Ana səhifə »  Dünya »  “Brexit”in Qərb siyasətinə təsiri: üç mövqenin əsas cəhətləri
A+   Yenilə  A-
“Brexit”in Qərb siyasətinə təsiri: üç mövqenin əsas cəhətləri

Böyük Britaniyanın Avropa İttifaqını tərk etməsi barədə qərarını Qərb analitikləri intensiv surətdə analiz edirlər. Son aylarda ABŞ və Avropanın “beyin mərkəzləri”nin əməkdaşları bu məsələyə ciddi önəm veriblər. Onlar müxtəlif aspektlərdə problemi təhlil edir və müvafiq proqnozlar verirlər. Biz onların sırasından maraqlı hesab etdiyimiz üç mövqeni seçib, təhlil etməyə çalışmışıq. Hətta qısa analizlər belə göstərir ki, “Brexit”, sözün həqiqi mənasında, Qərb siyasi mühitini qarışdırıb. Analitiklər Avropa siyasi şüurunun bir çox özəlliklərini önə çıxarırlar. Məlum olur ki, “Brexit” dərin siyasi-ideoloji və geosiyasi proseslərin birbaşa nəticəsi imiş. Bu prosesdə bütövlükdə Avropa siyasətinin qüsurları öz ifadəsini tapıb. “Brexit”ə bu prizmadan nəzər salmış olsaq, onda kifayət qədər maraqlı və düşündürücü məqamları görə bilərik.
“Antisiyasətin yüksəlişi və populizm”: “Brexit”ə daxildən baxış
Qərb ekspert-analitik mərkəzləri “Brexit”in Avropa İttifaqının (Aİ) siyasi gələcəyinə mümkün təsirlərini təhlil etməkdədirlər. Bu istiqamətdə tədqiqatlar nəinki səngimir, hətta yeni dinamika alır. Mütəxəssislər bu olayın ümumilikdə Avropa üçün nə kimi yeni geosiyasi, hərbi və iqtisadi faktorları önə çəkəcəyi barədə proqnozlarını verirlər. Bu mövzuda “beyin mərkəzləri”nin son dövrlərdə apardıqları analizlərə təhlili yanaşdıqda “Brexit”lə bağlı maraq doğuran geosiyasi özəllikləri görmək olar.
Onların sırasından üç maraqlı mövqeni vurğulamaq olar. Birincisinə görə, “Brexit” özlüyündə siyasi fakt olaraq “populizmin və antisiyasətin yüksəlişinin klassik nümunəsidir” (bax: məs., Ben Wellings, Annmarie Elijah, Emma Vines. Why De Gaulle would applaud Brexit / Australian Institute of International Affairs, 30 iyun 2016). Burada Böyük Britaniya ictimaiyyətinin Aİ-nin sıralarını tərk etmək qərarının sıx bağlı olduğu uzun illər həyata keçirilən siyasətin səmərəsizliyinin dərin köklərinin mövcudluğu ifadə edilib. Bir sözlə, həmin qərar bu günün hadisəsi deyil. Avropa siyasəti məzmunca getdikcə daha populist olur, əhalinin başlıca tələblərini yerinə yetirə bilmir. Siyasi təsisatlar insanların əhval-ruhiyyəsini tuta bilmir.
Müəlliflərin fikrincə, məsələnin mühüm aspekti ikipartiyalı sistemin zamanın şərtlərinə uyğun siyasi mübarizə aparmaq potensialının azalmasından ibarətdir. Faktiki surətdə ikipartiyalı sistem peşəkar səviyyədə bu mənfi tendensiyanın qarşısını ala bilən mövqe nümayiş etdirmir. Əgər İngiltərə siyasi isteblişmenti və parlamenti reallığa uyğun kurs həyata keçirsəydi, “Brexit”ə ehtiyac qalmazdı. Bu mənada “Brexit”in səbəbi yaranmış situasiyadan dərin narazılığı ifadə edir. Söhbət britaniyalıların siyasi ehtiyaclarının peşəkar səviyyədə ödənilməməsindən gedir.
