Ana səhifə »  Dünya »  Mərkəzi Asiya: 2017-ci ildə qeyri-sabitlik təhlükəsi
A+   Yenilə  A-
Mərkəzi Asiya: 2017-ci ildə qeyri-sabitlik təhlükəsi

Dünyanın müxtəlif regionlarında cərəyan edən geosiyasi proseslərin mümkün nəticələrini mütəxəssislər intensiv surətdə analiz edirlər. Beynəlxalq tədbirlərdə bu məsələlər geniş müzakirə olunur. Müəyyən qənaətlər əldə edilir. Maraqlıdır ki, bütün hallarda ekspertlər regional proseslərə qlobal kontekstdə yanaşmağa üstünlük verirlər. Bu o deməkdir ki, 2017-ci ildə ayrı-ayrı regionlarda geosiyasi hadisələr qlobal səviyyədə özünü göstərəcək faktorlardan birbaşa asılı olacaq. Konkret desək, bir sıra maneələrə baxmayaraq, dünya miqyasında qloballaşma özünün yeni mərhələsinə qədəm qoya bilər. O cümlədən coğrafi baxımdan Mərkəzi Asiya regionuna yaxın olan iki böyük dövlət arasında güzəştsiz rəqabət yarana bilər. Artıq ekspertlər bunun müəyyən əlamətlərindən bəhs edirlər. Konkret olaraq, Rusiya və Çin Mərkəzi Asiyada nüfuz uğrunda mübarizələrinə yeni dinamika verə bilərlər. Bu müddəalar işığında Mərkəzi Asiyanı silkələyə biləcək faktorların analizi böyük maraq doğurur.
Qloballaşmaya yeni təkan fonunda: regional rəqabətin güclənməsi
Getdikcə daha çox mütəxəssis dünya səviyyəsində geosiyasi və iqtisadi təşəbbüsün Şərqə keçdiyi haqqında fikir bildirir. Bu proses özlüyündə əvvəllər bir çoxlarının alışmadığı mənzərənin formalaşması ilə müşayiət olunur. Çinin dövlət başçısı Si Szinpinin Davos forumundakı çıxışı məhz bu effekti yaradıb. Müxtəlif səviyyələrdə ifadə edilən fikirlər göstərir ki, Pekinin atdığı addım dünya miqyasında maraq doğurur. Si Szinpin də məruzəsində çox aktual problemlərdən bəhs edib (bax: World Economic Forum Annual Meeting, 17-20 January 2017, Davos-Klosters, Switzerland).
Çin rəhbəri qlobal iqtisadi inteqrasiyadan imtina etməyi doğru hesab etmədiyini bildirib. O, qloballaşmaya yeni nəfəs verməyi təklif edib. Bunun üçün nüvə silahlarının məhvinin lazım olduğunu deyib. Böyük dövlətlər liderlik ambisiyalarından əl çəkməli və kiçik dövlətlərin maraqlarına hörmətlə yanaşmalıdırlar (bax: əvvəlki mənbəyə).
Si Szinpinin bu kimi fikirləri bütün dünyada böyük əks-səda doğurub. Henri Kissincer bununla bağlı deyib ki, “Prezident Sinin dedikləri dünya üçün prinsipial əhəmiyyət kəsb edir” (bax: əvvəlki mənbəyə). Eyni fikri demək olar ki, dünyanın bütün böyük dövlətlərinin siyasi dairələri bölüşürlər. Hətta proseslərin bu cür dinamika alması bır sıra dairələri qorxuya salmaqdadır. Hər bir halda, artıq şübhə doğurmur ki, qlobal geosiyasətdə prinsipial dəyişikliklər yeni dinamika alıb və Çin qloballaşma prosesində aparıcı rol oynamağa hazırdır.
