Ana səhifə »  Dünya »  Alternativ qlobal sistemlər: yanaşı mövcudluq şansı varmı?
A+   Yenilə  A-
Alternativ qlobal sistemlər: yanaşı mövcudluq şansı varmı?

Sirr deyil ki, müasir dünya sistemi böhran içindədir. Dövlətlərarası münasibətlərdə çətinliklər artır. Sivilizasiyalar və dinlər arasındakı dialoq real olaraq baş tutmur. Fərqli mədəniyyətlərə malik insanların ümumi dil tapması qarşısında əngəllər qalır. Bunların fonunda Yaxın Şərqdə münaqişənin getdikcə daha miqyaslı və qanlı məzmun kəsb etməsi diqqətdən yayınmır. Böyük dövlətlər sanki orada “kim daha çox qan tökə bilər” yarışına giriblər. Siyasi-diplomatik səviyyədə isə fərqli mövqelərin toqquşması aydın görünür. Onların hər birinin insan haqları, sosial inkişaf, siyasi əməkdaşlıq, təhlükəsizlik və s. məsələlər üzrə uyuşmayan prinsiplərə dayandıqları hiss edilir. Mütəxəssislər təbii olaraq bu proseslərə reaksiya verir, münasibət bildirirlər. Biz həmin bağlılıqda Böyük Britaniyanın tanınmış analitiklərindən birinin fikirləri üzərində geniş dayanmağa çalışacağıq. Təbii ki, irəli sürülən tezislərin tam həqiqəti ifadə etdiyini demək olmaz. Lakin bir peşəkar tədqiqatçının yaranmış vəziyyətə münasibəti çox maraqlıdır.
İflasın səbəbləri: daxildə yetişmiş problemlər
“Arzunun ölümü”. Kral Beynəlxalq Münasibətlər İnstitutu - “Chatham House”un direktoru Robin Niblett liberal dünya nizamının indiki vəziyyətini bu cür bədbin tonda xarakterizə edib. Onun gətirdiyi arqumentlər kifayət qədər maraqlıdır. Britaniyalı mütəxəssis qlobal geosiyasi nizamın təkamülü prosesinə maraqlı kontekstdə nəzər salır. İlk fakt kimi Avropa İttifaqının (Aİ) fəaliyyətinin dünya nizamına vurduğu zərəri göstərir.
Belə ki, 50 ildən çox bir müddətdə Avropa İttifaqı “daha sıx əməkdaşlıq naminə ölkələrin suverenliklərini birləşdirməklə yeni liberalizmin avanqardı olub” (bax: Robin Niblett. Liberalism in Retreat. The Demise of a Dream / “Foreign Affairs”, January/February 2017, Volume 96, Number 1, p.115-125). Ancaq bu gün həmin prosesə ciddi şübhələr yaranıb. Onun əsas səbəbi isə Aİ-nin daxili böhranlara düşməsindən ibarətdir. Həmin sırada liberalizm üçün ciddi zərbələrdən biri Böyük Britaniyanın təşkilatı tərk etməsindən ibarətdir.
Bu hadisənin geosiyasi nizamlılıq baxımından mənası liberal dünyagörüşünün təsir dairəsinin məhdudlaşmasıdır. Aİ-nin özü isə coğrafi məkan olaraq genişlənmək əvəzinə daha da məhdudlaşır. Bu da bütövlükdə liberal dünyagörüşünün geri çəkilməsi anlamına gəlir (bax: əvvəlki mənbəyə).
R.Niblett irəli sürdüyü bu tezisin dərin köklərini, təəssüf ki, araşdırmır, yaxud bilərəkdən təqdim etmir. Məsələ belədir ki, Qərbin Aİ-nin timsalında iflasa doğru getməsinin ilkin səbəbi təşkilatın fəaliyyətindəki qüsurlarla sıx bağlıdır. 50 il müddətində Avropa İttifaqı özünü liberal düşüncənin mahiyyətinə zidd olaraq “xristian klubu” kimi aparıb. Sözdə demokratiya və insan haqları olsa da, əməldə fərqli davranışlar özünü göstərib. Təbii ki, bu, dünyanın başqa regionlarında daha yaxşı, demokratik və liberal proseslərin getdiyi nəticəsini çıxarmağa əsas vermir. Aİ bu kontekstdə ona görə əsas analiz hədəfidir ki, məhz Qərb liberal dünya nizamının yaradılmasının təşəbbüskarı və aparıcı kəsimi idi. İndi aydın olur ki, sistemin korlanması da birbaşa “başdakı problemlərlə”, yəni Qərbin daxilində yetişmiş qeyri-obyektiv yanaşmalarla əlaqəlidir.
