Ana səhifə »  Dünya »  Bjezinskinin “böyük üçlük” formatı: Vaşinqton, Moskva və Pekin əməkdaşlığı mümkündürmü?
A+   Yenilə  A-
Bjezinskinin “böyük üçlük” formatı: Vaşinqton, Moskva və Pekin əməkdaşlığı mümkündürmü?

Məşhur analitik Zbiqnev Bjezinski keçən ilin dekabrında Nobel sülh mükafatının təqdimatına həsr edilmiş mərasimdə maraqlı məruzə edib. O, indiki mərhələdə dünyada böhran vəziyyətinin olduğunu vurğulayıb, bu durumdan çıxmaq üçün ABŞ, Rusiya və Çin arasında əməkdaşlıq mühitinin yaradılması zərurətini əsaslandırmağa çalışıb. Lakin bu modelin konkret aspektləri elə də aydın deyil. Z.Bjezinski bir sıra ziddiyyətli məqamlardan bəhs edir, Rusiya ilə Çin arasındakı fikir ayrılıqlarına xüsusi diqqət yetirir, bunun əsasında iki ölkənin münasibətlərinin gələcəyini proqnozlaşdırmağa çalışır. Daha maraqlısı isə odur ki, Vaşinqton bu məqamdan istifadə etməklə hər iki ölkə ilə ehtiyatlı strategiya əsasında əməkdaşlıq qurmalıdır.
Dünya böhranı: yeni təhlükəsizlik parametrinə ehtiyac
Hazırda qlobal siyasətdə kifayət qədər mürəkkəb vəziyyətin yarandığına şübhə yoxdur. Hətta bir sıra ekspertlər yeni dünya müharibəsinin alovlanması ehtimalından danışırlar. Xüsusilə dünyanın supergücləri arasında münasibətlərin gərginliyi ciddi təhlükələrdən xəbər verir. Bunlar tanınmış strateqlərin, diplomatların, siyasətçilərin və analitiklərin mövcud vəziyyəti təhlil etmək əsasında gəldikləri qənaətləri maraqlı edir.
Zbiqnev Bjezinskinin ötən ilin dekabr ayında Osloda Nobel sülh mükafatını təqdimetmə mərasimindəki çıxışına KİV ciddi maraq göstərib. “Huffington Post” nəşri həmin çıxışı məqalə formasında təqdim edib. Yazının hazırlanmasına Strateji və Beynəlxalq Tədqiqatlar Mərkəzindən (CSIS) K.Fiş və P.Vasserman da yardım göstərib (bax: Zbigniew Brzezinski.How To Address Strategic Insecurity In A Turbulent Age / “www.huffingtonpost.com”, 1 yanvar 2017).
Müəllif həqiqətən müasir qlobal geosiyasi mənzərə üçün böyük əhəmiyyəti olan məsələlərə toxunub. O, ABŞ, Rusiya və Çinin geosiyasi münasibətlərinin vacib tərəflərini analiz edib. Analitik bu məsələyə indiki mərhələdə dünya hakimiyyətinin keçirdiyi böhran kontekstində qiymət verib. Z.Bjezinskiyə görə, İkinci dünya müharibəsindən sonra nüvə silahı böyük güclər arasında tarazlı münasibətlərin formalaşmasında aparıcı rol oynayırdısa, XXI əsrin əvvəllərindən bu, artıq yetərli deyil. Onun iki səbəbi var.
Birincisi, artıq bir neçə dövlət nüvə silahına malikdir. Bu da Amerikanın bu sahədə dominantlıq dövrünün başa çatması deməkdir. İndi nüvə silahı arqumenti ilə beynəlxalq münasibətlərə həlledici təsir etmək imkan xaricindədir. Bu səbəbdən başqa tənzimləmə mexanizmi tapmağa ehtiyac yaranıb.
