Ana səhifə »  Dünya »  Qlobal nizama doğru: inqilabi situasiya və transformasiya mexanizmləri
A+   Yenilə  A-
Qlobal nizama doğru: inqilabi situasiya və transformasiya mexanizmləri

Müxtəlif analitik mərkəzlər və tanınmış mütəxəssislər qlobal geosiyasi nizamın gələcək taleyindən narahatlıq keçirirlər. Onların apardıqları analizlər göstərir ki, hazırda geniş miqyasda ciddi ziddiyyətlər meydana gəlib və dünya düzəninə təsirlər artıb. Bu təsirlər yekunda mürəkkəb bir mənzərə yaratmaqdadır. Çünki, əslində, yeni qlobal geosiyasi nizam formalaşmalıdır. Bunun konkret mexanizmi tam müəyyənləşməyib. İndiki mərhələdə mütəxəssislər əsas rolu ayrı-ayrı supergüclərin deyil, BMT-nin oynamalı olduğunu qeyd edirlər. Aparılan təhlillər göstərir ki, onların arqumentləri əsaslıdır. Ancaq beynəlxalq təşkilatlarda islahatlar aparmadan real nəticə əldə etmək imkansızdır. Beləliklə, yeni dünya nizamının formalaşması problemi BMT kimi universal təşkilatda islahatların aparılması prosesi ilə sıx bağlıdır. Məsələnin bu tərəfi isə hələlik müəmmalıdır. Bu kontekstdə “Valday” beynəlxalq müzakirələr klubunun bir analizi və verdiyi proqnoz üzərində geniş dayanmağa ehtiyac duyuruq.
İkinci mərhələ: yeni şəraitdə fərqli ziddiyyətlər
İndi dünya miqyasında geosiyasi dəyişikliklərin dönməz xarakter aldığı haqqında mütəxəssislər tez-tez yazır, proseslərin bir-biri ilə sıx əlaqəsini vurğulamaqla yanaşı, onların sistem halında özünü göstərdiyini də iddia edirlər. Vəziyyət mürəkkəbdir, onun dərk edilməsi də kifayət qədər çətin bir işdir. Ancaq elə məqamlar var ki, onları analiz etməklə ümumi səviyyədə proseslərin transformasiyası mənzərəsini yaratmaq olar. Bu baxımdan hazırkı qlobal situasiya heç də tamamilə “qaranlıq tunel” deyil.
Üstəlik, keçən əsrin 60-cı illərinin sonunda müşahidə edilmiş vəziyyətlə müəyyən analogiyası vardır. O dövrdə Avropada bir total üsyankarlıq özünü göstərmişdi. Bütün qitəni etiraz hərəkatı götürmüşdü. Müxtəlif sferalarda bu, fərqli təzahür etsə də, ortaq cəhət də vardı. Həmin dövrdə fəallardan olan Daniel Cohn-Bendit əsas məsələnin İkinci Dünya müharibəsindən sonra yaranan nəsillə İkinci Dünya müharibəsi nəsli arasındakı ziddiyyətdən ibarət olduğunu qeyd edirdi. Yeni nəsil əvvəlki nəslin qurduğu dünya nizamını qəbul etmək istəmirdi. Gənclərin tələbləri normal qəbul edilən mədəni meyarları çox aşır və hətta əxlaqsızlıq kimi qəbul oluna bilirdi.
Ancaq geniş planda yuxarıda vurğulanan ziddiyyət Qərbdə mövcud sosial-mədəni və siyasi düzəndə dəyişikliyə doğru aparırdı. İndi mütəxəssislər vurğulayırlar ki, buna bənzər vəziyyət - inqilabi dəyişikliklər situasiyası meydana gəlib (bax: Qlobalğnıy bunt i qlobalğnıy porədok. Revolöüionnaə situaüiə v mire i çto s ney delatğ / “Valdaiclub.com”, 22 fevral 2017). Lakin indi transformasiya şərtləri fərqlidir. Burada söhbət əsasən geosiyasi nizamın yeniləşməsindən gedir. Keçən əsrin 70-ci illərində seksual inqilab kimi faktorlar bu gün üçün aktual deyil. Lakin həmin dövrlə bu günü birləşdirən ortaq amil də mövcuddur. Bu, kommunikasiya vasitələrinin cəmiyyətə geniş təsir imkanlarının olmasıdır. Hətta indi bu sferada imkanlar qat-qat artıb.