Bu fikirlərin fonunda 2017-ci ildə bizim regiona yaxın bölgələrdə hansı proseslərin üstünlük təşkil edə biləcəyi maraq doğurur. Çünki geosiyasi aparıcılıq Şərqə meyillənirsə, onda həmin məkanda yerləşən dövlətlərə istiqamətlənmiş siyasət də yeni məzmun kəsb edə bilər. Bu aspektdə Mərkəzi Asiyanı bu il hansı hadisələrin gözlədiyi maraq doğurur. Həmin kontekstdə “Stratfor”un Mərkəzi Asiya ilə bağlı verdiyi proqnozlara nəzər salaq.
Bu məsələyə ABŞ-ın bu analitik mərkəzi ümumasiya prosesləri kontekstində baxır. Orada vurğulanır ki, Rusiya 2017-ci ildə Asiya istiqamətində fəallığını gücləndirəcək. Moskva və Tokio sərmayə və energetik razılaşmalara daha çox fikir verməyə başlayacaqlar. Kreml Cənubi Koreya ilə də iqtisadi əlaqələrini genişləndirmək xəttini seçəcək. Lakin bu zaman ənənəvi dostu olan Şimali Koreyanın maraqlarına zidd addım atmaq istəməyəcək.
Bu kimi məqamlarla yanaşı, Rusiya-Çin münasibətləri 2017-ci ildə daha da güclənə bilər. İki ölkə arasında iqtisadi, mədəni, hərbi, enerji və kibertexnologiyalar sferalarında əməkdaşlıq inkişaf edəcək. Ancaq bütövlükdə Moskvanın siyasəti “Çin və Yaponiya ilə bir-birindən asılı olmayan siyasət yeritməklə və onların heç birinə üstünlük verməməklə regionda mövqeyini möhkəmlətməyə xidmət edəcək” (bax: 2017 Annual Forecast: Eurasia / “www.stratfor.com”, 27 dekabr 2016).
“Daha çox aktivlik” prinsipi: Moskva-Pekin xəttinin gərginlikləri
Belə çıxır ki, Moskvanın 2017-ci ildə Asiya istiqamətində əsas siyasi kursu “Şərq cəbhəsində daha çox aktivlik” (“Stratfor”) prinsipinə əsaslanacaq. Bu prosesdə ona daha çox öz daxilindəki problemlər mane ola bilər. “Stratfor”un analitikləri hesab edirlər ki, Rusiya “evdə” bir sıra çətinliklərlə üzləşə bilər ki, bu da onun Şərq istiqamətində fəallığını azaldar. Bu, Rusiyanın hakimiyyət eşelonlarında müəyyən təmizləmə prosesi ilə müşayiət oluna bilər. Əsasən avtoritar xarakterli addımlar atılar. Nəticədə, “ev problemləri” bir qədər də kəskinləşər.
Bütün bunlar Moskvanın Mərkəzi Asiya siyasətinə birbaşa təsir edə bilər. Həmin kontekstdə bu regionda Rusiya ilə Çin arasında rəqabət xeyli güclənər. Bu, həmin regionda qeyri-sabitliyə ciddi təkan verər. Bütövlükdə 2017-ci il Mərkəzi Asiya üçün qeyri-sabitlik dövrü ola bilər. Bunun səbəblərindən biri böyük güclərin həmin region uğrunda geosiyasi mübarizəsinin şiddətlənməsi ilə əlaqəlidirsə, bununla yanaşı, başqa faktorlar da vardır.
Onların sırasında terrorçuların daim hücum təhlükəsinin mövcud olması ayrıca yer tutur. Xüsusilə İŞİD və “əl-Qaidə” Mərkəzi Asiya ölkələri üçün təhdiddir. Bunun fonunda son zamanlar Mərkəzi Asiyadan çıxan gənclərin İŞİD sıralarında fəallaşması təhlükə siqnalıdır. Rusiya FTX-sinin verdiyi məlumata görə, həmin təhlükə xeyli güclənib və hətta şimal istiqamətində onlar irəliləyərək Rusiya ərazisinə daxil ola bilərlər.