Məsələnin başqa tərəfi Brüsselin siyasi fəaliyyətinin yetərincə səmərəli olmamasına və müasir tələblərə uyğun gəlməməsinə bağlıdır. Aİ daxilində sosial-psixoloji əhval-ruhiyyənin nəbzini uzun müddət düzgün hiss edə bilməyiblər. Belə çıxır ki, “Brexit”, əslində, Qərb siyasətinin zəif aspektlərini üzə çıxarıb. Bu cür vəziyyət müəyyən mənada təşkilat daxilində siyasi-ideoloji qeyri-müəyyənliyin varlığını təsdiqləməkdədir.
Onda reallıqda proseslərin “Brexit”lə bitmədiyi, əksinə, daha vacib hadisələrin başladığını demək olar. Avstraliyalı müəlliflərin mövqelərinin ən maraqlı aspekti bundan ibarətdir. Çünki əgər başqa dövlətlər həm Böyük Britaniya, həm də Aİ ilə münasibətləri bu məqamı diqqətə alaraq quracaqlarsa, həqiqi mənada geosiyasi mühitdə əhəmiyyətli dəyişikliklər baş verə bilər.
Geriyə dönüş: Qordonun tərs sualı
Maraq doğuran ikinci mövqe “Council on Foreign Relations” (Beynəlxalq Münasibətlər Şurası) adlı tədqiqat təşkilatının eksperti Filip Qordon tərəfindən ifadə olunub. O, “Brexit”i fərqli müstəvidən təhlil edir. F.Qordon “Britaniya Aİ-də necə qalacaq?” sualını qoyur (bax: Philip Gordon. How Britain Stays in the EU / “Politico Magazine”, 30 iyun 2016).
Müəllif hesab edir ki, səsvermənin nəticəsi hələlik “Brexit”in dönməz proses olması demək deyil. Britaniya cəmiyyəti müəyyən məqamda mövqeyini dəyişə bilər. Bu, ölkənin Aİ-dən çıxması ilə bağlı iki il müddətində aparılacaq danışıqlar zamanı aydın ola bilər. Mümkündür ki, britaniyalılar təşkilatdan çıxmaqla hansı problemlərlə üzləşəcəklərini anladıqdan sonra Devid Kemeronun 2016-cı ilin fevralında qoyduğu şərtlər daxilində Avropa İttifaqında qalmağa üstünlük versinlər. Məhz onda ingilislər “həqiqi mənada “Brexit” nə deməkdir?” sualına cavab verə bilərlər (bax: əvvəlki mənbəyə).
F.Qordona görə, bu səbəbdən “Brexit” “qeyri-müəyyənliklər içində batır” (bax: əvvəlki mənbəyə). O, süründürməçi xarakter alıb, uzun müddət davam etsə, yuxarıda qaldırılmış “Britaniya Aİ-də necə qalacaq?” sualı mütləq meydana çıxarılacaq. Buna Brüsselin hansı reaksiya verəcəyini demək çətindir. Lakin “Brexit”in bu cür qiymətləndirilməsi Avropa siyasi şüurunda onunla bağlı fikirlərin dəyişməkdə olduğunu göstərir.
Maraqlıdır ki, F.Qordon hər bir halda Britaniyanın təşkilatdan çıxmasının süründürməçi və uzunmüddətli proses olacağını düşünür. Burada Fransa, Almaniya və Amerikada hakimiyyətə kimlərin gələcəyinin də təsiri olacaq (bax: əvvəlki mənbəyə).
Güclü faktorlardan biri Britaniyanın yeni şərtlər daxilində Avropa bazarına müdaxiləsi ilə əlaqəlidir. Brüssel London üçün güzəştli şərait yaratmağa elə də maraq göstərmir. Lakin İngiltərə Avropa bazarlarına lazımi səviyyədə daxil ola bilməsə, onun iqtisadi və geosiyasi statusu haqqında birmənalı fikir bildirmək çətin olacaq. Konkret deyilsə, britaniyalıların ümid etdikləri daha yüksək geosiyasi mövqeyə nail olma istəyi qarşısında ciddi əngəllər çıxacaq. Həmin kontekstdə F.Qordon Şotlandiyanın da tutacağı mövqeyə əhəmiyyət verir.