Mütəxəssislər bu məqamda iki aspekti ayrıca vurğulayırlar. Birincisi, kommunikasiyada geniş kütlələr ildırım sürəti ilə iştirak edə bilirlər. Bu, sosial şəbəkələr, internet, yüksək texnologiyalı kommunikativ alətlər vasitəsilə olur. İkincisi, kütlələrin şüuru ilə manipulyasiya imkanları da misilsiz dərəcədə artıb. Yəni artıq çox sürətlə və yüksək dinamika ilə milyonların şüuruna istədikləri kimi təsir edə bilirlər. Bu da ictimai rəyi idarə etməyi xeyli çətinləşdirir.
Bütün bunlar geosiyasi aspektdə daha dərin və prinsipial əhəmiyyətli bir prosesin fonunda baş verir. “Valday” klubunun analitikləri yazırlar: “25 il əvvəl yaradılmış münasibətlər sisteminə iki istiqamətdən hücum edirlər. Onun prinsiplərinin formalaşmasında iştirak etməyən və indi onları tam ədalətli hesab etməyən qeyri-Qərb dövlətləri. Və son onilliklərin siyasəti üçün məsuliyyət daşıyan elitanı inkar edən aparıcı dövlətlərin öz cəmiyyətləri” (bax: əvvəlki mənbəyə).
Müasir mərhələdə yeni dünya nizamını formalaşdıran əsas faktorları keçən əsrin 60-70-ci illərindəki amillərdən fərqləndirən əsas məqam da buradadır. İndi təkanverici proseslər həm ölkələrin daxilindən, həm də müxtəlif regionlardan qaynaqlanır. Bunlardan biri mövcud dünya nizamının formalaşmasında payı olmayan dövlətlər qrupudur. Onlar sürətlə inkişaf edir və qlobal siyasi səhnədə layiq olduqları yeri tutmağa çalışırlar (hər halda özləri belə təsəvvür edirlər). İkincisi isə artıq yeni siyasi nəfəsə ehtiyacı olan kütlələrdir. Onların tərkibi rəngarəng olsa da, başlıca siyasi tələbləri aydındır - daha çox milli təcridçilik, cəmiyyətin inkişafına daha çox diqqət, qloballaşmaya qarşı ehtiyatlılıq və s. Deməli, Qərb cəmiyyətinin əksər kəsimi siyasi sistemin yeniləşməsini arzulayır. Nəzərə alsaq ki, kommunikasiya vasitələri qısa zamanda milyonları bir araya gətirə bilir, onda bu mövqeyin getdikcə möhkəmlənə biləcəyini etiraf etməliyik.
Digər faktorun da rolu kifayət qədər ciddidir. Çin başda olmaqla, inkişaf edən ölkələr dünya siyasətində söz sahibi olmaq üçün getdikcə daha çox fəallaşırlar. Bir qrup dövlət bu iddiasını gizlətmir. BMT-də də onlar ön sıraya çıxmağa çalışırlar. Yaponiya, Almaniya, Braziliya, Türkiyə, Hindistan və digərləri inkişaf etdikcə mövcud tənzimləmə mexanizmlərinin yeniləşməsinə də ehtiyac artır. Bütövlükdə dünya siyasəti daha həssas mərhələyə qədəm qoyur.
BMT-də islahatlar: keçid dövrünün əsas mexanizmi
Görünür, bu vəziyyət bir qədər çox vaxt alacaq. Bunun üçün ümumən dünyada bir xaosun yaranmaması üçün aralıq mərhələdə özəl transformasiya mexanizmləri işlək olmalıdır. Mütəxəssislər həmin rolu əsas olaraq universal beynəlxalq təşkilatların yerinə yetirə biləcəyini düşünürlər. Bu kontekstdə diqqət daha çox BMT-yə yönəlir.
