Ana səhifə »  Dünya »  Mərkəzi Asiya: 2017-ci ildə qeyri-sabitlik təhlükəsi
A+   Yenilə  A-
Mərkəzi Asiya: 2017-ci ildə qeyri-sabitlik təhlükəsi

Dünyanın müxtəlif regionlarında cərəyan edən geosiyasi proseslərin mümkün nəticələrini mütəxəssislər intensiv surətdə analiz edirlər. Beynəlxalq tədbirlərdə bu məsələlər geniş müzakirə olunur. Müəyyən qənaətlər əldə edilir. Maraqlıdır ki, bütün hallarda ekspertlər regional proseslərə qlobal kontekstdə yanaşmağa üstünlük verirlər. Bu o deməkdir ki, 2017-ci ildə ayrı-ayrı regionlarda geosiyasi hadisələr qlobal səviyyədə özünü göstərəcək faktorlardan birbaşa asılı olacaq. Konkret desək, bir sıra maneələrə baxmayaraq, dünya miqyasında qloballaşma özünün yeni mərhələsinə qədəm qoya bilər. O cümlədən coğrafi baxımdan Mərkəzi Asiya regionuna yaxın olan iki böyük dövlət arasında güzəştsiz rəqabət yarana bilər. Artıq ekspertlər bunun müəyyən əlamətlərindən bəhs edirlər. Konkret olaraq, Rusiya və Çin Mərkəzi Asiyada nüfuz uğrunda mübarizələrinə yeni dinamika verə bilərlər. Bu müddəalar işığında Mərkəzi Asiyanı silkələyə biləcək faktorların analizi böyük maraq doğurur.
Qloballaşmaya yeni təkan fonunda: regional rəqabətin güclənməsi
Getdikcə daha çox mütəxəssis dünya səviyyəsində geosiyasi və iqtisadi təşəbbüsün Şərqə keçdiyi haqqında fikir bildirir. Bu proses özlüyündə əvvəllər bir çoxlarının alışmadığı mənzərənin formalaşması ilə müşayiət olunur. Çinin dövlət başçısı Si Szinpinin Davos forumundakı çıxışı məhz bu effekti yaradıb. Müxtəlif səviyyələrdə ifadə edilən fikirlər göstərir ki, Pekinin atdığı addım dünya miqyasında maraq doğurur. Si Szinpin də məruzəsində çox aktual problemlərdən bəhs edib (bax: World Economic Forum Annual Meeting, 17-20 January 2017, Davos-Klosters, Switzerland).
Çin rəhbəri qlobal iqtisadi inteqrasiyadan imtina etməyi doğru hesab etmədiyini bildirib. O, qloballaşmaya yeni nəfəs verməyi təklif edib. Bunun üçün nüvə silahlarının məhvinin lazım olduğunu deyib. Böyük dövlətlər liderlik ambisiyalarından əl çəkməli və kiçik dövlətlərin maraqlarına hörmətlə yanaşmalıdırlar (bax: əvvəlki mənbəyə).
Si Szinpinin bu kimi fikirləri bütün dünyada böyük əks-səda doğurub. Henri Kissincer bununla bağlı deyib ki, “Prezident Sinin dedikləri dünya üçün prinsipial əhəmiyyət kəsb edir” (bax: əvvəlki mənbəyə). Eyni fikri demək olar ki, dünyanın bütün böyük dövlətlərinin siyasi dairələri bölüşürlər. Hətta proseslərin bu cür dinamika alması bır sıra dairələri qorxuya salmaqdadır. Hər bir halda, artıq şübhə doğurmur ki, qlobal geosiyasətdə prinsipial dəyişikliklər yeni dinamika alıb və Çin qloballaşma prosesində aparıcı rol oynamağa hazırdır.
