsilə tədbirlərin keçirilməsi təkcə nəsimisevərlər arasında deyil, elm və ədəbiyyat ictimaiyyətində də böyük fəxrlə qarşılanır. Həmçinin UNESKO xətti ilə bu yubileyin keçirilməsi göstərir ki, Nəsimiyə layiq olduğu qiyməti dünyanın tərəqqipərvər humanist bəşəriyyəti artıq verib.
Rəxşan Quliyeva

 
  • Oxunub:  3690  |  
  • Tarix:  31-10-2019  |  
  •    Çap et   |  
Get Adobe Flash player
Dünya dini liderlərinin ikinci Zirvə görüşünün Bakıda keçirilməsi göstərir ki, Azərbaycan dinlərarası dialoqun inkişafında önəmli rol oynayır

16 Noyabr 19:34
Fransalı jurnalistlər Azərbaycanda qadın hüquqları sahəsində görülən işlər barədə məlumatlandırılıblar
16 Noyabr 19:09
Diasporla İş üzrə Dövlət Komitəsinin nümayəndə heyəti Odessada Azərbaycan məktəbi ilə tanış olub
16 Noyabr 19:08
Diasporla İş üzrə Dövlət Komitəsinin nümayəndə heyəti Odessada Azərbaycan məktəbi ilə tanış olub
16 Noyabr 18:53
Əmək normalarına dair seminarda işçiyə ödənilən əməkhaqqı sistemindəki qaydalardan bəhs olunub
16 Noyabr 18:45
Mirsad Kalayciç: Azərbaycanda nümunəvi tolerant mühit hökm sürür
16 Noyabr 18:42
Odessada Azərbaycan icması ilə görüş keçirilib
16 Noyabr 16:58
Bakıda bədii gimnastika üzrə beynəlxalq turnirin açılış mərasimi olub
16 Noyabr 16:51
Daxili İşlər naziri Azərbaycan Respublikasında İnterpolun Milli Mərkəzi Bürosunun rəisini şəxsi heyətə təqdim edib
16 Noyabr 16:24
Mərkəzi Seçki Komissiyasının növbəti iclası keçirilib
16 Noyabr 15:44
UNESKO Baş Konfransında Azərbaycan Milli Komissiyasının fəaliyyətindən danışılıb
16 Noyabr 15:41
Multikulturalizm Mərkəzində ABŞ senatorları ilə görüş olub
16 Noyabr 15:37
Sevinc Fətəliyeva: Bakıda Dünya dini liderlərinin II Sammitinin keçirilməsi mühüm hadisədir
16 Noyabr 15:34
Gövhər Baxşəliyeva: 2020-ci ildə elm xərcləri bütövlükdə 193,7 milyon manat təşkil edəcək
16 Noyabr 15:30
Tahir Mirkişili: Dövlət investisiya xərclərinin dövlət büdcəsində payı 5 milyard manata yaxındır
16 Noyabr 15:28
Kərimlivari “sədaqət” və “cəsarət”
16 Noyabr 13:14
Müdafiə naziri əməliyyat təliminin yekunlarına dair xidməti müşavirə keçirib
16 Noyabr 12:38
AMEA-nın prezidenti: İran və Azərbaycan alimləri tarixi həqiqətlərin ortaya çıxarılması üçün birgə fəaliyyət göstərməlidirlər
16 Noyabr 12:29
Litvanın ölkəmizdəki səfiri Naxçıvanın istehsal, mədəniyyət və təhsil müəssisələri ilə tanış olub
16 Noyabr 12:17
Parisdə Azərbaycan-UNESKO əməkdaşlığı müzakirə olunub
16 Noyabr 12:12
2020-ci il Azərbaycan Gimnastika Federasiyası üçün beynəlxalq tədbirlərlə zəngin olacaq
16 Noyabr 12:07
Mikayıl Müşfiqin xatirəsinə ithaf olunan tamaşa növbəti dəfə səhnədə
