Ana səhifə »  Dünya »  Qlobal nizama doğru: inqilabi situasiya və transformasiya mexanizmləri
A+   Yenilə  A-
Qlobal nizama doğru: inqilabi situasiya və transformasiya mexanizmləri

Müxtəlif analitik mərkəzlər və tanınmış mütəxəssislər qlobal geosiyasi nizamın gələcək taleyindən narahatlıq keçirirlər. Onların apardıqları analizlər göstərir ki, hazırda geniş miqyasda ciddi ziddiyyətlər meydana gəlib və dünya düzəninə təsirlər artıb. Bu təsirlər yekunda mürəkkəb bir mənzərə yaratmaqdadır. Çünki, əslində, yeni qlobal geosiyasi nizam formalaşmalıdır. Bunun konkret mexanizmi tam müəyyənləşməyib. İndiki mərhələdə mütəxəssislər əsas rolu ayrı-ayrı supergüclərin deyil, BMT-nin oynamalı olduğunu qeyd edirlər. Aparılan təhlillər göstərir ki, onların arqumentləri əsaslıdır. Ancaq beynəlxalq təşkilatlarda islahatlar aparmadan real nəticə əldə etmək imkansızdır. Beləliklə, yeni dünya nizamının formalaşması problemi BMT kimi universal təşkilatda islahatların aparılması prosesi ilə sıx bağlıdır. Məsələnin bu tərəfi isə hələlik müəmmalıdır. Bu kontekstdə “Valday” beynəlxalq müzakirələr klubunun bir analizi və verdiyi proqnoz üzərində geniş dayanmağa ehtiyac duyuruq.
İkinci mərhələ: yeni şəraitdə fərqli ziddiyyətlər
İndi dünya miqyasında geosiyasi dəyişikliklərin dönməz xarakter aldığı haqqında mütəxəssislər tez-tez yazır, proseslərin bir-biri ilə sıx əlaqəsini vurğulamaqla yanaşı, onların sistem halında özünü göstərdiyini də iddia edirlər. Vəziyyət mürəkkəbdir, onun dərk edilməsi də kifayət qədər çətin bir işdir. Ancaq elə məqamlar var ki, onları analiz etməklə ümumi səviyyədə proseslərin transformasiyası mənzərəsini yaratmaq olar. Bu baxımdan hazırkı qlobal situasiya heç də tamamilə “qaranlıq tunel” deyil.
Üstəlik, keçən əsrin 60-cı illərinin sonunda müşahidə edilmiş vəziyyətlə müəyyən analogiyası vardır. O dövrdə Avropada bir total üsyankarlıq özünü göstərmişdi. Bütün qitəni etiraz hərəkatı götürmüşdü. Müxtəlif sferalarda bu, fərqli təzahür etsə də, ortaq cəhət də vardı. Həmin dövrdə fəallardan olan Daniel Cohn-Bendit əsas məsələnin İkinci Dünya müharibəsindən sonra yaranan nəsillə İkinci Dünya müharibəsi nəsli arasındakı ziddiyyətdən ibarət olduğunu qeyd edirdi. Yeni nəsil əvvəlki nəslin qurduğu dünya nizamını qəbul etmək istəmirdi. Gənclərin tələbləri normal qəbul edilən mədəni meyarları çox aşır və hətta əxlaqsızlıq kimi qəbul oluna bilirdi.
Ancaq geniş planda yuxarıda vurğulanan ziddiyyət Qərbdə mövcud sosial-mədəni və siyasi düzəndə dəyişikliyə doğru aparırdı. İndi mütəxəssislər vurğulayırlar ki, buna bənzər vəziyyət - inqilabi dəyişikliklər situasiyası meydana gəlib (bax: Qlobalğnıy bunt i qlobalğnıy porədok. Revolöüionnaə situaüiə v mire i çto s ney delatğ / “Valdaiclub.com”, 22 fevral 2017). Lakin indi transformasiya şərtləri fərqlidir. Burada söhbət əsasən geosiyasi nizamın yeniləşməsindən gedir. Keçən əsrin 70-ci illərində seksual inqilab kimi faktorlar bu gün üçün aktual deyil. Lakin həmin dövrlə bu günü birləşdirən ortaq amil də mövcuddur. Bu, kommunikasiya vasitələrinin cəmiyyətə geniş təsir imkanlarının olmasıdır. Hətta indi bu sferada imkanlar qat-qat artıb.
