Ana səhifə »  Ədəbiyyat »  CƏMİYYƏTİN MƏNƏVİ TƏŞƏKKÜL VƏ İNKİŞAFINA KAMİL YAZIÇI BAXIŞI...
A+   Yenilə  A-
CƏMİYYƏTİN MƏNƏVİ TƏŞƏKKÜL VƏ İNKİŞAFINA KAMİL YAZIÇI BAXIŞI...

İLYAS ƏFƏNDİYEVİN VƏFATINDAN 19 İL ÖTÜR...

 

“İlyas Əfəndiyevin əsərləri həm səlis, gözəl bədii dilinə, həm dərin məzmununa görə, həm də yüksək sənətkarlığına görə fərqlənir, oxucuya böyük estetik təsir bağışlayır.
Onun kitablarında həm körpüsalanların çətin işi, həm neftçilərin qəhrəman əməyi, həm müasir kəndin həyatı, həm də Azərbaycan ziyalıları arasında mənəvi-psixoloji proseslər inandırıcı şəkildə və dərindən əks edilmişdir. Öz yaradıcılığında yazıçı cəmiyyətimizin mənəvi təşəkkülünü və inkişafını diqqətlə izləyir, onun mənasını açıb göstərir, bugünkü həyatımız üçün də, gələcək həyat üçün də nümunə olan adamların parlaq obrazlarını yaradır”.
Ümummilli lider Heydər Əliyev
(Azərbaycanın bir qrup mədəniyyət xadiminə
Dövlət mükafatlarının verilməsi zamanı çıxışdan.
“Ədəbiyyat və incəsənət”, 1980, 23 may)

 