Bu fikirlərin fonunda 2017-ci ildə bizim regiona yaxın bölgələrdə hansı proseslərin üstünlük təşkil edə biləcəyi maraq doğurur. Çünki geosiyasi aparıcılıq Şərqə meyillənirsə, onda həmin məkanda yerləşən dövlətlərə istiqamətlənmiş siyasət də yeni məzmun kəsb edə bilər. Bu aspektdə Mərkəzi Asiyanı bu il hansı hadisələrin gözlədiyi maraq doğurur. Həmin kontekstdə “Stratfor”un Mərkəzi Asiya ilə bağlı verdiyi proqnozlara nəzər salaq.
Bu məsələyə ABŞ-ın bu analitik mərkəzi ümumasiya prosesləri kontekstində baxır. Orada vurğulanır ki, Rusiya 2017-ci ildə Asiya istiqamətində fəallığını gücləndirəcək. Moskva və Tokio sərmayə və energetik razılaşmalara daha çox fikir verməyə başlayacaqlar. Kreml Cənubi Koreya ilə də iqtisadi əlaqələrini genişləndirmək xəttini seçəcək. Lakin bu zaman ənənəvi dostu olan Şimali Koreyanın maraqlarına zidd addım atmaq istəməyəcək.
Bu kimi məqamlarla yanaşı, Rusiya-Çin münasibətləri 2017-ci ildə daha da güclənə bilər. İki ölkə arasında iqtisadi, mədəni, hərbi, enerji və kibertexnologiyalar sferalarında əməkdaşlıq inkişaf edəcək. Ancaq bütövlükdə Moskvanın siyasəti “Çin və Yaponiya ilə bir-birindən asılı olmayan siyasət yeritməklə və onların heç birinə üstünlük verməməklə regionda mövqeyini möhkəmlətməyə xidmət edəcək” (bax: 2017 Annual Forecast: Eurasia / “www.stratfor.com”, 27 dekabr 2016).
“Daha çox aktivlik” prinsipi: Moskva-Pekin xəttinin gərginlikləri
Belə çıxır ki, Moskvanın 2017-ci ildə Asiya istiqamətində əsas siyasi kursu “Şərq cəbhəsində daha çox aktivlik” (“Stratfor”) prinsipinə əsaslanacaq. Bu prosesdə ona daha çox öz daxilindəki problemlər mane ola bilər. “Stratfor”un analitikləri hesab edirlər ki, Rusiya “evdə” bir sıra çətinliklərlə üzləşə bilər ki, bu da onun Şərq istiqamətində fəallığını azaldar. Bu, Rusiyanın hakimiyyət eşelonlarında müəyyən təmizləmə prosesi ilə müşayiət oluna bilər. Əsasən avtoritar xarakterli addımlar atılar. Nəticədə, “ev problemləri” bir qədər də kəskinləşər.
Bütün bunlar Moskvanın Mərkəzi Asiya siyasətinə birbaşa təsir edə bilər. Həmin kontekstdə bu regionda Rusiya ilə Çin arasında rəqabət xeyli güclənər. Bu, həmin regionda qeyri-sabitliyə ciddi təkan verər. Bütövlükdə 2017-ci il Mərkəzi Asiya üçün qeyri-sabitlik dövrü ola bilər. Bunun səbəblərindən biri böyük güclərin həmin region uğrunda geosiyasi mübarizəsinin şiddətlənməsi ilə əlaqəlidirsə, bununla yanaşı, başqa faktorlar da vardır.
Onların sırasında terrorçuların daim hücum təhlükəsinin mövcud olması ayrıca yer tutur. Xüsusilə İŞİD və “əl-Qaidə” Mərkəzi Asiya ölkələri üçün təhdiddir. Bunun fonunda son zamanlar Mərkəzi Asiyadan çıxan gənclərin İŞİD sıralarında fəallaşması təhlükə siqnalıdır. Rusiya FTX-sinin verdiyi məlumata görə, həmin təhlükə xeyli güclənib və hətta şimal istiqamətində onlar irəliləyərək Rusiya ərazisinə daxil ola bilərlər.