16 Noyabr 12:02
Bakıda III Beynəlxalq uroonkologiya simpoziumu keçirilib
16 Noyabr 10:03
Dünya dini liderlərinin ikinci Zirvə görüşünün Bakıda keçirilməsi göstərir ki, Azərbaycan dinlərarası dialoqun inkişafında önəmli rol oynayır
16 Noyabr 09:56
“Əbədiyyət günəşi” məqalə müsabiqəsinin qalibləri mükafatlandırılıb
16 Noyabr 09:54
Məzahir Bayramov: Yeni Azərbaycan Partiyası öz sıralarında 740 min nəfərdən artıq üzvü birləşdirən nəhəng siyasi qüvvədir
16 Noyabr 09:50
2020-ci il ölkə üzrə icbari tibbi sığortanın tətbiqi ili olacaq
16 Noyabr 09:48
Radikal müxalifət ermənipərəst xarici mərkəzlərin xəyanətkar planlarının icraçısı rolunda çıxış edir
16 Noyabr 09:47
“Ədibin Evi” Mir Cəlal adına ikinci hekayə müsabiqəsi elan edib
16 Noyabr 09:45
Seçki mübahisələrinin həllinə dair növbəti seminar-müşavirə Şirvanda keçirilib
16 Noyabr 09:42
Masallı məktəblisi: Ölkəmizin dilbər guşələrini görmək hər bir gəncin arzusudur
16 Noyabr 09:41
Regionlarda meyvə istehsalı artıb
15 Noyabr 22:03
Fələstin Prezidentinin müşaviri: Azərbaycan xalqının multikulturalizm təcrübəsi beynəlxalq səviyyədə yüksək qiymətləndirilir
15 Noyabr 21:47
Pakistanın Təhsil naziri UNESKO-nun Təhsil Komissiyasının sədri seçilib
15 Noyabr 21:39
Rusiyanın Patriarxı Kirill İçərişəhəri ziyarət edib
15 Noyabr 21:36
Azərbaycan və ABŞ ştatlarının qanunverici orqanları arasında əlaqələrin inkişafı məsələləri müzakirə olunub
15 Noyabr 21:32
Lerikin 3 kəndinə təbii qaz verilib
15 Noyabr 21:29
Azərbaycan Ordusunun genişmiqyaslı əməliyyat təliminin sonuncu mərhələsi keçirilib
15 Noyabr 21:23
Bakıda “İslam sivilizasiyalarının mədəniyyət və irsi” adlı sərgi açılıb
15 Noyabr 21:19
İcbari Tibbi Sığorta üzrə Dövlət Agentliyi tibb müəssisələrində kadr məsələləri üzrə təlimi davam etdirir
15 Noyabr 21:17
Azərbaycan İlahiyyat İnstitutunda cenevrəli alimlə görüş
15 Noyabr 21:14
Azərbaycan mədəni irsin qorunması, bərpası və təbliği sahəsində UNESKO ilə sıx əməkdaşlıq edir
15 Noyabr 21:10
İqtisadçı ekspertlər vergi qanunvericiliyindəki dəyişikliklər barədə məlumatlandırılıblar
15 Noyabr 21:06
“MDB üçün 100 ideya” beynəlxalq gənclər layihəsi müsabiqəsinin qalibləri mükafatlandırılıblar
15 Noyabr 20:53
“Bir əsrin xəzinəsi – Bakı Dövlət Universiteti 100 il” kitabının təqdimatı olub
15 Noyabr 20:50
Beynəlxalq İnkişafa Yardım İdarəsi xarici diplomatlar üçün ixtisasartırma kursu təşkil edir
15 Noyabr 20:47
Bakı 2021-ci və 2022-ci illərdə savat üzrə Avropa çempionatlarına ev sahibliyi edəcək
15 Noyabr 20:45
Qızıl Ordanın 750 illiyinə həsr olunmuş konfrans keçirilib
15 Noyabr 20:39