Bu cəhəti analitiklər əsaslı təhlil etmədikcə, əksinə, onu ört-basdır etdikcə dünyanın liberal nizamı xilas ola bilməyəcək. Təəssüf ki, bunun dərki Qərbdə mövcud olsa da, əməldə ifadəsi yox dərəcəsindədir. Nəticədə, bütövlükdə bəşəriyyət yeni-yeni risklərlə üz-üzə qalmaqdadır.
Müəllif hesab edir ki, burada ABŞ-ın dünya liderliyinə sadiqliyi məsələsi də öz rolunu oynayır. Belə ki, son zamanlar Amerika öz rolunu lazımi səviyyədə yerinə yetirmir (bax: əvvəlki mənbəyə). Buna isə təkan verən şəxslər sırasında Donald Tramp ayrıca yer tutur. R.Niblett “Amerika hər şeydən öncədir” şüarı ilə ABŞ-ın dünya liderliyi rolunu reallaşdıra bilməsinin çox çətin olduğunu vurğulayır. Bunun fonunda başqa bir maraqlı proses gedir.
R.Niblettin fikrinə görə, Barak Obamanın “Asiyaya dönüş” şüarı hələ yerində sayır. Vaşinqton addım atana kimi Pekin Avrasiyanı öz modeli üzrə birləşdirməyə başlayıb. Analitik burada Çinin regional geosiyasi təşkilatlar yaratmaq və “Yeni İpək Yolu” layihəsini həyata keçirmək istiqamətində həyata keçirdiyi proqramları nəzərdə tutur. Burada aparıcı rolun Çinə məxsus olması şübhə yaratmır.
Belə çıxır ki, britaniyalı mütəxəssis Qərb siyasi və analitik şüurunu son zamanlar narahat edən bir faktoru önə çəkir. Əslində, bu məqam, ümumiyyətlə, Qərb siyasi elitasını qayğılandırmaqdan ibarətdir. Onlar belə düşünürlər ki, Amerika dünya liderliyindən çəkildikcə, qlobal səviyyədə Çin və Rusiya Qərb dəyərlərinə uyğun gəlməyən yeni inteqrativ struktur, geosiyasi nizam sistemi yaradacaqlar. Yəni əsas problem liberal dünya nizamı deyil, Qərb dövlətlərinin maraqlarının zədələnməsi narahatlıq yaradır. Onlar dünyada aparıcı rollarını itirmək istəmirlər. Vərdiş etdikləri formada dünya işlərini idarə etməkdən çəkilməyi düşünmürlər.
Çıxış yolu: liberalizmin güzəşti
Bu incə məqamın fonunda Donald Trampın “öncə Amerika” şüarını hər şeydən əvvəl öz təhlükəsizliklərinə təhdid kimi qəbul edirlər. Diqqət etsək, görərik ki, bu özəllik Qərbin, demək olar, hər bir aparıcı mütəxəssisinin gətirdiyi əsas arqumentlərdən biridir. Onlar bəzən bu narahatlığı liberalizmlə populizmin mübarizəsinin kəskinləşməsi kontekstində ifadə edirlər. Onda belə çıxır ki, R.Niblettin gəldiyi bir qənaət doğrudur. Onun fikirlərinə görə, liberal dünya sistemi özünün yaratdığı çağırışlarla üz-üzə qalıb (bax: əvvəlki mənbəyə). Belə olan halda mövcud şərtlər daxilində bir zamanlar demokratiyanı inkişaf etdirən “siyasi enerji və dinamikanı qaytarmaq” (R.Niblettin) mümkün deyildir.