Bunlardan belə nəticə çıxarmaq olar ki, bir sıra Qərb mütəxəssisləri “Brexit”in bütövlükdə Avropa siyasətini qeyri-müəyyənliklərin və risklərin kəsişdiyi bir nöqtəyə apara biləcəyi qənaətindədirlər. Bu, təşkilatın taleyində həlledici seçim anı ola bilər. O cümlədən London yenidən Aİ üzvlüyünə can atar. Heç şübhəsiz, bu variantda Avropa İttifaqının siyasi cəlbediciliyinin artmasına inam ifadə olunmaqdadır.
Bunun reallığa çevrilməsi isə ekspertin vurğuladığı kimi, Britaniya və Aİ-nin xarici siyasətinin kəsişə biləcəyi nöqtədən və strateji seçimdən asılı olacaq. Bu da kifayət qədər mürəkkəb şəraitdə qərar qəbul etmək anlamına gəlir. Bizim diqqət yetirmək istədiyimiz üçüncü mövqe də bu kontekstdə əhəmiyyətli məqamları üzə çıxarır.
Silah ixracatı: “Brexit” Aİ-nin mövqeyini zəiflədirmi?
Üçüncü mövqe Stokholm Sülh Problemlərinin Tədqiqi İnstitutunun silahlara nəzarət proqramının həmdirektoru Mark Bromley tərəfindən irəli sürülüb. O, “Brexit”in Avropa siyasi-hərbi strukturuna silahlara nəzarət və onların ticarəti qaydaları müstəvisində nəzər salır (bax: Mark Bromley. Brexit and export controls: Entering uncharted waters / Stockholm International Peace Research Institute (SIPRI), 1 iyul 2016). Ekspertin fikrincə, Britaniyanın Aİ-ni tərk etməsi beynəlxalq miqyasda silah ixracatına nəzarəti zəiflədəcək. Bu baxımdan Aİ-nin BMT Təhlükəsizlik Şurasında yalnız bir təmsilçisinin (Fransanın) qalması problemin həllinə mənfi təsir göstərəcək. Çünki bütün məsələlərdə olduğu kimi, silah ixracatı kimi vacib məsələdə də BMT TŞ-də Aİ-nin mövqeyini müdafiə etmək çətinləşəcək.
Burada müəllifin üstündən sükutla keçdiyi bir məqam gözə çarpır. Məsələ ondan ibarətdir ki, BMT TŞ-də daimi üzvlər fəaliyyətlərində ədalət və balanslılıq prinsipinə deyil, öz korporativ maraqlarını müdafiə etməyə üstünlük verirlər. Bu halda da qərbli ekspertləri, ümumiyyətlə, silahsızlaşma deyil, Aİ-nin beynəlxalq aləmdə mövqeyinin zəifləməsi ehtimalı narahat edir.
Aİ ölkələrinin silahların ixracatına nəzarəti məsələsi də bu aspektdə nəzərdən keçirilir. O cümlədən Britaniyanın Səudiyyə Ərəbistanına silah satmasına Avropa İttifaqının nəzarət edə bilməməsi daha mürəkkəb vəziyyət yarada bilər. M.Bromley hesab edir ki, Ər-Riyadın yeni təkmil silahlar əldə etməsi Yaxın Şərqdə qüvvələr balansını poza bilər ki, bu da ümumən Qərbin geosiyasi maraqlarına uyğun deyil.
Bunların yekunu olaraq, Aİ-nin silah ixracatına vahid nəzarət sistemi yarada bilməsinə böyük şübhələrlə yanaşılır. Britaniya da öz maraqlarına uyğun hərəkət edərək Brüsselə hansısa hesabat vermək fikrinə düşməyəcək. Londonun bu nümunəsi təşkilatın digər üzvlərini də cəsarətləndirə bilər. Həmin prosesi çox təhlükəli hesab edən ekspert onun bütövlükdə Qərb geosiyasi mühitinə mənfi təsir göstərəcəyini proqnozlaşdırır. Vəziyyət elə həddə çata bilər ki, Aİ-nin özündə təhlükəsizliyin təminində xaotik durum yaranar. Xüsusilə Yaxın Şərq ölkələrinin sürətli silahlandırılması bumeranq effekti verər.