İkincisi, dünya miqyasında geosiyasi vəziyyət o dərəcədə mürəkkəbləşib və həssaslaşıb ki, kiçik ehtiyatsızlıq bəşəriyyəti fəlakətə sürükləyə bilər. Bunun fonunda ABŞ-Rusiya-Çin “üçbucağı”nda nələrin baş verdiyi ciddi əhəmiyyət daşımaqdadır. Z.Bjezinski məsələnin bu tərəfinə çox ciddi yanaşır və faktiki olaraq məqaləsində dünyanın gələcək taleyini həmin dövlətlər arasında qurulacaq münasibətlərlə əlaqələndirir (bax: əvvəlki mənbəyə).
Onun əsas tezisi aşağıdakı kimidir: yeni məzmunda ABŞ-Rusiya-Çin əməkdaşlığı yaranmalıdır. Burada “əməkdaşlıq” termini ilə “müttəfiqlik” arasında fərqi vurğulamaq lazımdır. Bir sıra Rusiya eksperti söhbətin müttəfiqlikdən getdiyini qeyd edir. Digərləri isə bununla razılaşmır və məsələnin yalnız “əməkdaşlıqla” məhdudlaşdığını deyirlər - orijinalda “trilateral connection” ifadəsi işlənir ki, bu da “müttəfiqlik” anlamına gəlmir. Maraqlıdır, Z.Bjezinski nədənsə yalnız əməkdaşlıqdan danışır, daha dərinə gedərək müttəfiqlik münasibətlərindən bəhs etmir.
Məqalədə ifadə edilən fikirlərdən, irəli sürülən müddəalardan bunun səbəbi aydın olur. Amerikalı mütəxəssis daha çox ABŞ, Rusiya və Çin arasındakı ziddiyyətlərdən söhbət açır. Məsələn, Uzaq Şərqdə Moskvanın mövqeyinin getdikcə zəiflədiyini yazır. Belə ki, həmin ərazidə yaşayan Rusiya vətəndaşlarının sayı 6 milyondursa, ona qonşu olan Çin tərəfdə 40 milyon insan yaşayır! (bax: əvvəlki mənbəyə). Bu fərq çinlilərin Uzaq Şərqi zəbt etmək imkanının olduğundan xəbər verir. Z.Bjezinski 1850-ci illərdə çar Rusiyasının həmin əraziləri işğal etməsini Çinin unutmadığını vurğulayır.
Rusiya-Çin münasibətlərinə gərginlik verən başqa faktor Pekinin Mərkəzi Asiyaya daha çox nüfuz etməsi ilə əlaqəlidir. Həmin regionun dövlətləri artıq “formal müstəqillikdən dövlətçiliyin təsdiqinə keçid” mərhələsinə qədəm qoyublar (bax: əvvəlki mənbəyə). Onlar Çinlə əməkdaşlığın inkişafına ayrıca diqqət yetirirlər. Pekin də regiona sürətlə nüfuz edir. Artıq milyardlarla ABŞ dolları həcmində sərmayəni Pekin Mərkəzi Asiya dövlətlərinin iqtisadi və energetik sferalarına yatırıb. Ekspertlər bununla yanaşı, Çinin Mərkəzi Asiyaya mədəni olaraq da nüfuz etdiyini vurğulayırlar.
ABŞ-Rusiya-Çin əməkdaşlığı: “strateji ehtiyatlılıq” müstəvisindən baxış
Lakin maraqlıdır ki, Zbiqnev Bjezinski ABŞ-n Asiya istiqamətində əsasən Yaponiya və Cənubi Koreyanı müdafiə edəcəyi fikrini söyləyir. Yəni Mərkəzi Asiyanın Rusiya-Çin münasibətlərinin toqquşma meydanı olmasına Vaşinqton elə də müdaxilə etmək istəməyəcək. Bunun əsas səbəbi Amerikanın Rusiya ilə Çin arasında ziddiyyətlərin dərinləşməsində maraqlı olması ilə bağlı ola bilər. O halda Mərkəzi Asiyadakı milli dövlətlər böhran vəziyyətlərində Amerikaya etibar edə bilməzlər. Bu aspekt geosiyasi kontekstdə kifayət qədər maraqlı suallar doğurur.