Buradan belə qənaət əldə etmək olar ki, yeni dünya nizamına keçid mərhələsində beynəlxalq təşkilatlar təşəbbüsü üzərlərinə götürməlidirlər. Yəni hətta supergüclər belə fəaliyyətlərinə müəyyən məhdudiyyətlər qoymalıdırlar. Onlar dünyanın müxtəlif regionlarında həyata keçirmək istədikləri planları BMT-nin razılığı olmadan reallaşdırmağa cəhd göstərməməlidirlər. Ancaq etiraf edək ki, məsələnin bu tərəfində qeyri-müəyyənliyə daha çox rast gəlinir.
İndi demək olar ki, heç bir böyük dövlət BMT Təhlükəsizlik Şurasının qəbul etdiyi qərarlara əməl etmir. Prinsipial məsələlərdə TŞ heç bir ümumi mövqe ortaya qoya bilmir. Bu və ya digər dövlət təqdim edilən sənədlərə veto qoyur. Belə bir vəziyyətdə, təbii ki, dünyanın heç bir regionunda sabitliyi təmin etmək mümkün deyil. Qlobal geosiyasət üçün əhəmiyyəti olan problemlərin həllindən isə, ümumiyyətlə, söhbət açmaq olmur.
Bəs çıxış yolu nədən ibarət ola bilər? Yeni bir səmərəli beynəlxalq təşkilat yaratmaq fikri absurddur. Qalır mövcud olanların fəaliyyətlərini təkmilləşdirmək, islahatlar vasitəsilə tənzimləmə mexanizmlərini yeniləmək. Bu prizmadan BMT-də islahatların aparılması bir daha zərurət kimi qarşıda durur. İlk öncə BMT TŞ-də dəyişikliklər həyata keçirilməlidir. Bununla bağlı təkliflər də kifayət qədərdir. O cümlədən Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin irəli sürdüyü qiymətli təkliflər vardır. BMT gec və ya tez onlara diqqət yetirməlidir. Mütəxəssislərin də analizləri göstərir ki, başqa yol, sadəcə, yoxdur.
BMT-də islahatlar məhdud təsirli hadisə deyil. O, bütövlükdə yeni dünya nizamına keçidin və formalaşmasından sonra beynəlxalq münasibətlərin başlıca tənzimləmə mexanizmidir. Bundan kənarda real faktor axtarmaq uğurlu ola bilməz. BMT-də yeniləşmələrə maneə olan əsas qüvvələr isə TŞ-nin 5 daimi üzvüdür. Deməli, proses onlardan başlamalıdır. Lakin təəssüf ki, həmin dövlətlər bu istiqamətdə mövqelərini hələ dəyişməyiblər. Əksinə, aralarındakı rəqabət daha kəskin xarakter alıb.
O cümlədən ABŞ-Rusiya-Çin “üçbucağı” tədricən cəhənnəm məkanına çevrilir. Şimali Koreya isə dünyanın təhlükəsizliyi üçün əməlli-başlı təhdid mənbəyinə dönməkdədir. Düşündürücüdür ki, Şimali Koreya, yaxud İranla bağlı məsələlərdə Vaşinqton, Moskva və Pekin BMT-yə deyil, özlərinə müraciət edirlər. Onlar problemin həllini beynəlxalq təşkilatın nizamnaməsi çərçivəsində axtarmayıb, öz hərbi güclərini nümayiş etdirməyə cəhd göstərirlər. Təəssüf ki, bu zaman BMT heç yadlarına belə düşmür.
Məsələn, Vaşinqton Pxenyanın dərsini verəcəyini açıq deyir. Şimali Koreya da öz növbəsində ABŞ-ı və müttəfiqlərini bombalarla hədələyir. Son olaraq o, Avstraliyanı vura biləcəyindən danışıb. Belə şəraitdə BMT-də islahatlar necə aparıla bilər? Bu suala cavab vermək çox çətindir. Ancaq vaxt da gedir, sonra çox gec ola bilər.
Newtimes.az