Mütəxəssislər bu məqamda iki aspekti ayrıca vurğulayırlar. Birincisi, kommunikasiyada geniş kütlələr ildırım sürəti ilə iştirak edə bilirlər. Bu, sosial şəbəkələr, internet, yüksək texnologiyalı kommunikativ alətlər vasitəsilə olur. İkincisi, kütlələrin şüuru ilə manipulyasiya imkanları da misilsiz dərəcədə artıb. Yəni artıq çox sürətlə və yüksək dinamika ilə milyonların şüuruna istədikləri kimi təsir edə bilirlər. Bu da ictimai rəyi idarə etməyi xeyli çətinləşdirir.
Bütün bunlar geosiyasi aspektdə daha dərin və prinsipial əhəmiyyətli bir prosesin fonunda baş verir. “Valday” klubunun analitikləri yazırlar: “25 il əvvəl yaradılmış münasibətlər sisteminə iki istiqamətdən hücum edirlər. Onun prinsiplərinin formalaşmasında iştirak etməyən və indi onları tam ədalətli hesab etməyən qeyri-Qərb dövlətləri. Və son onilliklərin siyasəti üçün məsuliyyət daşıyan elitanı inkar edən aparıcı dövlətlərin öz cəmiyyətləri” (bax: əvvəlki mənbəyə).
Müasir mərhələdə yeni dünya nizamını formalaşdıran əsas faktorları keçən əsrin 60-70-ci illərindəki amillərdən fərqləndirən əsas məqam da buradadır. İndi təkanverici proseslər həm ölkələrin daxilindən, həm də müxtəlif regionlardan qaynaqlanır. Bunlardan biri mövcud dünya nizamının formalaşmasında payı olmayan dövlətlər qrupudur. Onlar sürətlə inkişaf edir və qlobal siyasi səhnədə layiq olduqları yeri tutmağa çalışırlar (hər halda özləri belə təsəvvür edirlər). İkincisi isə artıq yeni siyasi nəfəsə ehtiyacı olan kütlələrdir. Onların tərkibi rəngarəng olsa da, başlıca siyasi tələbləri aydındır - daha çox milli təcridçilik, cəmiyyətin inkişafına daha çox diqqət, qloballaşmaya qarşı ehtiyatlılıq və s. Deməli, Qərb cəmiyyətinin əksər kəsimi siyasi sistemin yeniləşməsini arzulayır. Nəzərə alsaq ki, kommunikasiya vasitələri qısa zamanda milyonları bir araya gətirə bilir, onda bu mövqeyin getdikcə möhkəmlənə biləcəyini etiraf etməliyik.
Digər faktorun da rolu kifayət qədər ciddidir. Çin başda olmaqla, inkişaf edən ölkələr dünya siyasətində söz sahibi olmaq üçün getdikcə daha çox fəallaşırlar. Bir qrup dövlət bu iddiasını gizlətmir. BMT-də də onlar ön sıraya çıxmağa çalışırlar. Yaponiya, Almaniya, Braziliya, Türkiyə, Hindistan və digərləri inkişaf etdikcə mövcud tənzimləmə mexanizmlərinin yeniləşməsinə də ehtiyac artır. Bütövlükdə dünya siyasəti daha həssas mərhələyə qədəm qoyur.