Digər tərəfdən, Z.Bjezinski yazır: “Amerika Avrasiyada təhlükəsizliyə dəstək verməkdə maraqlıdır və ABŞ Yaponiya ilə Cənubi Koreyanı müdafiə edəcəyini açıq bəyan edir. Lakin onun buna əməl etməsi strateji ehtiyatlılıqdan və qətiyyətdən asılıdır” (bax: əvvəlki mənbəyə).
Ekspertlər “strateji ehtiyatlılıq” və “qətiyyət”in nəyi ifadə etdiyini aydınlaşdırmağa çalışırlar. Strateji ehtiyatlılıq Amerikanın Rusiya ilə Çin arasındakı ziddiyyətli məqamlara qarışmamasını nəzərdə tutur. Paralel olaraq, Hindistan faktorundan təmkinlə istifadə etmə təcrübəsini unutmaq olmaz. Məşhur analitik bu kontekstdə vurğulayır: “...Hindistana açıq surətdə üstünlük verməmək də vacibdir, çünki bu halda Çinlə Rusiya arasında daha sıx əlaqə praktiki olaraq təminat altına alınmış olacaq. Bu iki böyük dövlətin sıx müttəfiqliyindən Amerika üçün daha təhlükəli bir şey ola bilməz” (bax: əvvəlki mənbəyə).
Deməli, strateji ehtiyatlılığı qətiyyət o mənada tamamlamalıdır ki, Amerika ən yaxın müttəfiqləri naminə belə öz liderlik ambisiyasından əl çəkməsin. Bu o deməkdir ki, Z.Bjezinskinin ABŞ-Rusiya-Çin əməkdaşlığından danışması yalnız Vaşinqtonun geosiyasi niyyətlərinin təmin olunması bağlılığında real məzmun kəsb edir. Təbii ki, belə olan halda hansısa müttəfiqlikdən deyil, konkret maraqların ödənməsinə xidmət edən əməkdaşlıqdan danışmaq mümkündür.
Bu çərçivədə Amerikanın Şərqi Avropa və Yaxın Şərq siyasəti ilə bağlı analitikin ifadə etdiyi fikirlər maraq doğurur. Belə ki, Z.Bjezinski hesab edir ki, Rusiyanı Ukraynada durdurmaq lazımdır. Lakin bu, Krım məsələsinə görə deyil, Moskvanın Baltikyanı regiona müdaxiləsi zamanı özünü göstərməlidir. ABŞ aqressiyaya hərbi deyil, iqtisadi reaksiya verməlidir. Konkret olaraq, o, Rusiyanın dəniz ticarətinin üçdəikisini məhdudlaşdırmalıdır. Onda Kreml qoşunlarını Şərqi Avropa və Baltikyanıdan çəkə bilər (bax: əvvəlki mənbəyə).
Göründüyü kimi, Z.Bjezinski Amerikanın hərbi güc tətbiq etmədən Rusiyanı “yola gətirməsini” daha uyğun hesab edir. Çünki bu halda dünya ABŞ-ın əsas olaraq “yumşaq güc”ə önəm verdiyini görər ki, onun humanist obrazı yaranar. Digər tərəfdən, Amerika üçün çox güclü Rusiya ilə hərbi toqquşmaya getmək sərf etmir - çoxlu itkilər ola bilər. Belə çıxır ki, Vaşinqton Rusiya istiqamətində də “strateji ehtiyatlılığı” əldən verməyəcək.
Nəhayət, Z.Bjezinski ABŞ, Rusiya və Çini əməkdaşlığa sövq edən səbəbləri İran və Türkiyə təhlükəsi ilə də əsaslandırmağa çalışır. Bu faktorları o, “Yaxın Şərqdə dini nifrətdən qidalanaraq, davam edən vətəndaş müharibəsi, İran ekstremistlərinin sırıya biləcəyi potensial nüvə münaqişələri, alovlu türk millətçilərinin geosiyasi ambisiyaları” kontekstində qiymətləndirir (bax: əvvəlki mənbəyə).