İndi İŞİD Əfqanıstanda güclü olsa da, Qırğızıstan, Tacikistan, Özbəkistan və Qazaxıstan istiqamətlərində fəaliyyətinə ara vermir. Burada region üçün narkoticarətin yaratdığı riski ayrıca vurğulamaq lazımdır. Bu məsələ hazırda orada o qədər aktuallaşıb ki, regionun iqtisadi sisteminə ciddi mənfi təsirdən danışırlar. Təbii ki, bunun fonunda təhlükəsizlik faktoru daha da aktual görünür. İstanbulda “Reina” terrorunu məhz Mərkəzi Asiya kökənli gəncin həyata keçirməsi çox ciddi siqnaldır. Heç kəs şübhə etmir ki, həmin amansız hadisələr Mərkəzi Asiyanın istənilən ölkəsində təkrar ola bilər.
Digər qeyri-sabitlik faktoru region ölkələrindəki siyasi keçidlərlə əlaqəlidir. Burada Özbəkistanda İ.Kərimovdan sonra ölkədəki siyasi vəziyyət, Qazaxıstanda yaxınlaşmaqda olan siyasi varislik prosesi və Qırğızıstanda prezident seçkiləri diqqətə alınmalıdır. “Stratfor”un qənaətinə görə, bu kimi proseslərə region ölkələrinin siyasi dairələri mərkəzi hakimiyyəti gücləndirməklə reaksiya verəcəklər (bax: əvvəlki mənbəyə). Bunun fonunda mümkün təhlükələrə qarşı daha sərt mübarizə üsulu seçiləcək. Deməli, Mərkəzi Asiyada siyasi radikalizm yeni səviyyəyə yüksələ bilər. Bu da region dövlətlərinin daxilində siyasi sabitsizliyə yol açar.
Digər tərəfdən, region ölkələrinin təhlükəsizlik məsələlərinə daha çox önəm verməsi bu prosesdə Rusiya və Çinin dəstəyinə daha çox ehtiyacın yaranması anlamına gəlir. Moskva və Pekin də bunda maraqlıdırlar. Onlar hətta təhlükəsizliyi təmin etməkdə rəqabətə girməkdən çəkinməyəcəklər. Özbəkistanın enerji və hərbi sahələrdə Rusiya ilə daha da yaxınlaşması, Qırğızıstan və Tacikistanın isə Çinə meyil etməsi gözlənilir (bax: əvvəlki mənbəyə).
Qazaxıstanda vəziyyət bir qədər başqa cürdür. Orada artıq N.Nazarbayevin ətrafındakı bəzi qüvvələrin “təmizlənməsi”nə start verilib. Ekspertlər hesab edirlər ki, burda əsas məqsəd siyasi varisliyi təmin etməkdən ibarətdir. Onun fonunda isə ölkənin xarici əlaqələrinin inkişafı gözləniləndir. Lakin daxildə terror qrupları təhlükəsi hələ də saxlanır. Eyni zamanda, böyük dövlətlərin regiondakı maraqları uğrunda şiddətli mübarizə aparması xüsusi təhlükə yaradır. Bu aspektdə energetik və maliyyə sektorlarında Qazaxıstanın ata biləcəyi addımlar təhlükəsizliyin və varisliyin necə təmin olunacağı ilə sıx bağlı görünür.
Beləliklə, 2017-ci ildə geosiyasi məkan kimi Mərkəzi Asiyanın özəlliyi burada geosiyasi sabitliyin təmin edilməsi ilə bağlıdır. Hələlik ekspertlər orada yüksək riskin olduğunu vurğulayırlar. Risk faktoru yekun halında Mərkəzi Asiyanı ciddi təhlükələrə sürükləyə bilər. Region ölkələrində hakimiyyətin daha çox mərkəzləşdirilməsi prosesi isə radikal qrupların fəallaşmasına əlavə bəhanə ola bilər. Əsas təhlükənin İŞİD tərəfindən olması ehtimalı az deyil. Belə görünür ki, bu il Mərkəzi Asiya çox vacib bir mərhələyə qədəm qoyur. Həm qlobal miqyasda geosiyasi fəallığın Şərqə tərəf keçməsi, həm regional miqyasda mövcud olan müxtəlif xarakterli ziddiyyətlər, həm də ölkələrin daxilində qabaran siyasi, sosial, iqtisadi problemlər kifayət qədər həssas vəziyyət meydana gətirir.
Newtimes.az