Beləliklə, “Brexit”in bütövlükdə Qərbin geosiyasi vəziyyətinə mümkün təsirləri hələ də analitiklərin maraq dairəsindədir. Son dövrlərdə ekspertlərin apardıqları təhlillər göstərir ki, həmin məsələ ilə bağlı mövqelər fərqlidir. Lakin bədbin tonda fikirlər üstünlük təşkil edir. Əksər mütəxəssislər “Brexit”in Aİ-yə böyük zərər yetirəcəyini, ümumən geosiyasi və hərbi proseslərə Qərb tərəfindən nəzarətin zəifləyəcəyini proqnozlaşdırırlar. Lakin o da maraqlıdır ki, bütün bunların səbəbini ekspertlər daha çox Aİ-nin daxilində gedən siyasi-ideoloji proseslərdə görürlər.
Newtimes.az

 
  • Oxunub:  12720  |  
  • Tarix:  02-02-2017  |  
  •    Çap et   |  
Get Adobe Flash player
Sənaye parklarının yaradılması qeyri-neft iqtisadiyyatının inkişafına mühüm töhfələr verir

15:37
24 May
Elman Nəsirov: Rüstəm İbrahimbəyov azərbaycanlı ad və soyadı daşısa da, əslində onun bütün mahiyyəti ermənidir
15:28
24 May
“İstiqlal düşüncələri. Cümhuriyyətə aparan yol” kitabının təqdimatı olub
15:24
24 May
MM-in deputatı: Görünən odur ki, Sarkisyanı əvəzləyən Nikol Paşinyan onun yolu ilə getməkdədir
15:18
24 May
Donald Tramp: Qarşıdan gələn aylar Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həlli üçün imkanlar açacaq
15:13
24 May
Aleksandr Mişenko: Azərbaycan-Ukrayna elmi konfransı ölkələrimiz arasında elmi əməkdaşlığa öz töhfəsini verəcək
15:12
24 May
“Leyli və Məcnun” operasının səhnəyə qoyulmasının 110 illiyi qeyd olunub
14:50
24 May
Milli Məclisin elm və təhsil komitəsinin növbəti iclası keçirilib
14:33
24 May
Prezident İlham Əliyev Qaradağ rayonunda yenidən qurulan Lökbatan-Qobu avtomobil yolunun açılışında iştirak edib
14:32
24 May
Cümhuriyyətimizin 100 illiyi Azərbaycan Həmkarlar İttifaqları Konfederasiyasında qeyd edilib
14:13
24 May
Sofiyada “Azərbaycanın arxeoloji irsi” mövzusunda sərgi təşkil olunub
14:06
24 May
“Heydər Əliyev: Şəxsiyyət, Missiya, İrs” tarixi-sənədli sərgisinin yekunları ilə əlaqədar Moskvada kataloq nəşr edilib
14:03
24 May
Beynəlxalq fənn olimpiadalarının qalibləri istənilən ixtisaslar üzrə ali təhsil müəssisələrinə müsabiqədənkənar qəbul ediləcəklər
12:55
24 May
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti parlamentində asılan Dövlət bayrağı hökumətə təqdim olunub
12:49
24 May
Prezident İlham Əliyev Bakının Qaradağ rayonunda məcburi köçkünlər üçün salınmış “Qobu Park” yaşayış kompleksinin açılışında iştirak edib
12:39
24 May
Rüstəm İbrahimbəyov “Qafqaz üçlüyü” filmi ilə özünə siyasi dividend qazandırır
12:37
24 May
Sona Vəliyeva: Vaxtilə əsərləri ilə özünü tanıdan Rüstəm İbrahimbəyov bu gün özünə nifrət qazandırır
12:36
24 May
Azərbaycan nümayəndə heyətinin Türkiyəyə səfəri davam edir
12:26
24 May
Diaspor fəalı: Bu film göstərir ki, Rüstəm İbrahimbəyov açıq şəkildə ermənilərin maraqlarına xidmət edir