* * *
İlyas Əfəndiyev yazıb-yaratdığı bütün dövrlərdə - ümumi şəkildə desək, sovetlər dönəmində də, müstəqillik illərində də ədəbiyyatımızın ən görkəmli nümayəndələrindən biri olub. Sovetlərin də, müstəqilliyin də təbəddülatlı illərində, sabitlik və inkişaf dönəmlərində ustad yazıçının qəlbi ilə qələmi öz idealına, sənət kredosuna sadiq qalıb. Təsadüfi deyil ki, İlyas Əfəndiyev haqqında yazan aydınlar onun ilk hekayələrinin işıq üzü gördüyü illərdən ta ömrünün son illərinədək yalnız ədəbi ustalıqla deyil, habelə şəxsiyyəti qorumaq ustalığı ilə də fərqləndiyini qeyd edirlər. Zatən şəxsiyyət və sənət ikiləşməsi içində olanların yaradıcılıq faktları ədəbi-tarixi akta çevrilmir... çevrilsə də, uzunömürlü olmur. İlyas Əfəndiyev nəsri öz mövzuları ilə, diapozonu, üfüqü ilə bəlli bir radius içində qalmır, dünəndən bu günə, bu gündən sabaha səslənir. Bu səslənişi həm varlığın təsdiqi, həm də çağırış kimi qiymətləndirmək yanlış olmazdı.
Belə ki, İlyas Əfəndiyev yazıçı kimi şöhrət qazanmamışdan öncə pedaqoq idi və həm işi, peşəsi etibarı ilə, həm də vaxtı ilə zəngin olmuş, sonradan çərxi-fələk əli ilə məişət qayğıları ilə yüklənmiş ailəsinin irəli çıxanı, məsuliyyət daşıyanı olmaq etibarı ilə “yaşından irəli” boylanan insan taleyi yaşayıb... Bu da onu daha erkən qələm təcrübələrindən öyüdçü, doğruyolçu, halallıq, xeyirxahlıq carçısı kimi tanıtmaq üçün təbii xarakterli əsaslar verir. “Çağırış” sözünə qayıdıb, bir daha vurğulamaqda yarar var ki, İlyas Əfəndiyev sanki bütün əsərlərində “Sizin yaşadığınız əsr sizinlə birgə ölür, övladlarınızı yeni əsrə hazırlayın!” müdrik çağırışını tirajlayır, o kəlama yeni çalarlar, gözəlliklər qatırdı...
İlyas Əfəndiyevin yaradıcılıq üfüqünün genişliyi onu yenicə ədəbi yaradıcılığa başladığı illərdən etibarən ədəbiyyatda məhz yenilikçi kimi tanıtmışdır və beləliklə o, sovetlərin əsas yaradıcılıq metodu olan sosializm realizminin standartlarından uzaqlaşmağı bacarmışdır... İlyas Əfəndiyev yaradıcılığını təhlil edənlər belə bir fikrə ortaq çıxırlar ki, o, sosializmin iqtisadi, əxlaqi yöndən korladığı ictimai münasibətləri (dəyərləri!) qiymətləndirməyi qarşısına məqsəd qoymuş, bu planda milli və mənəvi dəyərlərə böyük önəm vermişdir. Mövzu və üslub baxımından çağdaşlarından seçilən yazıçı Azərbaycan ədəbiyyatında sosrealizmin bütün qaydalarının eniş dövrü kimi bildiyimiz, şərti adı ilə, yeni nəsrin qabaqcıllarından olub. Daha çox 60-cılar ədəbi nəslində “fontan vuran”, təzahür edən bu yenilik(çilik) məhz İlyas Əfəndiyev və onun azsaylı ədəbi nəsildaşlarının sayəsində daha öncədən (və 60-cı illərdən sonra da...) ədəbiyyatımızda öz təcəllasını göstərmişdi... Örnək göstərim, ustad ədibin qəhrəmanları sosializmin diktə etdiyi “müsbət qəhrəman tipi”nin təqlidi deyildi. Onun qəhrəmanları həm yazıçının, həm də dövrün ədəbi özəlliklərinin üzə çıxarılması baxımından önəm daşıyır.
İlyas Əfəndiyev məhz ideyalı yazıçı idi - onun milli idealı Bütöv Azərbaycan, ümumən ədəbi şəxsiyyəti bütöv(lük) sözləri ilə ifadə edilə bilər...
Maraqlıdır ki, doğulduğu il I Dünya savaşının başladığı ilə düşən İlyas Əfəndiyev qələmini, yaradıcılığını böyük anlamda Dünya Barışına həsr edib, haqqın nazilsə də üzülmədiyini anlatmağa həsr edib... Başqa bir təsadüf də, onun türk peyğəmbərinin adını və əfəndi soyadını daşıması ilə bağlıdır...
* * *
“Əgər sən istedadlısansa, amma zəif, ortabab əsər yazmısansa, tarix, zaman, gələcək nəsillər səni bağışlaya bilərlər. Lakin sən xalqın sənətkarı olmaq iddiasındasansa, yalan yazırsansa taledən möcüzə, imdad gözləmə..!” - bu, İlyas Əfəndiyevin öz sözüdür. Yenə onun sözüdür, deyir: “Tam inkişaf etdikdə insan təbiətə yaxınlaşır, onun sirlərinə daha dərindən valeh olmağa başlayır, özünü və özü ilə bağlı olan cəmiyyəti daha dərindən dərk edir”.
* * *