İndi İŞİD Əfqanıstanda güclü olsa da, Qırğızıstan, Tacikistan, Özbəkistan və Qazaxıstan istiqamətlərində fəaliyyətinə ara vermir. Burada region üçün narkoticarətin yaratdığı riski ayrıca vurğulamaq lazımdır. Bu məsələ hazırda orada o qədər aktuallaşıb ki, regionun iqtisadi sisteminə ciddi mənfi təsirdən danışırlar. Təbii ki, bunun fonunda təhlükəsizlik faktoru daha da aktual görünür. İstanbulda “Reina” terrorunu məhz Mərkəzi Asiya kökənli gəncin həyata keçirməsi çox ciddi siqnaldır. Heç kəs şübhə etmir ki, həmin amansız hadisələr Mərkəzi Asiyanın istənilən ölkəsində təkrar ola bilər.
Digər qeyri-sabitlik faktoru region ölkələrindəki siyasi keçidlərlə əlaqəlidir. Burada Özbəkistanda İ.Kərimovdan sonra ölkədəki siyasi vəziyyət, Qazaxıstanda yaxınlaşmaqda olan siyasi varislik prosesi və Qırğızıstanda prezident seçkiləri diqqətə alınmalıdır. “Stratfor”un qənaətinə görə, bu kimi proseslərə region ölkələrinin siyasi dairələri mərkəzi hakimiyyəti gücləndirməklə reaksiya verəcəklər (bax: əvvəlki mənbəyə). Bunun fonunda mümkün təhlükələrə qarşı daha sərt mübarizə üsulu seçiləcək. Deməli, Mərkəzi Asiyada siyasi radikalizm yeni səviyyəyə yüksələ bilər. Bu da region dövlətlərinin daxilində siyasi sabitsizliyə yol açar.
Digər tərəfdən, region ölkələrinin təhlükəsizlik məsələlərinə daha çox önəm verməsi bu prosesdə Rusiya və Çinin dəstəyinə daha çox ehtiyacın yaranması anlamına gəlir. Moskva və Pekin də bunda maraqlıdırlar. Onlar hətta təhlükəsizliyi təmin etməkdə rəqabətə girməkdən çəkinməyəcəklər. Özbəkistanın enerji və hərbi sahələrdə Rusiya ilə daha da yaxınlaşması, Qırğızıstan və Tacikistanın isə Çinə meyil etməsi gözlənilir (bax: əvvəlki mənbəyə).
Qazaxıstanda vəziyyət bir qədər başqa cürdür. Orada artıq N.Nazarbayevin ətrafındakı bəzi qüvvələrin “təmizlənməsi”nə start verilib. Ekspertlər hesab edirlər ki, burda əsas məqsəd siyasi varisliyi təmin etməkdən ibarətdir. Onun fonunda isə ölkənin xarici əlaqələrinin inkişafı gözləniləndir. Lakin daxildə terror qrupları təhlükəsi hələ də saxlanır. Eyni zamanda, böyük dövlətlərin regiondakı maraqları uğrunda şiddətli mübarizə aparması xüsusi təhlükə yaradır. Bu aspektdə energetik və maliyyə sektorlarında Qazaxıstanın ata biləcəyi addımlar təhlükəsizliyin və varisliyin necə təmin olunacağı ilə sıx bağlı görünür.
Beləliklə, 2017-ci ildə geosiyasi məkan kimi Mərkəzi Asiyanın özəlliyi burada geosiyasi sabitliyin təmin edilməsi ilə bağlıdır. Hələlik ekspertlər orada yüksək riskin olduğunu vurğulayırlar. Risk faktoru yekun halında Mərkəzi Asiyanı ciddi təhlükələrə sürükləyə bilər. Region ölkələrində hakimiyyətin daha çox mərkəzləşdirilməsi prosesi isə radikal qrupların fəallaşmasına əlavə bəhanə ola bilər. Əsas təhlükənin İŞİD tərəfindən olması ehtimalı az deyil. Belə görünür ki, bu il Mərkəzi Asiya çox vacib bir mərhələyə qədəm qoyur. Həm qlobal miqyasda geosiyasi fəallığın Şərqə tərəf keçməsi, həm regional miqyasda mövcud olan müxtəlif xarakterli ziddiyyətlər, həm də ölkələrin daxilində qabaran siyasi, sosial, iqtisadi problemlər kifayət qədər həssas vəziyyət meydana gətirir.
Newtimes.az