Şəkərli diabet xəstəliyinə tutulmuş insanlara dövlət qayğısı artırılır
15 Noyabr 20:36
Vəkilliyə namizədlərlə icbari təlimə başlanılıb
15 Noyabr 20:34
ADNSU: Aberdin Universitetinin Mühəndislik Məktəbi ilə əməkdaşlıqla bağlı müzakirələr aparılıb
15 Noyabr 20:33
Təhsil nazirinin müavini Mingəçevirdə vətəndaşları qəbul edib
15 Noyabr 19:35
Prezident İlham Əliyev Simon Vizental Mərkəzinin həmtəsisçisi və sədr müavinini və ABŞ-ın Xristian Liderlər Konqresinin rəhbərini qəbul edib
15 Noyabr 18:03
Nəsib Məhəməliyev: 2020-ci ilin dövlət büdcəsi müstəqillik illərinin ən iri həcmli büdcəsidir
15 Noyabr 18:01
Malik Həsənov: İqtisadiyyatımız qeyri-neft sektorunun inkişafı hesabına daha da güclənir
15 Noyabr 18:00
Mahir Abbaszadə: Dövlət büdcəsində baş verən artım ölkəmizdə həyata keçirilən uğurlu iqtisadi siyasətin məntiqi nəticəsidir
15 Noyabr 17:59
Tahir Rzayev: Bakıda Dünya dini liderlərinin II Sammitinin keçirilməsi ölkəmizin beynəlxalq müstəvidə artan nüfuzundan xəbər verir
15 Noyabr 17:57
Milli Oftalmologiya Mərkəzinin Gözdən Əlillər Cəmiyyətində keçirdiyi tibbi aksiya zamanı 71 nəfər müayinə olunub
15 Noyabr 17:55
Siyavuş Novruzov: Azərbaycan dini konfessiyalar arasında əlaqələrin qurulması ilə sülhə nail olmağın nümunəsini təqdim edir
15 Noyabr 17:54
Tarixi mirasın tolerantlıq dərsləri
15 Noyabr 17:29
“euro2020.affa.az” saytı istifadəyə verilib
15 Noyabr 17:27
Bakıda Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı Albert Aqarunovun şərəfinə ucaldılan heykəlin açılışı olub
15 Noyabr 17:23
“Ağ Şəhər”də növbəti yaşıllıq zonası yaradılır
15 Noyabr 17:14
Prezident İlham Əliyev Şamaxıda zəlzələnin nəticələrinin aradan qaldırılması işlərinin davam etdirilməsinə 3 milyon manat ayırıb
15 Noyabr 17:08
Azərbaycan nümayəndə heyəti VIII Beynəlxalq Sankt-Peterburq Mədəniyyət Forumunda iştirak edir
15 Noyabr 17:07
Azərbaycanın Ankaradakı səfiri İstanbulda təhsil alan tələbələrlə görüşüb
15 Noyabr 16:49
Prezident İlham Əliyev Qüds Sefardi ortodoks baş ravvinini qəbul edib
15 Noyabr 16:38
Erməni deputatlar Vaşinqtonda sual atəşinə tutulublar
15 Noyabr 16:34
Prezident İlham Əliyev Rusiyanın Şimali Qafqaz respublikalarından olan bir qrup müsəlman din xadimindən ibarət nümayəndə heyətini qəbul edib
15 Noyabr 16:24
BMT-nin Sivilizasiyalar Alyansı ilə əməkdaşlıq müzakirə olunub
15 Noyabr 16:18
Prezident İlham Əliyev KAICIID Beynəlxalq Dinlərarası və Mədəniyyətlərarası Dialoq Mərkəzinin Baş katibini qəbul edib

Video

 

Müsahibə

 

Müəlliflər


»»»
ARXİV
B Be Ça Ç Ca C Ş
1 2
3 4 5 6 7 8 9
10 11 12 13 14 15 16
17 18 19 20 21 22 23
24 25 26 27 28 29 30
HAVA HAQQINDA