12:01
24 May
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dünya tarixinin ən demokratik dövlət qurumlarından biridir
11:51
24 May
Beynəlxalq Valyuta Fondu Azərbaycanı regionun ən varlı, Ermənistanı isə ən kasıb ölkəsi adlandırıb
11:44
24 May
Heydər Əliyev Fondunun təşkilatçılığı ilə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin 100 illiyi Parisdə təntənə ilə qeyd edilib
11:30
24 May
Bakıda “Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti: dövlət-din münasibətləri” mövzusunda konfrans keçirilib
10:52
24 May
Eldəniz Səlimov: Ölkəmizdə qeyri-neft sənayesi uğurla inkişaf edir
10:50
24 May
Bilal Dündar: “Qafqaz üçlüyü” filminin ermənilərin sifarişi ilə çəkilməsinə heç bir şübhəm yoxdur
10:40
24 May
Mübariz Qurbanlı Ramazan ayında azanların müxtəlif vaxtlarda səsləndirilməsi ilə bağlı xəbərdarlıq edib
10:36
24 May
Hikmət Babaoğlu: Rüstəm İbrahimbəyov xalqına xəyanət, dövlətinə qarşı düşmənçilik etdi
10:30
24 May
Elçin Əhmədov: “Qafqaz üçlüyü” filmi Azərbaycana və azərbaycanlılara qarşı dərin nifrətin açıq təzahürüdür
10:29
24 May
Ermənistan silahlı qüvvələrinin bölmələri atəşkəs rejimini 100 dəfə pozub
10:24
24 May
Heydər Əliyev Mərkəzində "Moda məkanı" sərgisi açılacaq
09:52
24 May
Diasporla İş üzrə Dövlət Komitəsinin sədri TBMM-in sədri ilə görüşüb
09:48
24 May
Elman Rüstəmov: 200 manatlıq əsginasların hazırlanmasında ən müasir mühafizə elementlərindən istifadə olunub
09:40
24 May
Hədiyyə yağışlı may ayı
09:25
24 May
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin 100 illiyi İsveçrədə qeyd edilib
23:14
23 May
Xəyanətkar Rüstəm İbrahimbəyovun erməni sevgisindən doğan “Qafqaz üçlüyü”
20:35
23 May
Bakıda qafqazşünas alimlər Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin region ölkələri ilə münasibətlərini araşdırırlar
18:12
23 May
Sədaqət Vəliyeva: Rüstəm İbrahimbəyovun əməlləri onun Azərbaycan xalqına nifrətinin göstəricisidir
18:10
23 May
Zakir Həsənov Anjey Kaspşiklə görüşüb
17:58
23 May
Milli Məclisin müdafiə, təhlükəsizlik və korrupsiya ilə mübarizə komitəsinin iclası keçirilib
17:55
23 May
Oqtay Əsədov Aytən Mustafazadəni təltif edib
17:52
23 May
Rüstəm İbrahimbəyovun ermənilərin bədbəxtliklərində “vəhşi azərbaycanlıları” günahkar bilməsi filmi haqda
17:50
23 May
"Rüstəm İbrahimbəyovun mənəviyyatı da günahsız insanların qanına bulaşıb"
17:49
23 May
2026-cı il dünya çempionatının Bakıda təqdimatı olub
17:48
23 May
Vüqar Rəhimzadə: “Rüstəm İbrahimbəyovun damarında erməni qanı axır”
17:43
23 May
Rəcəb Tayyib Ərdoğan: Azərbaycanın qazandığı böyük uğurlar və beynəlxalq arenada əldə etdiyi nüfuzlu mövqe Türkiyə üçün də qürur mənbəyidir
17:43
23 May
Petro Poroşenko: Müstəqilliyinin bərpa edildiyi andan Azərbaycan ardıcıl və prinsipial xarici siyasət parır
17:37
23 May