 
  • Oxunub:  4830  |  
  • Tarix:  03-05-2017  |  
  •    Çap et   |  
Get Adobe Flash player
YAP-ın Sədr müavini-İcra katibi Əli Əhmədov Moldova Respublikası Sosialistlər Partiyasının sədri Zinaida Qreçanaya ilə görüşüb

12:27
23 İyun
Meşələrdə yanğın təhlükəsizliyinin təmin olunması barədə müzakirələr aparılıb
12:22
23 İyun
Yevda Abramov: Azərbaycanda mövcud olan etnik və dini tolerantlıq mühiti dünyaya nümunədir
12:19
23 İyun
Kosta-Rikanın xarici işlər naziri Azərbaycanda səfərdədir
11:55
23 İyun
Dünya birjalarında neftin qiyməti
11:45
23 İyun
Şirvan şəhərində tank əleyhinə əl qumbaraatanı üçün atəş yığımları istehsalı zavodu istifadəyə verilib
11:12
23 İyun
Bakıda Formula-2 yarışlarına start verilib
11:10
23 İyun
Müdafiə Nazirliyi: Ermənistan cəbhədəki uğursuzluqlarına bəraət qazandırmaq üçün növbəti dəfə yalan məlumatdan istifadə edir
10:51
23 İyun
Prezident İlham Əliyev Daxili İşlər Nazirliyinin Daxili Qoşunlarının Şirvan şəhərindəki hərbi hissəsinin açılışında iştirak edib
10:43
23 İyun
Anar Ələkbərov: Formula 1 yarışları Azərbaycanın yüksək təşkilatçılıq qabiliyyətini dünyaya bir daha nümayiş etdirdi
10:32
23 İyun
Sevinc Hüseynova: Ölkəmizdə şəhid ailələrinə, həmçinin müharibə əlilərinə dövlət tərəfindən böyük qayğı göstərilir
10:19
23 İyun
Bu gün Formula-1 Azərbaycan Qran-Prisinə start veriləcək
10:14
23 İyun
Prezident İlham Əliyev Şirvan şəhərinə səfərə gəlib
10:12
23 İyun
Cəbhəboyu zonada yerləşən daha iki yeni hərbi şəhərciyin açılışı olub
10:04
23 İyun
Milli Məclisin deputatı Qazaxıstanda parlament seçkilərini müşahidə edəcək
09:58
23 İyun
Bakı qapılarını açır: Formula-1-in Azərbaycan Qran-Prisi üçün hər şey hazırdır
09:53
23 İyun
Erməni silahlı qüvvələrinin bölmələri atəşkəs rejimini pozmaqda davam edir
17:52
22 İyun
Səhiyyə naziri “Həkimlərin bilik və bacarıqlarının təkmilləşdirilməsi sahəsində əlavə tədbirlər barədə” Əmr imzalayıb
17:27
22 İyun
YAP-ın Sədr müavini – icra katibi Əli Əhmədov Moldova Respublikası Sosialistlər Partiyasının sədri Zinaida Qreçanaya ilə görüşüb
17:18
22 İyun
“Dəniz kuboku-2017” yarışlarının planlaşdırılması ilə əlaqədar İran nümayəndə heyəti Bakıda olub
17:05
22 İyun
Azərbaycan aclıq təhlükəsi ilə üzləşən dörd ölkəyə yardım edib
16:57
22 İyun
Ailə, Qadın və Uşaq Problemləri üzrə Dövlət Komitəsinin sədri Oğuzda vətəndaşları qəbul edib
16:52
22 İyun
2017-ci il dövlət büdcəsi haqqında qanunda dəyişiklik edilməsi barədə layihə müzakirə olunub
16:40
22 İyun
Heydər Əliyev adına Hərbi Lisey kursantlarının buraxılış mərasimi keçirilib
16:32
22 İyun
Brüsseldə “Azərbaycan - tolerantlıq diyarı” adlı sərgi açılıb
16:17
22 İyun
Gövhər Baxşəliyeva: Ölkəmizin təşəbbüsləri müsəlman dünyası tərəfindən təqdir olunur
16:15
22 İyun
“Red Bull” komandasının pilotları: Bakı treki mövsümün ən sürətli trasıdır
16:06
22 İyun
İslam dini və mədəniyyətinin təbliği prioritet məsələlərdəndir
15:56
22 İyun
Yeniyetmələrin Avropa Yay Olimpiya Festivalında ölkəmizi təmsil edəcək velosipedçilər müəyyənləşib
15:45
22 İyun
ABŞ Dövlət Departamenti Azərbaycanın Qarabağ regionunda vəziyyətin kəskinləşməsindən narahatdır
15:39
22 İyun
Milli Məclisdə Azərbaycan-Moldova əlaqələrinin inkişaf perspektivləri müzakirə edilib
15:35
22 İyun
Birləşmiş Ərəb Əmirliklərinin “Əl İttehad” qəzetində Azərbaycanda Ramazan ənənələri barədə məqalə dərc olunub
15:26
22 İyun
“Formula 1” pilotları Bakıda klassik avtomobillərlə yürüş ediblər
15:08
22 İyun
Bəxtiyar Sadıqov: Ordunun modernləşdirilməsi, yeni silahların alınması, keçirilən təlimlər Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpasına xidmət edir
15:05
22 İyun