Çıxış yolu nədə ola bilər? Bu bağlılıqda, həqiqətən də, britaniyalı mütəxəssis maraqlı və düşündürücü tezis irəli sürür. Müəllifin fikrinə görə, qlobal miqyas üçün nəzərdə tutulan liberal nizam daha “təvazökar” bir layihəyə transformasiya edə bilər. Bu, “fərqli siyasi sistemləri əhatə edən liberal dünya iqtisadi nizamı ola bilər” (bax: əvvəlki mənbəyə). Yəni Qərb siyasi-ideoloji və mədəni inteqrasiya iddialarından əl çəkməlidir. Əvvəlki miqyasda və intensivlikdə öz dəyərlərini (əsasən siyasi mahiyyətli) dünyaya yaymaqdan imtina etməlidir. Başlıca olaraq diqqəti iqtisadi faktora yönəltməlidir.
Burada da iki mərhələni ayırmaq lazımdır. Onların biri yaxın perspektivdə reallaşa biləcək məqsədlərdir. Buraya demokratlarla onların qeyri-liberal tərəfdaşları arasında yanaşı yaşaya bilmək üsulunun tapılması daxildir. Uzaq perspektivdə isə liberal demokratiya dünyada dominant vəziyyətini bərpa edə bilər (bax: əvvəlki mənbəyə).
Nəzəri baxımdan son dərəcə düşündürücü, praktiki olaraq isə maraqlı qənaətlərdir. Çünki onlarda faktiki olaraq dünyanın bundan sonra hansı mexanizm əsasında geosiyasi bütövləşməsi imkanları qaldırılıb. R.Niblett, əslində, ehtiyatlı bir formul irəli sürür. Birincisi, o görür ki, indiki şəraitdə liberalizm, yaxud qeyri-liberal dünyagörüşünün qəti qələbəsi mümkün deyil. Buna çoxlu sayda maneələr vardır. Ayrı-ayrı dövlətlərin maraqlarından tutmuş, siyasi institutların zəifliyinə qədər geniş spektrdə çətinliklər mövcuddur.
Eyni zamanda, bir sıra ölkələr sürətlə inkişaf edir, qlobal siyasətdə söz sahibi olurlar. Bütövlükdə dünya siyasi səhnəsində böyük oyunçuların sayı artır. Lakin onların hamısı beynəlxalq münasibətlərə Qərbin gözü ilə baxmaq istəmirlər. Buraya dinlər və sivilizasiyalar arasında olan ixtilafları da əlavə etmək gərəkdir. Nə qədər dialoqa can atılsa da, intriqalar hələlik üstünlük təşkil edir.
İkincisi, ixtilafların daha da dərinləşib, liberalizmin tamamilə şansını itirməməsi üçün R.Niblett qeyri-liberalizmə müvəqqəti güzəşt etməyi təklif edir. Bu da ifadəsini qeyri-liberal siyasi sistemə malik dövlətlərin də liberal iqtisadi inteqrasiya prosesində iştirakını təmin etməklə bağlıdır. Görünür, bunda da mütəxəssis zaman keçdikcə əyani olaraq insanların liberal düşüncənin üstünlüyünü anlayacaqlarına stavka edir. Çünki o əmindir ki, uzaq perspektivdə məhz liberal dünya nizamı qalib gələcək.
Təbii ki, R.Niblettin bu qənaətində nə dərəcədə haqlı olduğunu zaman göstərəcək. Ancaq indiki halda aydın olur ki, Qərbin siyasi və ideoloji dairələri liberal dünya nizamının laxladığını qəti olaraq qəbul ediblər. Onlar alternativi istisna etmirlər. Bu cür vəziyyətdə manevr etmək daha uyğun görünür. Alternativ siyasi-ideoloji sistemləri inkar etməməkdə liberalizmin də mövcudluğunu legitimləşdirmək istəyi durur.