Aqiyə Naxçıvanlı: Tarixin hər bir mərhələsində ailə cəmiyyətin inkişafında mühüm rol oynayıb
17:32
23 May
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin 100 illik yubileyi Hindistanda da qeyd edilib
17:25
23 May
Siyavuş Novruzov: "Rüstəm İbrahimbəyov filmdə qorxaq azərbaycanlı obrazını yəqin ki, özünü düşünərək yaradıb"
17:04
23 May
“ADA” Universitetində tələbə startap layihələri qiymətləndirilib
17:01
23 May
Əli Həsənov: "Mən çox istərdim ki, hər bir azərbaycanlı milli mənsubiyyətini itirən "məşhur ssenarist"ə münasibət bildirsin"
16:58
23 May
Kənd təsərrüfatı naziri Yevlaxda bölgə vətəndaşları ilə görüşüb
16:44
23 May
Milli Məclisdə “Azərbaycan ailə modeli: müasirlik və dəyərlər” mövzusunda tədbir keçirilib
16:42
23 May
Mir Cəlalın xatirəsinə həsr olunan hekayə müsabiqəsinin qalibləri mükafatlandırılıb
16:03
23 May
Ağır atletika üzrə Azərbaycan birinciliyi keçiriləcək
15:45
23 May
Şəhid əsgərin təltif olunduğu “Şücaətə görə” medalı ailəsinə təqdim edilib
15:31
23 May
Özbəkistan nümayəndə heyəti üçün Əmək Müqaviləsi və Məşğulluq Alt-Sistemlərinə dair təqdimat olub
15:21
23 May
Albaniyada Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin 100 illiyi ilə bağlı tədbirlər keçirilib
15:18
23 May
Fəzail İbrahimli: Xalq Cümhuriyyətinin yaradılması milli dövlətçilik tariximizdə şərəfli yer tutur
15:15
23 May
Azərbaycan Astanada keçirilən “KADEX-2018” beynəlxalq müdafiə sərgisində iştirak edir
15:14
23 May
Dilarə Seyidzadə: Xalq Cümhuriyyətinin yaradılması Azərbaycan xalqının XX əsrin əvvəllərində azadlıq və müstəqillik uğrunda mübarizəsinin qanunauyğun yekunu kimi qəbul edilməlidir
15:11
23 May
Gəncədə Ulu öndərin 95-ci ildönümünə həsr edilmiş silsilə tədbirlər davam edir
14:33
23 May
Siyavuş Novruzov: "Qız qaçırmanı insan oğurluğu ilə eyniləşdirmək düzgün deyil"
14:16
23 May
Milli Kitabxananın 95 illiyinə həsr edilən sərgi açılıb
14:09
23 May
NATO generalları: Azərbaycan zabitləri Alyansın tərəfdaş ölkələrindən olan həmkarları üçün layiqli nümunədirlər
13:01
23 May
23 may Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyi əməkdaşlarının peşə bayramıdır
13:00
23 May
Ədliyyə Nazirliyində Avropa Şurasının nümayəndəsi ilə görüş keçirilib
12:53
23 May
“Mülki müdafiənin və tibbi yardımın əsasları” kitabının təqdimatı olub
12:43
23 May
Milli Məclisdə “Azərbaycan ailə modeli: müasirlik və dəyərlər” mövzusunda tədbir keçirilir
12:40
23 May
Bakı Şopinq Festivalında alış-verişlərinizdən geri qayıdacaq məbləği kartınıza alın!
12:27
23 May
“Müsəlman Şərqində ilk demokratik respublika” adlı elmi-praktik konfransı keçirilib

Video

 

Müsahibə

 

Müəlliflər


»»»
ARXİV
B Be Ça Ç Ca C Ş
1 2 3 4 5
6 7 8 9 10 11 12
13 14 15 16 17 18 19
20 21 22 23 24 25 26
27 28 29 30 31
HAVA HAQQINDA
Bakı
gündüz+25 +30
gecə+17 +21