BMT-də islahatlar: keçid dövrünün əsas mexanizmi
Görünür, bu vəziyyət bir qədər çox vaxt alacaq. Bunun üçün ümumən dünyada bir xaosun yaranmaması üçün aralıq mərhələdə özəl transformasiya mexanizmləri işlək olmalıdır. Mütəxəssislər həmin rolu əsas olaraq universal beynəlxalq təşkilatların yerinə yetirə biləcəyini düşünürlər. Bu kontekstdə diqqət daha çox BMT-yə yönəlir.
Buradan belə qənaət əldə etmək olar ki, yeni dünya nizamına keçid mərhələsində beynəlxalq təşkilatlar təşəbbüsü üzərlərinə götürməlidirlər. Yəni hətta supergüclər belə fəaliyyətlərinə müəyyən məhdudiyyətlər qoymalıdırlar. Onlar dünyanın müxtəlif regionlarında həyata keçirmək istədikləri planları BMT-nin razılığı olmadan reallaşdırmağa cəhd göstərməməlidirlər. Ancaq etiraf edək ki, məsələnin bu tərəfində qeyri-müəyyənliyə daha çox rast gəlinir.
İndi demək olar ki, heç bir böyük dövlət BMT Təhlükəsizlik Şurasının qəbul etdiyi qərarlara əməl etmir. Prinsipial məsələlərdə TŞ heç bir ümumi mövqe ortaya qoya bilmir. Bu və ya digər dövlət təqdim edilən sənədlərə veto qoyur. Belə bir vəziyyətdə, təbii ki, dünyanın heç bir regionunda sabitliyi təmin etmək mümkün deyil. Qlobal geosiyasət üçün əhəmiyyəti olan problemlərin həllindən isə, ümumiyyətlə, söhbət açmaq olmur.
Bəs çıxış yolu nədən ibarət ola bilər? Yeni bir səmərəli beynəlxalq təşkilat yaratmaq fikri absurddur. Qalır mövcud olanların fəaliyyətlərini təkmilləşdirmək, islahatlar vasitəsilə tənzimləmə mexanizmlərini yeniləmək. Bu prizmadan BMT-də islahatların aparılması bir daha zərurət kimi qarşıda durur. İlk öncə BMT TŞ-də dəyişikliklər həyata keçirilməlidir. Bununla bağlı təkliflər də kifayət qədərdir. O cümlədən Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin irəli sürdüyü qiymətli təkliflər vardır. BMT gec və ya tez onlara diqqət yetirməlidir. Mütəxəssislərin də analizləri göstərir ki, başqa yol, sadəcə, yoxdur.
BMT-də islahatlar məhdud təsirli hadisə deyil. O, bütövlükdə yeni dünya nizamına keçidin və formalaşmasından sonra beynəlxalq münasibətlərin başlıca tənzimləmə mexanizmidir. Bundan kənarda real faktor axtarmaq uğurlu ola bilməz. BMT-də yeniləşmələrə maneə olan əsas qüvvələr isə TŞ-nin 5 daimi üzvüdür. Deməli, proses onlardan başlamalıdır. Lakin təəssüf ki, həmin dövlətlər bu istiqamətdə mövqelərini hələ dəyişməyiblər. Əksinə, aralarındakı rəqabət daha kəskin xarakter alıb.
O cümlədən ABŞ-Rusiya-Çin “üçbucağı” tədricən cəhənnəm məkanına çevrilir. Şimali Koreya isə dünyanın təhlükəsizliyi üçün əməlli-başlı təhdid mənbəyinə dönməkdədir. Düşündürücüdür ki, Şimali Koreya, yaxud İranla bağlı məsələlərdə Vaşinqton, Moskva və Pekin BMT-yə deyil, özlərinə müraciət edirlər. Onlar problemin həllini beynəlxalq təşkilatın nizamnaməsi çərçivəsində axtarmayıb, öz hərbi güclərini nümayiş etdirməyə cəhd göstərirlər. Təəssüf ki, bu zaman BMT heç yadlarına belə düşmür.