Belə çıxır ki, Z.Bjezinski Yaxın Şərqdə dini ixtilafların hələ də qalacağını proqnozlaşdırır. Hətta bu məsələ qlobal miqyasda geosiyasi proseslərə də öz təsirini göstərə bilər. Türkiyə isə öz geosiyasi maraqlarını daha qətiyyətli qorumaq xəttini inkişaf etdirəcək. Bunların fonunda ABŞ, Rusiya və Çin əməkdaşlıq xəttini seçməlidirlər. Lakin buradan belə nəticə çıxmırmı ki, Z.Bjezinski indi dünyanı çətin vəziyyətə salan bir faktorun - məhdud sayda böyük dövlətin dominantlığının saxlanmasının tərəfdarıdır? Bu vəziyyət hazırda ciddi ziddiyyətlər yaradıbsa, gələcəkdə nəyə görə təhlükəsizliyin qarantı ola bilər? Bu suallara cavab məqalədə yoxdur. Buna baxmayaraq, Z.Bjezinskinin olduqca aktual və geosiyasi əhəmiyyəti yüksək olan məqamlara toxunduğuna şübhə yoxdur. Onun məqaləsini cəlbedici edən əsas məqam da elə məhz bundan ibarətdir.
Newtimes.az

 
  • Oxunub:  8310  |  
  • Tarix:  11-02-2017  |  
  •    Çap et   |  
Get Adobe Flash player
Azərbaycanda aqrar sektorun inkişafı istiqamətində ciddi addımlar atılır

17:15
18 Avqust
Şahin İsmayılov: Bakıda keçirilən Dünya Skaut Konfransı mühüm bir beynəlxalq tədbirdir
16:54
18 Avqust
Nazirlər Kabinetində Azərbaycan-Boliviya əlaqələrinin inkişafı məsələləri müzakirə olunub
16:24
18 Avqust
Gündüz İsmayılov: İslam həmrəyliyi irqindən, dinindən, milli mənsubiyyətindən asılı olmayaraq bütün insanları birliyə səsləyir
16:23
18 Avqust
Azərbaycan və Boliviya hökumətləri arasında Saziş imzalanıb
16:11
18 Avqust
Türkiyə Prezidenti Azərbaycana səfər edəcək
16:06
18 Avqust
Bakıda sabiq dövlət və hökumət başçıları ilə gənc liderlərin diskussiyası təşkil olunacaq
16:01
18 Avqust
Kristos Papageorgiou: Skautların Bakı konfransı çox məhsuldar keçdi
15:47
18 Avqust
Özbəkistan qəzeti Azərbaycan haqqında yazır
15:41
18 Avqust
Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyinin sosial xidmət müəssisələrində 1106 şəxs daimi dövlət təminatında yaşayır
15:29
18 Avqust
Dünya Skaut Komitəsinin yeni sədr mavini: Azərbaycanda skaut hərəkatının daha da inkişaf edəcəyinə əminəm
15:18
18 Avqust
Müdafiə Nazirliyi: Ermənistan tərəfindən yayılan məlumatlar və sənədlər tamamilə saxtadır, uydurmadır
14:33
18 Avqust
Bədii gimnastika üzrə 24-cü Azərbaycan çempionatına start verilib
14:12
18 Avqust
Sona Əliyeva: Ölkəmizdə mədəniyyət sahəsinin inkişafı ilə əlaqədar vacib tədbirlər həyata keçirilir
14:09
18 Avqust
Amerikalı skaut: Azərbaycana yenidən qayıdacağımı arzulayıram
14:04
18 Avqust
Dövlət Sərhəd Xidmətinin rəhbərliyi və şəxsi heyəti ümummilli lider Heydər Əliyevin məzarını ziyarət edib
14:01
18 Avqust
Kamerun Skaut Assosiasiyasının rəsmisi: Bakı konfransı skautinqin inkişafına təkan verəcək
13:58
18 Avqust
“Euronews”un “No comment” rubrikasında Bakıda keçirilən Dünya Skaut Konfransından görüntülər verilib