Ustad Cəfər Cabbarlının və İlyas Əfəndiyevin dramaturgiyasını müqayisə edən Nazim Hikmət: “...onların arasında kökü dərinliklərə yayılması, gövdənin birliyi, yekparəliyi baxımından bir birlik, vahidlik, budaqların eyni göy üzünə ayrı-ayrı tərəflərdən uzanması baxımından isə ayrılıq vardır. - Bir-birinə həm oxşayırlar, həm oxşamırlar”, - deyə yazmışdır...
Mirzə İbrahimov isə “Azərbaycan ədəbiyyatı mənim nəzərimdə böyük və rəngarəng gülüstan isə, İlyas Əfəndiyevin yaradıcılığı bu gülüstanda öz gözəlliyi, ətri və təravəti ilə dərhal diqqəti cəlb edən cazibədar toplu və dolğun bir çiçəklikdir... İlyas Əfəndiyev yaradıcılıqda gözəlliyə, incəliyə, estetik zərifliyə meyl edən yazıçıdır. O, bədii əsər üçün vacib xüsusiyyətlərə - dilin ifadəli və obrazlı olmasına, xarakterlərin canlı və dolğun çıxmasına, süjet və kompozisiya bütövlüyünə ciddi diqqət yetirir, böyük əmək sərf edir, bu da nəticəsiz qalmır, onun əsərlərinin maraqlı, oxunaqlı olmasına kömək edir. Bu əmək və səyin mükafatı isə oxucuların məhəbbətidir ki, İlyas onun azlığından şikayət edə bilməz”.
Akademik Kamal Talıbzadənin müşahidələrinə görə, “Lirik-romantik üslub İlyas Əfəndiyevin ...fərdi üslubu kimi formalaşmışdır. Bu yaradıcılıq üslubunun formalaşmasında ədibin mövzuları, surətləri də əsas amillər kimi iştirak etmişdir...
Məhəbbət İ.Əfəndiyevin əsas mövzusu, gənclər isə qəhrəmanları, baş surətləridir.
Məhəbbət bir çox mühüm sosial problemlərin həlli üçün yol açır, gənc qəhrəmanların arzu və diləkləri, onların xəyalları, ürək dünyası ilə bağlı olan əməlləri bədii problemin həllinə romantik bir ruh aşılayır; qəhrəmanların emosional özünüifadəsi bədii təsvirin ümumi fonunda üstünlük təşkil edir, onların lirik-romantik hisslərinə geniş meydan verilir”.
“İlyas Əfəndiyev insanların şüurunda və psixologiyasında baş verən təbəddülatı əks etdirməyə çalışan, psixoloji ziddiyyət və çarpışmaları əsərlərin mərkəzi konfliktinə çevirən yazıçıdır. Onun əsərlərində, xüsusilə pyeslərində xarici toqquşmalar, zahiri effekt xatirinə düzəldilmiş səhnələr yoxdur. O, həmişə qəhrəmanların səciyyəsini, onların həyata, ictimai hadisələrə münasibətini psixoloji cəhətdən araşdırır, çox zaman ilk baxışda xırda görünən konfliktləri genişləndirib siyasi məna və mahiyyətlə zənginləşdirir” - bu sözlər isə mərhum Xalq yazıçısı, İlyas Əfəndiyevin ədəbi nəsildaşı İsmayıl Şıxlıya aiddir.
Yeni nəsil ədəbiyyatşünaslarından (“... “Sən həmişə mənimləsən” pyesi çağdaş Azərbaycan dramaturgiyasında lirik-romantik psixologizmin örnəyi kimi” adlı irihəcmli araşdırma yazısı ilə çıxış edən) Xanverdi Turaboğlu isə belə yazır: “...Həyat faktı, mövcud gerçəklik dramaturqun bədii-estetik qavrayışında ələnərək məxsusi ədəbi yaşam qazanır.
İlyas Əfəndiyevin dram əsərlərinin daxili struktur quruluşunu diqqətlə araşdırarkən vahid bir sənət prinsipi ilə qarşılaşırıq.
Bu prinsip dramaturqun özünə məxsusdur. Ona görə də həmin prinsipi fərdi yaradıcılıq prinsipi kimi də qəbul edə bilərik... O, iki fərqlənən qatı, konteksti üz-üzə qoyaraq, onların kəsişmə, toqquşma nöqtəsində yeni bir məna, qat kontekst yaradır. Belə bir üslub prinsipi hər hansı sənətkara bir neçə məqsədə çatmağa kömək edir”.
İlyas Əfəndiyev haqqında yazılmış, yazılan bu və başqa fikirlərlə tanış olduqca, onun öz sözləri yada düşür: “Tənqidçi həqiqi sənətkarı onun özündən də dərin duyub dərk etməlidir. Onu kəşf etməlidir (əgər yazıçı bu kəşfə layiqdirsə)..!” Məncə, bir çox ədiblər, tənqidçilər İlyas Əfəndiyevi dərindən duyub, dərk edib, sonra fikir bildiriblər...
Və nəhayət... sonda bu anım yazısını ustad nasirin öz sözləri ilə tamamlamaq istərdim: “Dünyada böyük ədəbiyyatlar da, böyük sənətkarlar da çoxdur... Lakin hər bir həqiqi sənətkarı yaşadan, birinci növbədə, onun əsərləri və xalqıdır”. Vəssalam...
Əkbər QOŞALI