Həm də bu manevr iki fərqli sistemin yanaşı yaşamasını təmin edir, ancaq mübarizə də dayanmır. Deməli, əslində, mütəxəssis savaşın məzmununu və formasını dəyişməyə üstünlük verir. Belə bir mövqenin dünyanı hansı situasiyaya apara biləcəyini indidən demək çətindir. Bununla yanaşı, artıq analitik təfəkkürün qlobal problemlərdən çıxış yolu aradığı aydın görünür. Bu da müsbət haldır.
Newtimes.az

 
  • Oxunub:  10800  |  
  • Tarix:  21-04-2017  |  
  •    Çap et   |  
Get Adobe Flash player
Azərbaycan dünya miqyasında çox etibarlı tərəfdaş, ləyaqətli ölkə kimi tanınır

17:47
18 Oktyabr
Yeni Azərbaycan Partiyası ölkəmizin siyasi palitrasına yeni nəfəs gətirib
17:45
18 Oktyabr
Sahibə Qafarova: Rusiyanın Ermənistana silah verməsi regionda onsuz da həssas olan vəziyyətin daha da gərginləşməsinə gətirib çıxara bilər
17:36
18 Oktyabr
Sınaq təcrübə stansiyalarında nümunəvi əkinlər zamanı ABŞ-ın təcrübəsi tətbiq oluna bilər
17:31
18 Oktyabr
Azərbaycan ilə Latviya arasında hüquqi əməkdaşlıq genişlənir
17:15
18 Oktyabr
İspaniya mətbuatı: Bakının mərkəzi hissəsi avanqard üslubda binalar və dəbdəbəli mehmanxanalarla zəngindir
17:02
18 Oktyabr
Bakıda Azərbaycan-Avstraliya biznes-forumu keçirilib
16:22
18 Oktyabr
YAP-ın yaranmasının 25-ci və dövlət müstəqilliyimizin 26-cı ildönümü münasibətilə Nizami rayonunda tədbir keçirilib
16:04
18 Oktyabr
Ulu Öndər Heydər Əliyevin hakimiyyətə qayıdışı ilə dövlət müstəqilliyi qorunub saxlanılıb, möhkəmləndirilib
15:59
18 Oktyabr
Azərbaycanın suverenliyinin qorunub saxlanılmasında ümummilli lider Heydər Əliyevin xidmətləri əvəzsizdir
15:48
18 Oktyabr
Daşkənddə “İslam həmrəyliyi Özbəkistan-Azərbaycan dostluğu timsalında” mövzusunda beynəlxalq konfrans keçirilir
15:45
18 Oktyabr
Şahin Mustafayev: Prezident İlham Əliyev sosial-iqtisadi sahədə qarşıdakı dövr üçün mühüm vəzifələr müəyyənləşdirib
15:44
18 Oktyabr
Azərbaycan ilə Latviya arasında məhkəmə-hüquq sahəsində əlaqələr uğurla inkişaf edir
15:22
18 Oktyabr
Rob Sobhani: Azərbaycan torpaqlarının işğalı erməni xalqının maraqlarına cavab vermir
15:14
18 Oktyabr
Yaqub Mahmudov: Azərbaycanın dövlət müstəqilliyinin bərpa edilməsi tarixi nailiyyətimizdir
15:11
18 Oktyabr
Nazir müavini: İkinci Bakı Şopinq Festivalında əsas hədəfimiz xarici turistlərdir
14:41
18 Oktyabr
Azərbaycan ilə Polşa arasında yüksək səviyyəli siyasi əlaqələr var
14:24
18 Oktyabr
Elmar Məmmədyarov: Sarkisyan məsuliyyətsiz şəkildə birgə bəyanatın çərçivəsindən kənara çıxdı
14:17
18 Oktyabr
Xalça Muzeyində maraqlı sərgi - “Uçan xalça”
14:14
18 Oktyabr
Müstəqilliyimizə qədəm qoyduğumuz gündən qazandığımız nailiyyətlər Ümummilli Liderin uzaqgörən siyasətinin nəticəsidir
14:10
18 Oktyabr
Bakıda “Caspian Energy Tourism Forum” keçirilib