13:54
18 Avqust
Qreq Turpi: Dünya Skaut Komitəsinə məhz Bakıda sədr seçildiyim üçün qürur duyuram
12:45
18 Avqust
Strateji yol xəritələri qeyri-neft sektorunun dirçəlişi baxımından böyük əhəmiyyətə malikdir
12:31
18 Avqust
Boliviyanın xarici işlər naziri ulu öndər Heydər Əliyevin məzarını və Şəhidlər xiyabanını ziyarət edib
12:14
18 Avqust
Azərbaycanda əhalinin nominal gəlirləri 7,5 faiz artıb
12:06
18 Avqust
Müəllimlərin işə qəbulu üzrə müsabiqənin vakansiya seçiminin nəticələri açıqlanıb
11:59
18 Avqust
Bakıda Dünya Skaut Komitəsinin yeni sədri və sədr müavinləri seçilib
11:06
18 Avqust
Azərbaycan Barselonada törədilmiş terror aktlarını qəti şəkildə pisləyir
11:04
18 Avqust
Gürcü rejissorunun filmi “YARAT” da nümayiş ediləcək
10:59
18 Avqust
Azərbaycan sahibkarları “Moldova Biznes Həftəsi 2017”yə dəvət olunurlar
10:36
18 Avqust
Skaut Raxşan Pereyra: Bakı konfransı yüksək səviyyəli təşkilatçılığı ilə fərqlənir
10:19
18 Avqust
Ermənistan ordusunda qətl və intihar halları artır
10:15
18 Avqust
Birjalarda neftin qiyməti
10:07
18 Avqust
“Neues Deutschland” qəzetində Azərbaycandan bəhs olunub
10:01
18 Avqust
Çimərlik həndbolu üzrə ikinci ölkə çempionatına start verilir
09:57
18 Avqust
Ermənistan silahlı qüvvələri atəşkəs rejimini 112 dəfə pozub
17:23
17 Avqust
Bir sıra ölkələrin prezidentlərinin və sabiq prezidentlərinin övladları Azərbaycana gələcək
17:20
17 Avqust
Yusif Abdullayev: Rəqabətqabiliyyətli və ixracyönümlü məhsul istehsalının artırılması prioritet istiqamətlərdəndir
17:05
17 Avqust
Bu ilin birinci yarısında Bakı–Tbilisi–Ceyhan əsas ixrac neft boru kəməri vasitəsilə təqribən 17 milyon ton xam neft ixrac edilib
16:33
17 Avqust
Azər Badamov: Tütünçülüyün inkişafı üçün bölgələrimizdə geniş potensial mövcuddur
16:08
17 Avqust
Dünya Skaut Forumu müxtəlif ölkələrin tarixi və mədəniyyəti ilə tanış olmaq üçün nadir imkan yaradır
15:36
17 Avqust
Sevinc Fətəliyeva: Multikulturalizm Azərbaycanda dövlət siyasətinin tərkib hissəsinə, həm də həyat tərzinə çevrilib
15:09
17 Avqust
Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri qəzeti: Bakı sadəliyin, sakit yaşamın ünvanıdır
14:36
17 Avqust
Azərbaycan-Koreya parlamentlərarası əlaqələrinin inkişafı ilə bağlı məsələlər müzakirə edilib
14:34
17 Avqust
Əhalinin banklardakı əmanətlərinin 73,4 faizi xarici valyutada qoyulub
14:07
17 Avqust
2025-ci ilə dünyada 5G şəbəkələrinə qoşulmaların sayı 1,4 milyard olacaq
13:51
17 Avqust
Pakistanlı Zubair Lodhi: Biz şahidi olduq ki, skautinqin ideyaları Azərbaycan cəmiyyətinə çox yaxındır
13:48
17 Avqust
Yeni mənzil alan mətbuat işçiləri Azərbaycan Prezidentinə minnətdarlıq edirlər
13:06
17 Avqust
MM-in komitə sədri: Azərbaycan iqtisadiyyatının şaxələndirilməsinin təmin olunması məqsədilə sistemli tədbirlər icra olunur