 
  • Oxunub:  12150  |  
  • Tarix:  27-01-2017  |  
  •    Çap et   |  
Get Adobe Flash player
Sənaye parklarının yaradılması qeyri-neft iqtisadiyyatının inkişafına mühüm töhfələr verir

15:28
24 May
“İstiqlal düşüncələri. Cümhuriyyətə aparan yol” kitabının təqdimatı olub
15:24
24 May
MM-in deputatı: Görünən odur ki, Sarkisyanı əvəzləyən Nikol Paşinyan onun yolu ilə getməkdədir
15:18
24 May
Donald Tramp: Qarşıdan gələn aylar Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həlli üçün imkanlar açacaq
15:13
24 May
Aleksandr Mişenko: Azərbaycan-Ukrayna elmi konfransı ölkələrimiz arasında elmi əməkdaşlığa öz töhfəsini verəcək
15:12
24 May
“Leyli və Məcnun” operasının səhnəyə qoyulmasının 110 illiyi qeyd olunub
14:50
24 May
Milli Məclisin elm və təhsil komitəsinin növbəti iclası keçirilib
14:33
24 May
Prezident İlham Əliyev Qaradağ rayonunda yenidən qurulan Lökbatan-Qobu avtomobil yolunun açılışında iştirak edib
14:32
24 May
Cümhuriyyətimizin 100 illiyi Azərbaycan Həmkarlar İttifaqları Konfederasiyasında qeyd edilib
14:13
24 May
Sofiyada “Azərbaycanın arxeoloji irsi” mövzusunda sərgi təşkil olunub
14:06
24 May
“Heydər Əliyev: Şəxsiyyət, Missiya, İrs” tarixi-sənədli sərgisinin yekunları ilə əlaqədar Moskvada kataloq nəşr edilib
14:03
24 May
Beynəlxalq fənn olimpiadalarının qalibləri istənilən ixtisaslar üzrə ali təhsil müəssisələrinə müsabiqədənkənar qəbul ediləcəklər
12:55
24 May
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti parlamentində asılan Dövlət bayrağı hökumətə təqdim olunub
12:49
24 May
Prezident İlham Əliyev Bakının Qaradağ rayonunda məcburi köçkünlər üçün salınmış “Qobu Park” yaşayış kompleksinin açılışında iştirak edib
12:39
24 May
Rüstəm İbrahimbəyov “Qafqaz üçlüyü” filmi ilə özünə siyasi dividend qazandırır
12:37
24 May
Sona Vəliyeva: Vaxtilə əsərləri ilə özünü tanıdan Rüstəm İbrahimbəyov bu gün özünə nifrət qazandırır
12:36
24 May
Azərbaycan nümayəndə heyətinin Türkiyəyə səfəri davam edir
12:26
24 May
Diaspor fəalı: Bu film göstərir ki, Rüstəm İbrahimbəyov açıq şəkildə ermənilərin maraqlarına xidmət edir
12:01
24 May
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dünya tarixinin ən demokratik dövlət qurumlarından biridir
11:51
24 May
Beynəlxalq Valyuta Fondu Azərbaycanı regionun ən varlı, Ermənistanı isə ən kasıb ölkəsi adlandırıb
11:44
24 May
Heydər Əliyev Fondunun təşkilatçılığı ilə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin 100 illiyi Parisdə təntənə ilə qeyd edilib
11:30
24 May
Bakıda “Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti: dövlət-din münasibətləri” mövzusunda konfrans keçirilib
10:52
24 May
Eldəniz Səlimov: Ölkəmizdə qeyri-neft sənayesi uğurla inkişaf edir
10:50
24 May
Bilal Dündar: “Qafqaz üçlüyü” filminin ermənilərin sifarişi ilə çəkilməsinə heç bir şübhəm yoxdur
10:40
24 May
Mübariz Qurbanlı Ramazan ayında azanların müxtəlif vaxtlarda səsləndirilməsi ilə bağlı xəbərdarlıq edib
10:36
24 May
Hikmət Babaoğlu: Rüstəm İbrahimbəyov xalqına xəyanət, dövlətinə qarşı düşmənçilik etdi
10:30
24 May
Elçin Əhmədov: “Qafqaz üçlüyü” filmi Azərbaycana və azərbaycanlılara qarşı dərin nifrətin açıq təzahürüdür
10:29
24 May
Ermənistan silahlı qüvvələrinin bölmələri atəşkəs rejimini 100 dəfə pozub
10:24
24 May
Heydər Əliyev Mərkəzində "Moda məkanı" sərgisi açılacaq
09:52
24 May
Diasporla İş üzrə Dövlət Komitəsinin sədri TBMM-in sədri ilə görüşüb
09:48
24 May
Elman Rüstəmov: 200 manatlıq əsginasların hazırlanmasında ən müasir mühafizə elementlərindən istifadə olunub
09:40
24 May
Hədiyyə yağışlı may ayı
09:25
24 May
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin 100 illiyi İsveçrədə qeyd edilib
23:14
23 May
Xəyanətkar Rüstəm İbrahimbəyovun erməni sevgisindən doğan “Qafqaz üçlüyü”
20:35
23 May
Bakıda qafqazşünas alimlər Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin region ölkələri ilə münasibətlərini araşdırırlar