14:06
18 Oktyabr
Vitold Vaşçikovski: Azərbaycan Polşa üçün əhəmiyyətli ölkədir
14:01
18 Oktyabr
Fəzail İbrahimli: Azərbaycan xalqı tarix boyu öz müstəqilliyi uğrunda şərəflə mübarizə aparıb
12:50
18 Oktyabr
Azərbaycan Xəzərdə kruizlərin təşkili üçün Rusiya ilə danışıqlara başlayıb
12:07
18 Oktyabr
Elman Məmmədov: Sarkisyan beynəlxalq hüquqa uyğun deyil, kriminal aləmin qanunlarına uyğun davranır
12:06
18 Oktyabr
Vitali Kliçko: Bakının inkişafına tətbiq olunan təcrübəni Kiyevdə istifadə etmək istəyirik
12:03
18 Oktyabr
Azərbaycan-Avstraliya biznes-forumunun iştirakçıları ulu öndər Heydər Əliyevin məzarını və Şəhidlər xiyabanını ziyarət ediblər
11:46
18 Oktyabr
Azərbaycan ilə Rusiya arasında Samur çayı üzərində salınacaq avtomobil körpüsünün təməli qoyulub
11:26
18 Oktyabr
“Atletiko Madrid” klubunun saytında Bakı haqqında videosujet yerləşdirilib
11:22
18 Oktyabr
MM-in deputatı Musa Quliyev: Azərbaycanda idarəetmə sistemində daim uğurlu islahatlar aparılır
11:14
18 Oktyabr
Ermənistan silahlı qüvvələrinin bölmələri atəşkəs rejimini 122 dəfə pozub
10:47
18 Oktyabr
Prezident İlham Əliyev Polşanın xarici işlər nazirini qəbul edib
10:43
18 Oktyabr
Bakıda V Beynəlxalq Azərbaycan Xalçası Simpoziumu işə başlayıb
10:41
18 Oktyabr
UEFA Çempionlar Liqası: “Qarabağ” doğma meydanda “Atletiko Madrid”i qəbul edəcək
10:22
18 Oktyabr
Prezident İlham Əliyev Körfəz Ərəb Dövlətlərinin Əməkdaşlıq Şurasının nümayəndə heyətini qəbul edib
10:08
18 Oktyabr
Azərbaycanın dövlət müstəqilliyinin bərpasından 26 il keçir
21:02
17 Oktyabr
Nizami Kino Mərkəzində “Pəncərədən düşən işıq” sənədli filminin təqdimat mərasimi olub
20:48
17 Oktyabr
Azərbaycan turizmin inkişafına yönəlib
20:34
17 Oktyabr
YAP-ın 25 illik yubileyi münasibətilə Pirallahıda keçirilən futbol yarışına yekun vurulub
20:01
17 Oktyabr
Rusiya telekanalı Bakıda keçirilən şopinq festivalı barədə süjet yayımlayıb
19:26
17 Oktyabr
Azərbaycan nümayəndə heyəti Ciddədə sərhəd təhlükəsizliyinə dair beynəlxalq simpoziumda iştirak edib
19:10
17 Oktyabr
Con Hammond: Azərbaycanda əlverişli biznes və investisiya mühiti var
17:54
17 Oktyabr
Nazirlər Kabinetində aparılan islahatlar idarəetmədə səmərəliliyin təşkilinə hesablanan islahatların tərkib hissəsidir
17:39
17 Oktyabr
Sevinc Fətəliyeva: Konqresmen Smit işğalçı Ermənistanın ən fəal dəstəkçilərindən biridir
17:32
17 Oktyabr
Mədəniyyət, incəsənət xadimlərinə və turizm işçilərinə fəxri adlar və mükafatlar təqdim edilib
17:27
17 Oktyabr
İqtisadiyyat Nazirliyində geniş kollegiya iclası keçirilib
17:06
17 Oktyabr
İsrailli ekspert Azərbaycan Dillər Universitetinin tələbələri ilə görüşüb
16:58
17 Oktyabr
Bəxtiyar Sadıqov: Azərbaycan tərəfi öz prinsipial mövqeyindən geri çəkilən deyil