Məsələn, Vaşinqton Pxenyanın dərsini verəcəyini açıq deyir. Şimali Koreya da öz növbəsində ABŞ-ı və müttəfiqlərini bombalarla hədələyir. Son olaraq o, Avstraliyanı vura biləcəyindən danışıb. Belə şəraitdə BMT-də islahatlar necə aparıla bilər? Bu suala cavab vermək çox çətindir. Ancaq vaxt da gedir, sonra çox gec ola bilər.
Newtimes.az

 
  • Oxunub:  2820  |  
  • Tarix:  03-05-2017  |  
  •    Çap et   |  
Get Adobe Flash player
Azərbaycan IV İslam Həmrəyliyi Oyunlarında böyük tarixi qələbəyə imza atdı

12:24
26 May
Azərbaycan ilə Rumıniya arasında təhsil sahəsində əməkdaşlıq daha da genişlənəcək
12:18
26 May
Azərbaycan İslam Ölkələrinin Maliyyə Mərkəzinin yaradılması ideyasını dəstəkləyir
12:15
26 May
Ər-Riyadda 28 May - Respublika Günü münasibətilə qəbul təşkil olunub
12:08
26 May
Yan Hamaçek: Azərbaycan Cənubi Qafqazda Çexiya üçün çox mühüm tərəfdaşdır
12:06
26 May
ABŞ-ın bir sıra şəhərlərində 28 may “Azərbaycan Milli Günü” elan edilib
11:26
26 May
Neft hasilatının azaldılmasına dair sazişin müddətinin daha 9 ay uzadılması qərarına Azərbaycan da razılıq verib
11:05
26 May
Vu Honq Nam: Azərbaycanın Vyetnamın quruculuq və inkişafına verdiyi dəstəyi minnətdarlıqla xatırlayırıq
10:59
26 May
Romada 28 May-Respublika Günü qeyd edilib
10:42
26 May
Klaudio Kajado: Braziliya-Azərbaycan əlaqələri sürətlə inkişaf edir
10:34
26 May
“ASAN xidmət” və “ASAN Kommunal” mərkəzlərində 28 may qeyri-iş günüdür
10:31
26 May
Əhəd Qəzayi: Prezident İlham Əliyev hər bir siyasi addımını vaxtında və dəqiqliklə atan dövlət xadimidir
10:19
26 May
Elmar Məmmədyarov: Azərbaycan sülh, təhlükəsizlik və dayanıqlı inkişafa töhfə verən güclü tərəfdaşdır
10:18
26 May
Prezident İlham Əliyev Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin şərəfinə ucaldılmış abidəni ziyarət edib
10:10
26 May
ABŞ Konqresindəki Azərbaycan üzrə İşçi Qrupun həmsədri Respublika Günü ilə bağlı bəyanat yayıb
10:05
26 May
Müdafiə Nazirliyi: Atəşkəs rejimi 130 dəfə pozulub
10:01
26 May
Astanada 28 May - Respublika Günü münasibətilə rəsmi qəbul keçirilib
17:54
25 May
Mərakeş səfiri: IV İslam Həmrəyliyi Oyunlarında idmançılar üçün hər cür şərait yaradılmışdı
17:51
25 May
28 May-Respublika Günü Ankarada da qeyd olunub
17:47
25 May
Sahib Məmmədov: Sahibkarlığın inkişafı ölkə başçısı tərəfindən həyata keçirilən iqtisadi siyasətin tərkib hissəsidir
17:46
25 May
Misirli yazıçı: Azərbaycan Prezidentinin İslam həmrəyliyi təşəbbüsü müsəlman ölkələri arasında əlaqələri gücləndirəcək
17:44
25 May
NATO PA-nın yaz sessiyasında müdafiə və təhlükəsizlik məsələləri diqqət mərkəzində olacaq
17:24
25 May
Hindistan Prezidenti: Hindistan ilə Azərbaycan arasında müxtəlif sahələri əhatə edən uzunmüddətli dostluq münasibətlərinin möhkəmlənməsi və dərinləşməsi həqiqətən bizi məmnun edir