18:12
23 May
Sədaqət Vəliyeva: Rüstəm İbrahimbəyovun əməlləri onun Azərbaycan xalqına nifrətinin göstəricisidir
18:10
23 May
Zakir Həsənov Anjey Kaspşiklə görüşüb
17:58
23 May
Milli Məclisin müdafiə, təhlükəsizlik və korrupsiya ilə mübarizə komitəsinin iclası keçirilib
17:55
23 May
Oqtay Əsədov Aytən Mustafazadəni təltif edib
17:52
23 May
Rüstəm İbrahimbəyovun ermənilərin bədbəxtliklərində “vəhşi azərbaycanlıları” günahkar bilməsi filmi haqda
17:50
23 May
"Rüstəm İbrahimbəyovun mənəviyyatı da günahsız insanların qanına bulaşıb"
17:49
23 May
2026-cı il dünya çempionatının Bakıda təqdimatı olub
17:48
23 May
Vüqar Rəhimzadə: “Rüstəm İbrahimbəyovun damarında erməni qanı axır”
17:43
23 May
Rəcəb Tayyib Ərdoğan: Azərbaycanın qazandığı böyük uğurlar və beynəlxalq arenada əldə etdiyi nüfuzlu mövqe Türkiyə üçün də qürur mənbəyidir
17:43
23 May
Petro Poroşenko: Müstəqilliyinin bərpa edildiyi andan Azərbaycan ardıcıl və prinsipial xarici siyasət parır
17:37
23 May
Aqiyə Naxçıvanlı: Tarixin hər bir mərhələsində ailə cəmiyyətin inkişafında mühüm rol oynayıb
17:32
23 May
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin 100 illik yubileyi Hindistanda da qeyd edilib
17:25
23 May
Siyavuş Novruzov: "Rüstəm İbrahimbəyov filmdə qorxaq azərbaycanlı obrazını yəqin ki, özünü düşünərək yaradıb"
17:04
23 May
“ADA” Universitetində tələbə startap layihələri qiymətləndirilib
17:01
23 May
Əli Həsənov: "Mən çox istərdim ki, hər bir azərbaycanlı milli mənsubiyyətini itirən "məşhur ssenarist"ə münasibət bildirsin"
16:58
23 May
Kənd təsərrüfatı naziri Yevlaxda bölgə vətəndaşları ilə görüşüb
16:44
23 May
Milli Məclisdə “Azərbaycan ailə modeli: müasirlik və dəyərlər” mövzusunda tədbir keçirilib
16:42
23 May
Mir Cəlalın xatirəsinə həsr olunan hekayə müsabiqəsinin qalibləri mükafatlandırılıb
16:03
23 May
Ağır atletika üzrə Azərbaycan birinciliyi keçiriləcək
15:45
23 May
Şəhid əsgərin təltif olunduğu “Şücaətə görə” medalı ailəsinə təqdim edilib
15:31
23 May
Özbəkistan nümayəndə heyəti üçün Əmək Müqaviləsi və Məşğulluq Alt-Sistemlərinə dair təqdimat olub
15:21
23 May
Albaniyada Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin 100 illiyi ilə bağlı tədbirlər keçirilib
15:18
23 May
Fəzail İbrahimli: Xalq Cümhuriyyətinin yaradılması milli dövlətçilik tariximizdə şərəfli yer tutur
15:15
23 May
Azərbaycan Astanada keçirilən “KADEX-2018” beynəlxalq müdafiə sərgisində iştirak edir
15:14
23 May
Dilarə Seyidzadə: Xalq Cümhuriyyətinin yaradılması Azərbaycan xalqının XX əsrin əvvəllərində azadlıq və müstəqillik uğrunda mübarizəsinin qanunauyğun yekunu kimi qəbul edilməlidir
15:11
23 May
Gəncədə Ulu öndərin 95-ci ildönümünə həsr edilmiş silsilə tədbirlər davam edir
14:33
23 May
Siyavuş Novruzov: "Qız qaçırmanı insan oğurluğu ilə eyniləşdirmək düzgün deyil"
14:16
23 May
Milli Kitabxananın 95 illiyinə həsr edilən sərgi açılıb
14:09
23 May
NATO generalları: Azərbaycan zabitləri Alyansın tərəfdaş ölkələrindən olan həmkarları üçün layiqli nümunədirlər
13:01
23 May
23 may Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyi əməkdaşlarının peşə bayramıdır
13:00
23 May
Ədliyyə Nazirliyində Avropa Şurasının nümayəndəsi ilə görüş keçirilib
12:53
23 May
“Mülki müdafiənin və tibbi yardımın əsasları” kitabının təqdimatı olub
12:43
23 May
Milli Məclisdə “Azərbaycan ailə modeli: müasirlik və dəyərlər” mövzusunda tədbir keçirilir
12:40
23 May
Bakı Şopinq Festivalında alış-verişlərinizdən geri qayıdacaq məbləği kartınıza alın!
12:27
23 May
“Müsəlman Şərqində ilk demokratik respublika” adlı elmi-praktik konfransı keçirilib
12:20
23 May
“ADA” Universitetində “Cümhuriyyət tələbələri” inşa müsabiqəsi yekunlaşıb

Video

 

Müsahibə

 

Müəlliflər


»»»
ARXİV
B Be Ça Ç Ca C Ş
1 2 3 4 5
6 7 8 9 10 11 12
13 14 15 16 17 18 19
20 21 22 23 24 25 26
27 28 29 30 31
HAVA HAQQINDA
Bakı
gündüz+25 +30
gecə+17 +21