 
  • Oxunub:  56250  |  
  • Tarix:  03-10-2015  |  
  •    Çap et   |  
Get Adobe Flash player
Prezident İlham Əliyev: Azərbaycan dünyada mövqeyi nəzərə alınan güc amilinə çevrilir

09:32
22 Oktyabr
İnam Kərimov: SİAL Paris sərgisi kənd təsərrüfatı məhsullarımızın təşviqi üçün geniş imkan yaradır
08:49
22 Oktyabr
Azərbaycan kənd təsərrüfatı naziri Sial Paris sərgisində “Made in Azerbaijan” pavilyonunu ziyarət edib
08:37
22 Oktyabr
Türkiyənin Kayseri şəhərində Xocalı parkının və Xocalı şəhidləri abidəsinin açılışı olub
08:30
22 Oktyabr
İƏT-ə üzv dövlətlərin Xəbər Agentlikləri Birliyinin saytında “Star” zavodu barədə məqalə yayılıb
08:25
22 Oktyabr
Prezident İlham Əliyev: Bizim gənclərimiz bilikli olmalıdırlar ki, həyatda özlərinə layiqli yer tutsunlar
08:20
22 Oktyabr
Yeniyetmələrin III Yay Olimpiya Oyunlarında iştirak edən Azərbaycan idmançıları Vətənə qayıdıblar
08:10
22 Oktyabr
Azərbaycanın Dövlət Müstəqilliyi Günü Londonda qeyd olunub
17:05
20 Oktyabr
Pərviz Şahbazov: İtaliyada TAP-ın tikintisi ilə bağlı görülən işlərdən razıyıq
17:00
20 Oktyabr
Azərbaycan Prezidenti dəniz nəqliyyatı işçilərini təltif edib
16:54
20 Oktyabr
Energetiklər ulu öndər Heydər Əliyevin məzarını və Şəhidlər xiyabanını ziyarət ediblər
16:49
20 Oktyabr
Budapeştdə güləş üzrə dünya çempionatı başlayıb
16:37
20 Oktyabr
Van Çen: Azərbaycanın seçdiyi inkişaf yolunu dəstəkləyirik
16:32
20 Oktyabr
Hadi Rəcəbli: Azərbaycanın sosial-iqtisadi və digər sahələrdə əldə etdiyi nailiyyətlər milli iqtisadiyyatın dinamik tərəqqisini şərtləndirib
16:29
20 Oktyabr
Əli Əhmədov: Azərbaycan Çin ilə əlaqələrin bütün sahələrdə inkişafına xüsusi əhəmiyyət verir
13:44
20 Oktyabr
Akif Əlizadə: AMEA-da elmlə təhsilin inteqrasiyası istiqamətində uğurlu addımlar atılır
13:40
20 Oktyabr
Biləsuvar rayonunda Azərbaycan Gənclərinin VIII Forumu çərçivəsində zona toplantısı keçirilib
13:30
20 Oktyabr
Elman Məmmədov: Azərbaycan Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həlli istiqamətində qətiyyətli mövqe nümayiş etdirir
13:20
20 Oktyabr
“Star” neft emalı zavodu Türkiyənin ilk Xüsusi Sənaye Zonası elan olunub
13:15
20 Oktyabr
Ekspert: İnvestisiya mühitinin daha da yaxşılaşdırılması sahibkarlığın inkişafı üçün zəmin formalaşdırır
12:57
20 Oktyabr
Türkiyə KİV-ləri “Star” zavodunun açılışını Türkiyə-Azərbaycan birliyinin, qardaşlığının göstəricisi kimi qiymətləndirir
12:47
20 Oktyabr
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin 100 illik yubileyi Bolqarıstanın Plovdiv şəhərində qeyd olunub
12:35
20 Oktyabr
Qida Təhlükəsizliyi Agentliyində sahibkarlarla görüş keçirilib