17:09
25 May
Anna Finoççiaro: TAP qaz boru kəməri İtaliya üçün strateji əhəmiyyət kəsb edir
17:05
25 May
Türkiyənin Azərbaycandakı səfiri Erkan Özoral "Yeni Azərbaycan" qəzetinin redaksiyasında olub
16:59
25 May
Kiyevdə keçirilən tədbirin iştirakçıları Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin tarixi nailiyyətləri barədə məlumatlandırılıblar
16:55
25 May
Respublika Veteranlar Təşkilatında Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin 99-cu ildönümü qeyd olunub
16:52
25 May
Tehranda Azərbaycanın turizm potensialından danışılıb
16:11
25 May
İslam Əməkdaşlıq Təşkilatının və COMCEC-in 5-ci illik koordinasiya iclası başlayıb
16:02
25 May
Yeni Azərbaycan Partiyası Sabirabad rayon təşkilatının VIII konfransı keçirilib
15:28
25 May
İnformasiya təhlükəsizliyi üzrə mütəxəssislər Bakıda toplaşıblar
15:20
25 May
28 May - Respublika Günü Los-Ancelesdə təntənəli şəkildə qeyd olunub
15:15
25 May
Fövqəladə Hallar Nazirliyi ilə Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının birgə işçi müşavirəsi keçirilib
15:12
25 May
Kamilə Əliyeva: Azərbaycan nüfuzlu beynəlxalq tədbirlərə ev sahibliyi etməklə sülh və sabilik məkanı olduğunu nümayiş etdirir
15:04
25 May
Azərbaycanın işğal olunmuş əraziləri ilə bağlı hüquqi rəy BMT Təhlükəsizlik Şurası və Baş Məclisinin sənədi kimi yayılıb
15:02
25 May
Formula-1 Azərbaycan Qran-prisi ilə əlaqədar hazırlıq işləri intensiv davam edir
14:57
25 May
Kaxa Kaladze: “Azərbaycan enerji təhlükəsizliyimizdə mühüm rol oynayır”
14:27
25 May
Tbilisidə “Regional Enerji Sammiti” keçirilib
14:21
25 May
Parlamentdə “Azərbaycan Respublikasının 2016-cı il dövlət büdcəsinin icrası haqqında” qanun layihəsi müzakirə olunub
14:18
25 May
Azərbaycan və Ermənistan qoşunlarının təmas xəttində keçirilən monitorinq insidentsiz başa çatıb
12:56
25 May
Antonio Quterreş: Azərbaycan BMT-nın təşəbbüslərində və proqramlarında yaxından iştirak edir
12:42
25 May
Azər Bayramov: Azərbaycanda iqtisadiyyatın inkişaf tempi ilə bağlı müsbət dəyişikliklər gözlənilir
12:25
25 May
Ziyad Səmədzadə: Azərbaycan IV İslam Həmrəyliyi Oyunlarını uğurla başa çatdırdı
12:20
25 May
Bakı Olimpiya Stadionu “Dünyanın ən yaxşı yeni stadionu” mükafatına layiq görülüb
12:11
25 May
İspaniyanın Rey Juan Calos Universitetində Azərbaycanın multikulturalizm modelinə dair seminar keçirilib
12:07
25 May
Bakı Dövlət Universitetində 28 May - Respublika Günü qeyd edilib
11:55
25 May
Əbülfəs Qarayev: Növbəti Bakı Şopinq Festivalına 500-dək ticarət obyektinin qoşulacağı nəzərdə tutulur
11:52
25 May
Bakıda “IV İslam Həmrəyliyi Oyunlarının İslam ölkələri mediasında işıqlandırılması” mövzusunda “dəyirmi masa” təşkil edilib
11:48
25 May