Milli Məclisin hüquq siyasəti və dövlət quruculuğu komitəsinin iclasında 9 məsələyə baxılıb
14:41
22 İyun
Prezident: "Azərbaycan və Moldova arasında ticari-iqtisadi əməkdaşlıq sahəsində yaxşı potensial var"
14:34
22 İyun
Moldova prezident: “Azərbaycan prezidenti ilə çox böyük məsələlər blokunu müzakirə etdik”
14:27
22 İyun
Heydər Əliyev Mərkəzi uşaqların asudə vaxtlarının səmərəli təşkili üçün silsilə tədbirlər keçirir
14:11
22 İyun
Moldova Prezidenti ümummilli lider Heydər Əliyevin məzarını ziyarət edib
13:58
22 İyun
Mədəniyyət və turizm naziri Gəncədə vətəndaşlarla görüşüb
13:53
22 İyun
YAP Ağstafa rayon təşkilatının VIII konfransı keçirilib
13:45
22 İyun
Kamilə Əliyeva: IV İslam Həmrəyliyi həmrəylik və dostluq bayramı kimi tarixə düşdü
13:38
22 İyun
Komitə sədri Mübariz Qurbanlı Qəbələdə vətəndaşları qəbul edib
12:54
22 İyun
Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyi və UNICEF arasında gələcək fəaliyyət istiqamətləri müzakirə olunub
12:29
22 İyun
“Ermənistanın işğalçılıq siyasəti: regionda təhlükəsizlik və humanitar fəlakət” mövzusunda beynəlxalq forum keçirilib
12:17
22 İyun
Ali qonağın şərəfinə
12:13
22 İyun
XİN sözçüsü: "Həmsədrlər Azərbaycandakı ictimai etirazdan nəticə çıxarmalıdırlar"
11:59
22 İyun
Azərbaycan və Moldova prezidentləri mətbuata bəyanatlarla çıxış ediblər
11:55
22 İyun
Prezident İlham Əliyevin və Prezident İqor Dodonun təkbətək görüşü
11:52
22 İyun
Genişmiqyaslı təlimlərin döyüş atışlı mərhələsi keçirilib
11:49
22 İyun
Azərbaycanın iştirakı ilə məşğulluq statusuna dair beynəlxalq təsnifatın təkmilləşdirilməsi istiqamətində müzakirələr aparılır
11:42
22 İyun
YAP Naxçıvan Muxtar Respublika Təşkilatı Gənclər Birliyinin sıralarında 21 mindən çox gənc birləşib
11:40
22 İyun
Çində Dünya İqtisadi Forumunun Asiya sammiti keçiriləcək
11:31
22 İyun
Prezident İlham Əliyevin və Prezident İqor Dodonun geniş tərkibdə görüşü olub
11:28
22 İyun
Bakıda beşinci "CEO Lunch" keçiriləcək
11:22
22 İyun
Əli Əhmədov: Qeyri-rəsmi məşğulluğun aradan qaldırılması üçün işlər həyata keçirilib
11:19
22 İyun
Esteban Okon: Bakı Formula-1 yürüşlərinin keçirilməsi üçün əla yerdir
11:04
22 İyun
Azərbaycan və Ermənistan qoşunlarının qarşıdurma xəttində növbəti monitorinq keçiriləcək
11:00
22 İyun
Dövlət Sosial Müdafiə Fondunda pensiya təminatı sahəsindəki yeni dəyişikliklərlə bağlı seminar-müşavirə keçirilib
10:52
22 İyun
Moldova Prezidenti İqor Dodonun rəsmi qarşılanma mərasimi olub
10:42
22 İyun
Dünya birjalarında neftin qiyməti
10:28
22 İyun
Ermənistana məxsus PUA məhv edilib
10:24
22 İyun
Ermənistan silahlı bölmələri 60 və 82 millimetrlik minaatanlardan istifadə etməklə atəşkəs rejimini 140 dəfə pozub
10:08
22 İyun
Fransa Senatında azərbaycanlı qaçqın və məcburi köçkünlərə həsr edilən konfrans keçirilib
10:04
22 İyun
Moldova Prezidenti İqor Dodon Azərbaycana rəsmi səfərə gəlib
18:03
21 İyun
Azərbaycan Prezidenti bir qrup dövlət qulluqçusunu təltif edib
17:53
21 İyun
Məlahət İbrahimqızı: Azərbaycan sivilizasiyalararası dialoqun möhkəmlənməsində mühüm rol oynayır
17:41
21 İyun
Bakıda keçiriləcək Formula-2 yarışı da avtoidman həvəskarlarına xoş anlar yaşadacaq
17:16
21 İyun
“Ən yaxşı yazı” müsabiqəsinin qalibləri mükafatlandırılıblar
17:14
21 İyun
Şəki Xan Sarayı və Şəkinin tarixi hissəsi UNESCO-nun Dünya İrsi Siyahısına namizədlərin sırasında
17:08
21 İyun
Konstitusiya Məhkəməsi Plenumunun növbəti iclası keçirilib

Video

 

Müsahibə

 

Müəlliflər


»»»
ARXİV
B Be Ça Ç Ca C Ş
1 2 3
4 5 6 7 8 9 10
11 12 13 14 15 16 17
18 19 20 21 22 23 24
25 26 27 28 29 30
HAVA HAQQINDA
Bakı
gündüz+25 +30
gecə+18 +20