 
  • Oxunub:  4800  |  
  • Tarix:  27-01-2017  |  
  •    Çap et   |  
Get Adobe Flash player
Azərbaycanın Birinci vitse-prezidenti xanım Mehriban Əliyeva iranlı nazirin rəhbərlik etdiyi nümayəndə heyəti ilə görüşüb

10:14
25 Mart
BMT-nin Vyana bölməsində Beynəlxalq Novruz Gününə həsr edilmiş tədbir keçirilib
10:09
25 Mart
Ön xətdə yerləşən bölmələrdə müdafiənin təşkili yoxlanılıb
09:56
25 Mart
Vaşinqtonda Avropada və postsovet məkanında təhlükəsizlik məsələlərinə həsr edilən konfrans keçirilib
09:50
25 Mart
Milli Məclisin deputatı NATO Parlament Assambleyasının növbəti seminarında çıxış edib
10:32
23 Mart
Avropa Parlamentində məişət zorakılığına qarşı mübarizəyə dair dinləmələr keçiriləcək
10:22
23 Mart
İşğalçı Ermənistan Azərbaycan mədəni sərvətlərinin ticarətindən əldə etdiyi gəlirləri terrorizmin dəstəklənməsinə yönəldir
10:18
23 Mart
Azərbaycan Şarcada keçirilən VI Beynəlxalq Hökumət Rabitəsi Forumunda təmsil olunur
10:12
23 Mart
Beynəlxalq Novruz Günü BMT-də qeyd olunub
21:50
21 Mart
Heydər Əliyev Fondunun vitse-prezidenti Leyla Əliyevanın təşəbbüsü ilə Moskvada Novruz şənliyi keçirilib
19:43
21 Mart
Novruz bayramı Qırğızıstanda dövlət səviyyəsində qeyd olunub
16:56
21 Mart
İstanbuldakı “Türk Dünyası” Mədəniyyət Mərkəzində təntənəli Novruz mərasimi keçirilib
15:00
21 Mart
Gürcüstan Prezidenti və Baş naziri Marneulidə Novruz şənliklərində iştirak ediblər
13:02
21 Mart
Azərbaycan musiqiçiləri Ankarada Novruz bayramı tədbirində çıxış ediblər
11:57
21 Mart
Müdafiə Nazirliyinin rəhbərliyi Novruz bayramı münasibətilə hərbi hospitalda olub
10:18
20 Mart
Casim əl-Əli: İslam Həmrəyliyi İli” Azərbaycan tərəfindən irəli sürülmüş çox yaxşı təşəbbüsdür
09:56
20 Mart
Bahar bu gün Azərbaycana qədəm qoyur
09:53
20 Mart
İstanbulda yaşayan soydaşlarımız Novruz bayramında bir araya gəliblər
09:50
20 Mart
Franko Frattini: Beynəlxalq təşkilatların Dağlıq Qarabağ münaqişəsi ilə bağlı qərar və qətnamələri yerinə yetirilməlidir
09:44
20 Mart
Dünya kubokunda gümüş medal qazanan yunan-Roma güləşçilərimiz Vətənə qayıdıblar
09:41
20 Mart
Mərakeş qəzetində professor Əli Həsənovun erməni təcavüzkarlığından bəhs edən kitabları barədə məqalə dərc olunub
09:38
20 Mart
“Bakı-2017” IV İslam Həmrəyliyi Oyunlarının biletləri satışa çıxarılıb
17:07
18 Mart
Azərbaycan Prezidenti: Dünyanın həm biznes, həm də siyasi elitasından bizə olan hörmət göz qabağındadır
16:35
18 Mart
Naxçıvan məktəbliləri Heydər Əliyev Mərkəzi ilə tanış olublar
16:03
18 Mart
Hikmət Çətin: Azərbaycanın inkişafından qürur duyuram
15:21
18 Mart
Azərbaycan Prezidenti: Bizim müstəqil siyasətimiz qürur mənbəyimizdir
15:18
18 Mart
Prezident İlham Əliyev: Azərbaycanda əldə edilmiş uğurlar ölkəmizi gücləndirir
15:16
18 Mart
Daşkənddə təntənəli Novruz şənliyi
15:05
18 Mart
Prezident İlham Əliyev: Biz beynəlxalq əməkdaşlığa öz fəlsəfəmizi gətirmişik
13:54
18 Mart
Bakıda idman gimnastikası üzrə dünya kuboku yarışları davam edir
11:50
18 Mart
Bu il bahar Azərbaycana martın 20-də qədəm qoyacaq
11:34
18 Mart
Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev Novruz bayramı münasibətilə ümumxalq şənliyində iştirak edib
11:31
18 Mart
Vaşinqtonda Novruz şənliyi keçirilib
11:27
18 Mart
“Gəncə Müstəqil Dövlətlər Birliyinin Mədəniyyət Paytaxtı – 2017” layihəsinin açılış mərasimi keçirilir
11:03
18 Mart
Azərbaycan əhalisinin sayı açıqlanıb
17:58
17 Mart
Azərbaycan millisinin Almaniya yığması ilə oyun üçün heyəti açıqlanıb
17:47
17 Mart
Prezident: Novruz ənənələri xalqımızın dünya mədəniyyətinə misilsiz töhfələrindəndir
17:42
17 Mart
Novruz bayramı münasibətilə Azərbaycan xalqına təbrik
17:36
17 Mart