Hikmət Babaoğlu: Bu gün Xalq Cümhuriyyətinin varisi olan müasir Azərbaycan beynəlxalq müstəvidə öz müstəqil siyasəti və zəngin dövlətçilik ənənələri ilə təmsil olunur
11:43
25 May
Elmar Məmmədyarov Nyu-Yorkda BMT-nin Baş katibi ilə görüşüb
11:35
25 May
Xalq Cümhuriyyətinin yaradılması Azərbaycanın dövlətçilik tarixinin çox mühüm bir səhifəsidir
11:26
25 May
İslam Həmrəyliyi Oyunlarında vəzifələrinin öhdəsindən layiqincə gəlmiş hərbi qulluqçular mükafatlandırılıb
11:21
25 May
Rəcəb Tayyib Ərdoğan: Azərbaycan daha mühüm nailiyyətlər qazanacaqdır
11:10
25 May
XİN: Xocalı aeroportundan turizm səyahətləri adı altında uçuşlar həyata keçirmək planları Ermənistanın növbəti təxribatıdır
11:08
25 May
Mayın 30-dan güzəştli mənzil əldə etmək hüququ olan vətəndaşların müraciətlərinin qeydiyyatı başlayacaq
11:05
25 May
ABŞ-da keçirilən konfransda Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsinin həllinin vacibliyi vurğulanıb
11:03
25 May
“Huffington Post” qəzeti: Azərbaycan idman və mədəniyyət vasitəsilə qarşılıqlı anlaşmanı təşviq edir
11:00
25 May
Roma Papası: Allahdan Azərbaycan vətəndaşlarının hər birinə xoşbəxtlik və firavanlıq diləyirəm
10:48
25 May
Elman Məmmədov: İslamiada Azərbaycanı mütərəqqi, müasir ölkə kimi təqdim etdi
10:06
25 May
Pakistan Prezidenti: Pakistan Azərbaycan ilə ortaq etiqada əsaslanan münasibətlərə yüksək qiymət verir
09:58
25 May
Kişineuda Azərbaycan və Moldova arasında diplomatik münasibətlərin 25 illiyi qeyd edilib
09:57
25 May
Azərbaycanın Gürcüstandakı səfirliyi Respublika Günü münasibətilə rəsmi qəbul təşkil edib
17:56
24 May
Millət vəkili: Azərbaycan özünü stabillik adası kimi təqdim etməyi bacardı
17:46
24 May
Azərbaycan-Şimali Kipr Dostluq Cəmiyyəti ÜAK-ın ləğvi qərarı ilə bağlı Rusiya Federal Məclisinə müraciət edib
17:34
24 May
Sevinc Fətəliyeva: Həmsədrlərin son bəyanatı bilavasitə işğalçı Ermənistanın maraqlarına uğyundur
17:33
24 May
Avstraliya İttifaqının General-qubernatoru: Avstraliya Azərbaycanın suverenliyini və ərazi bütövlüyünü ardıcıl surətdə dəstəkləməkdə davam edir
17:31
24 May
Tbilisidə Formula-1 Azərbaycan Qran-Prisinin təqdimatı olub
16:51
24 May
Yeni Azərbaycan Partiyası Tərtər rayon təşkilatının IX konfransı keçirilib
16:48
24 May
“Bakı-2017”: dünyaya idman dili ilə ötürülən sülh, tolerantlıq və həmrəylik mesajları
16:42
24 May
Müasir müstəqil Azərbaycan Respublikası Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin varisidir
16:34
24 May
Abşeron rayon YAP təşkilatı sıralarında 122 ərazi ilk partiya təşkilatını birləşdirir

Video

 

Müsahibə

»»»
 

Müəlliflər


»»»
ARXİV
B Be Ça Ç Ca C Ş
1 2 3 4 5 6
7 8 9 10 11 12 13
14 15 16 17 18 19 20
21 22 23 24 25 26 27
28 29 30 31
HAVA HAQQINDA
Bakı
gündüz+20 +25
gecə+14 +16