16:55
17 Oktyabr
Məcburi köçkünlər üçün salınmış yaşayış komplekslərinin internet xətti ilə təmin edilməsinə dair layihə müzakirə olunub
16:10
17 Oktyabr
Azərbaycanda miqrantlara münasibətdə heç bir hüquq pozuntusu qeydə alınmayıb
15:46
17 Oktyabr
Prezident İlham Əliyev Yunanıstanın Azərbaycanda yeni təyin olunmuş səfirinin etimadnaməsini qəbul edib
15:06
17 Oktyabr
Dövlət Müstəqilliyi Günü Naxçıvanın Bakıdakı daimi nümayəndəliyində qeyd edilib
15:01
17 Oktyabr
Robert Sekuta: ABŞ Azərbaycanda iqtisadi islahatları yüksək qiymətləndirir
14:47
17 Oktyabr
Azərbaycan Seulda keçirilən mədəniyyət festivalında təmsil olunub
14:13
17 Oktyabr
“Vaşinqton Tayms”: Azərbaycan terrorizmə qarşı mübarizədə ABŞ-ın tərəfdaşıdır
14:10
17 Oktyabr
Bakı Dövlət Universiteti ilə Yaponiya universitetləri arasında əməkdaşlıq genişlənir
14:03
17 Oktyabr
Ziyad Səmədzadə: Azərbaycan 2017-ci ilin 9 ayını müsbət sosial-iqtisadi inkişaf göstəriciləri ilə başa vurub
12:57
17 Oktyabr
Azərbaycan ilə Belarus arasında ticarət dövriyyəsi 100 milyon dollar təşkil edib
12:55
17 Oktyabr
Dilarə Cəbrayılova: Cəmiyyətin intellektual potensialının artması ölkənin inkişafına güclü təsir göstərir
12:33
17 Oktyabr
Hikmət Babaoğlu: Azərbaycanın beynəlxalq miqyasda nüfuzu mütəmadi olaraq artır, milli dövlətçiliyimizin əsasları möhkəmlənir
11:09
17 Oktyabr
Vüqar Namazov: Kapital bazarlarına çıxış bu gün tələb deyil, zərurətdir
11:03
17 Oktyabr
Azərbaycan ilə Pakistan arasında dini-mənəvi sahədə əlaqələr müzakirə edilib
10:53
17 Oktyabr
Vüsal Qasımlı: İlin əvvəlindən Azərbaycanda pul bazası 18 faiz artıb
10:37
17 Oktyabr
Azərbaycan ilə Türkiyə arasında hərbi əməkdaşlıq məsələləri müzakirə olunub
10:34
17 Oktyabr
BANM-ə qəbul olunan Prezident təqaüdçülərinin sayı ötən illərə nisbətən iki dəfə artıb
10:33
17 Oktyabr
İtaliya Senatında Azərbaycan-İtaliya strateji tərəfdaşlığının aspektləri müzakirə olunacaq
10:28
17 Oktyabr
Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyə Silahlı Qüvvələri rəhbərlərinin görüşü keçiriləcək
10:25
17 Oktyabr
Ermənistan silahlı bölmələri iriçaplı pulemyotlardan istifadə etməklə atəşkəs rejimini 105 dəfə pozub
10:18
17 Oktyabr
Sabah Daşkənd şəhərində “İslam həmrəyliyi Özbəkistan-Azərbaycan dostluğu timsalında” mövzusunda Beynəlxalq Konfrans keçiriləcək
17:56
16 Oktyabr
Vüqar Rəhimzadə: Rusiya regionda təhlükəsizliyə xələl gətirə biləcək addımlara yol verməməlidir
17:21
16 Oktyabr
Sosial təminat haqqında Azərbaycan-Bolqarıstan hökumətlərarası Saziş layihəsi müzakirə olunub

Video

 

Müsahibə

»»»
 

Müəlliflər


»»»
ARXİV
B Be Ça Ç Ca C Ş
1 2 3 4 5 6 7
8 9 10 11 12 13 14
15 16 17 18 19 20 21
22 23 24 25 26 27 28
29 30 31
HAVA HAQQINDA
Bakı
gündüz+16 +20
gecə+9 +12