Prezident Raymonds Veyonis: Latviya Azərbaycanın Avropa İttifaqı ilə əməkdaşlığının genişləndirilməsini dəstəkləyir
17:32
17 Mart
Qafqaz Müsəlmanları İdarəsinin sədri Novruz bayramı münasibətilə Azərbaycan xalqını təbrik edib
17:30
17 Mart
Siyavuş Novruzov: Azərbaycan hökumətinin 2016-cı il ərzindəki fəaliyyəti qənaətbəxşdir
17:27
17 Mart
Azərbaycan ilə Argentina arasında çoxtərəfli platformada yüksək səviyyəli münasibətlər qurulub
17:18
17 Mart
Azərbaycanın Birinci vitse-prezidenti xanım Mehriban Əliyeva iranlı nazirin rəhbərlik etdiyi nümayəndə heyəti ilə görüşüb
17:03
17 Mart
Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyində Novruz bayramı münasibəti ilə tədbir keçirilib
16:54
17 Mart
“Dəniz Kuboku - 2017” beynəlxalq müsabiqəsinin işçi görüşünün protokolu imzalanıb
16:42
17 Mart
İslamabad sammiti: geosiyasi əhəmiyyəti və Azərbaycanın töhfələri
16:38
17 Mart
“Məhkum edilmiş bir sıra şəxslərin əfv olunması haqqında” Sərəncamın icrası başa çatıb
16:28
17 Mart
AFFA-nın baş katibi Kiprdə seçki proqramını təqdim edib
15:26
17 Mart
Azərbaycan Respublikası ilə Fələstin Dövləti arasında yaxşı siyasi əlaqələr var
15:24
17 Mart
Mətbuat Şurası ilə Türkiyəli media nümayəndələri arasında Əməkdaşlıq Memorandumu imzalanıb
14:47
17 Mart
Dini Qurumlarla İş üzrə Dövlət Komitəsinin sədri Şabranda vətəndaşların müraciətlərinə baxıb
14:42
17 Mart
Konstitusiya Məhkəməsi Plenumunun növbəti iclası keçirilib
14:38
17 Mart
Katerina Yuşşenko: “V Qlobal Forumda maraqlı müzakirələr aparılır”
14:36
17 Mart
Siyavuş Novruzov: "Banklar vətəndaşların düşdüyü vəziyyətdən istifadə edərək onları soyur"
14:30
17 Mart
Baş nazir: Azərbaycan Prezidentinin daxili və xarici siyasəti xalqımız tərəfindən dəstəklənir
14:14
17 Mart
Polşanın eks-prezidenti: BMT-nin Dağlıq Qarabağla bağlı qətnamələri icra olunmalıdır
14:11
17 Mart
Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev Bosniya və Herseqovinanın Rəyasət Heyətinin Sədri Mladen İvaniçi qəbul edib
14:09
17 Mart
Vayra Vike-Freyberqa: Qafqazdakı vəziyyət bütün dünyaya təsir edə bilər
14:04
17 Mart
Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev Səudiyyə Ərəbistanının Şahzadəsini qəbul edib
13:57
17 Mart
Nizami Cəfərov: Azərbaycan dövləti və xalqı İslam həmrəyliyində mühüm rol oynayır
12:57
17 Mart
Bakıda “Macarıstan günləri” davam edir
12:50
17 Mart
Latviyanın sabiq Prezidenti Valdis Zatlers: Bakı Qlobal Forumu əsas qlobal çağırışlara dair fikir mübadiləsi üçün səmərəli məkandır
12:29
17 Mart
Oqtay Əsədov: Azərbaycan investisiya qoyuluşu üzrə cəlbediciliyini qoruyub saxlayıb
12:25
17 Mart
Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev Səudiyyə Ərəbistanının Şahzadəsini qəbul edib
12:18
17 Mart
“The Daily Caller”: “Nüvə silahının yayılması və nüvəli Ermənistan təhlükəsi”
12:16
17 Mart
Milli Məclisdə Nazirlər Kabinetinin illik hesabatı dinlənilir
11:47
17 Mart
“Ölkəmizi tanıyaq” tur-aksiyasının iştirakçıları ulu öndər Heydər Əliyevin məzarını və Şəhidlər xiyabanını ziyarət ediblər
11:35
17 Mart
Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev İranın rabitə və informasiya texnologiyaları nazirini qəbul edib
11:27
17 Mart
Sevinc Fətəliyeva: Prezident İlham Əliyevin imzaladığı növbəti əfv sərəncamı dövlətimizin humanizm siyasətinin parlaq nümunəsidir
11:22
17 Mart
Bakıda “Asiyanın Qəlbi-İstanbul Prosesi”ndə iştirak edən dövlətlərin yüksək vəzifəli rəsmilərinin iclası keçirilir
11:02
17 Mart
Bakıda Beynəlxalq Su Həftəsi çərçivəsində Dünya Su Şurasının sessiyası öz işinə başlayıb

Video

 

Müsahibə

»»»
 

Müəlliflər


»»»
ARXİV
B Be Ça Ç Ca C Ş
1 2 3 4
5 6 7 8 9 10 11
12 13 14 15 16 17 18
19 20 21 22 23 24 25
26 27 28 29 30 31
HAVA HAQQINDA