12:48
17 Avqust
Sentyabrda VIII Rusiya-Azərbaycan Regionlararası Forumu keçiriləcək
12:21
17 Avqust
Dünya Bankı Azərbaycan hökumətinə özəl sektorun kreditləşdirilməsi üzrə yeni mexanizm hazırlamağa kömək etməyə hazırdır
12:02
17 Avqust
Azərbaycanlı nümayəndə ilk dəfə olaraq Dünya Skaut Hərəkatı Təşkilatında aparıcı vəzifəyə seçilib
11:09
17 Avqust
Bakı konfransı Dünya Skaut Hərəkatının inkişafına mühüm töhfə verəcək
10:58
17 Avqust
Azərbaycanda dəniz nəqliyyatı ilə daşınan sərnişinlərin sayı 14,4 dəfə artıb
10:49
17 Avqust
Bu gün Müslüm Maqomayevin anadan olmasının 75 illiyidir
10:25
17 Avqust
Paris-2017: Bersi Arena güləş üzrə dünya çempionatına hazırdır
10:22
17 Avqust
Ermənistan silahlı qüvvələri sutka ərzində atəşkəsi 117 dəfə pozub
10:19
17 Avqust
Avstraliyalı nazir: Azərbaycan regionda strateji baxımdan çox əhəmiyyətli ölkədir
18:03
16 Avqust
Fransalı skaut: Skaut hərəkatı Azərbaycanda daha geniş vüsət alacaq
17:51
16 Avqust
Ali təhsil müəssisələrinin magistraturalarına 6361 bakalavr qəbul olunub
16:53
16 Avqust
Azərbaycan-Polşa əməkdaşlığının inkişafı ilə bağlı məsələlərə dair müzakirələr aparılıb
16:49
16 Avqust
MM-in deputatı: Bakı nüfuzlu beynəlxalq tədbirlərin keçirilməsi üçün ən əhəmiyyətli məkanlardan biridir
16:42
16 Avqust
Sevinc Fətəliyeva: Azərbaycanla Türkmənistan arasında siyasi, iqtisadi, humanitar istiqamətlərdə əməkdaşlığı dərinləşdirmək üçün geniş imkanlar yaranıb
16:14
16 Avqust
İspaniya portalı “Qarabağ”ın “Kopenhagen” üzərindəki qələbədən bəhs edir
16:00
16 Avqust
Rektor tələbə adını qazanan abituriyentlərin sənəd qəbulu prosesi ilə tanış olub
15:56
16 Avqust
Əli Həsənov: Müsəlman ölkələrinin həmrəyliyi güclənməsə, proseslər elə bu cür də davam edəcək
15:41
16 Avqust
Pan Gi Mun: Azərbaycan-Koreya əlaqələrini genişləndirmək üçün böyük potensial var
15:36
16 Avqust
Valeh Ələsgərov: Azərbaycan gənc dövlət olmasına baxmayaraq, beynəlxalq əhəmiyyətli tədbirlərin keçirilməsində böyük təcrübəyə malikdir
15:27
16 Avqust
Dohyun Kim: Dünyada ilk dəfədir ki, bu qədər skaut bir araya gəlib
15:05
16 Avqust
Riçard Hoqland: Biz Dağlıq Qarabağ münaqişəsi tərəflərini yekun qərar qəbul etməyə məcbur edə bilmərik
14:39
16 Avqust
Skautinq həvəs deyil, həyat tərzidir
14:22
16 Avqust
Xarici müəssisə və təşkilatlar əsas kapitala 5 milyard manatdan çox vəsait yönəldib
13:59
16 Avqust
Dövlət büdcəsinin gəlirləri 9,4 milyard manat, xərcləri isə 9,7 milyard manat olub
13:38
16 Avqust
Seymur Orucov: Bu hadisə Azərbaycan gəncləri üçün də əlamətdardır

Video

 

Müsahibə

»»»
 

Müəlliflər


»»»
ARXİV
B Be Ça Ç Ca C Ş
1 2 3 4 5
6 7 8 9 10 11 12
13 14 15 16 17 18 19
20 21 22 23 24 25 26
27 28 29 30 31
HAVA HAQQINDA
Bakı
gündüz+29 +34
gecə+22 +25