12:28
20 Oktyabr
Aydın Hüseynov: “Star” layihəsinin reallaşması Azərbaycan və Türkiyə liderlərinin güclü siyasi iradəsi nəticəsində mümkün olub
10:57
20 Oktyabr
Kamilə Əliyeva: Regionun lider dövləti olan Azərbaycan bütün sahələrdə möhtəşəm uğurlar qazanıb
10:31
20 Oktyabr
Ermənistan silahlı qüvvələrinin bölmələri iriçaplı pulemyotlardan istifadə etməklə atəşkəs rejimini 30 dəfə pozub
10:29
20 Oktyabr
Bakıda Çingiz Aytmatovun 90 illiyi qeyd olunub
10:24
20 Oktyabr
Prezident İlham Əliyev: “Star Rafineri”nin açılışı Türkiyə-Azərbaycan birliyinin, həmrəyliyinin, dostluğunun əlamətidir
10:19
20 Oktyabr
Türkiyə Prezidenti: Azərbaycan torpaqlarının 20 faizinin əsrin dörddəbiri qədər işğal altında qalması qəbul edilə bilməz
10:12
20 Oktyabr
Rəcəb Tayyib Ərdoğan: “Star” zavodunun açılışı ilə dünyaya örnək olan əlaqələrimizi bir addım da inkişaf etdiririk
10:03
20 Oktyabr
20 oktyabr - Azərbaycanda Energetiklər Günüdür
17:50
19 Oktyabr
Şəkidə yaş barama istehsalı ötən illə müqayisədə 2,7 dəfə artıb
17:43
19 Oktyabr
Bakı Beynəlxalq Animasiya Filmləri Festivalı çərçivəsində “ReAnimasiya” sərgisi açılıb
17:37
19 Oktyabr
Avropa Komissiyasının ali təhsil üzrə nümayəndələri ADNSU-da
17:28
19 Oktyabr
“Sağlam məktəbli” layihəsi çərçivəsində maarifləndirici tədbir keçirilib
17:24
19 Oktyabr
Kənd təsərrüfatı naziri Masallıda cənub bölgəsinin vətəndaşlarını qəbul edib
17:21
19 Oktyabr
Dövlət Komitəsində Türkiyə və Azərbaycan diasporlarının birgə fəaliyyəti müzakirə olunub
17:19
19 Oktyabr
Baş nazir Novruz Məmmədovun sədrliyi ilə Nazirlər Kabinetinin iclası keçirilib
17:15
19 Oktyabr
Vətəndaş məmnunluğuna və şəffaflığa nail olmaq başlıca məqsədə çevrilməlidir
17:14
19 Oktyabr
Sevinc Fətəliyeva: Azərbaycanın ərazi bütövlüyü və suverenliyi müzakirə mövzusu deyil
17:04
19 Oktyabr
Azərbaycan “Qlobal Rəqabətlilik Hesabatı-2018”də rəqəmsal bacarıqlar üzrə 140 ölkə arasında 15-ci yeri tutub
16:55
19 Oktyabr
Türkiyənin İzmir şəhərində “Star” neft emalı zavodunun açılış mərasimi keçirilir
16:55
19 Oktyabr
Bakıda “Ağsaqqalların ölkənin ictimai-siyasi həyatında rolu” mövzusunda konfrans keçirib
16:51
19 Oktyabr
AZAL və “Belavia” aviaşirkəti Bakı-Minsk marşrutu üzrə kod-şerinq sazişi imzalayıb
16:48
19 Oktyabr
Lerikdə dini radikalizmlə mübarizəyə dair seminar-müşavirə işini davam etdirib
16:42
19 Oktyabr
UNEC Biznes Məktəbinin magistrləri Avropa əmək bazarına birbaşa çıxış imkanına malikdirlər
16:41
19 Oktyabr
MM-n deputatı: Azərbaycanla Türkmənistan arasında əlaqələrin inkişaf dinamikası artır
16:32
19 Oktyabr
Azərbaycan və Latviya bələdiyyələri arasındakı əməkdaşlıq ikitərəfli münasibətlərin inkişafında mühüm yer tutur
16:13
19 Oktyabr
İtaliya Senatının sədri Heydər Əliyev Mərkəzində olub
16:06
19 Oktyabr
Qanunsuz tikintinin qarşısının alınması üçün yeni qanunvericilik təşəbbüsləri hazırlanır
15:56
19 Oktyabr
Latviyalılar Azərbaycan narını xüsusi dəyərləndirirlər
15:54
19 Oktyabr
Rəcəb Tayyib Ərdoğan: Azərbaycan hər zaman Türkiyənin yanında olub
15:50
19 Oktyabr
Son doqquz ayın nəticələri ölkəmizin qarşıya qoyulan strateji hədəflərə doğru inamla irəlilədiyini bir daha təsdiqləyir
15:48
19 Oktyabr
“İnternet istifadəçiləri” göstəricisinə görə Azərbaycan digər MDB ölkələri ilə müqayisədə liderdir
15:39
19 Oktyabr
Hikmət Hacıyev: “Star” layihəsi Azərbaycan-Türkiyə qardaşlıq əlaqələrinin strateji xarakter daşımasının nümunəsidir
15:33
19 Oktyabr
Gəmiçilər ümummilli lider Heydər Əliyevin məzarını ziyarət edib
15:31
19 Oktyabr
Tahir Mirkişili: Azərbaycan iqtisadiyyati gələcək dövrün çağırışlarına cavab vermək üçün hazırlanır
14:45
19 Oktyabr
Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev Türkiyəyə işgüzar səfərə gəlib
14:43
19 Oktyabr
Batika parça üzərində nəqqaşlıq sənətidir
14:39
19 Oktyabr
Milli Məclisin regional məsələlər komitəsinin iclası keçirilib
14:34
19 Oktyabr
Dini Qurumlarla İş üzrə Dövlət Komitəsinin sədri Göyçayda vətəndaşları qəbul edəcək
14:18
19 Oktyabr
Azərbaycanın müdafiə naziri “Czechoslovak Group” holdinqin rəhbərliyi ilə görüşüb
14:12
19 Oktyabr
“Heydər Əliyev və Azərbaycan tarixi” bilik yarışının qalibləri ilə Dövlət Sərhəd Xidmətində görüş keçirilib
14:08
19 Oktyabr
İsrailin səfiri Dan Stav: Naxçıvan Muxtar Respublikası ilə İsrail arasında geniş əməkdaşlıq imkanları mövcuddur
14:05
19 Oktyabr
Bioloji fəallığa malik qida əlavələri və qida təhlükəsizliyi sahəsində Anlaşma Memorandumu imzalanıb
14:03
19 Oktyabr
“Buenos-Ayres 2018” Yeniyetmələrin III Yay Olimpiya Oyunlarına yekun vurulub
14:01
19 Oktyabr
"The Guardian": Xınalıq kəndi Avropanın 10 ən yaxşı turizm məntəqəsindən biridir
12:12
19 Oktyabr
Murmanskın “TV-21” telekanalında Azərbaycan və azərbaycanlılar haqqında süjet göstərilib
12:08
19 Oktyabr
"Bir Pəncərə" İxraca Dəstək Mərkəzində ixracın hüquqi prosedurları üzrə seminar keçirilib
11:45
19 Oktyabr
Naxçıvanda Dövlət Müstəqilliyi Günü silsilə tədbirlərlə qeyd olunub
11:37
19 Oktyabr
Vyetnamda Heydər Əliyev Fondunun dəstəyi ilə inşa edilmiş ibtidai məktəbin açılışı olub

Video

 

Müsahibə

 

Müəlliflər


»»»
ARXİV
B Be Ça Ç Ca C Ş
1 2 3 4 5 6
7 8 9 10 11 12 13
14 15 16 17 18 19 20
21 22 23 24 25 26 27
28 29 30 31
HAVA HAQQINDA
Bakı
gündüz+21 +24
gecə+15 +17